mở đầu của một tấn hài kịch hoặc bi kịch, hay có thể là cả hai” [15, tr. Chiến dịch toàn cầu cho tự do ngôn luận đã mô tả thông tin như là “khí ôxy của chế độ dân chủ” [15, tr. Những viện dẫn trên đây cho thấy thông tin nói chung và quyền tiếp cận thông tin nói riêng có vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạt động của một Nhà nước. Một nhà nước phi dân chủ là một nhà nước mà ở đó người dân bị hạn chế, bị ngăn cản tiếp cận các thông tin thông thường, không liên quan đến các vấn đề an ninh quốc gia, đời tư cá nhân do các cơ quan, tổ chức công quyền nắm giữ.
Tầm quan trọng của quyền tiếp cận thông tin của người dân trong một quốc gia được thể hiện trên nhiều lĩnh vực, phản ánh và đánh giá sự công khai, minh bạch và dân chủ của một Nhà nước. Tác giả đề tài này, dưới đây đề cập đến tầm quan trọng của quyền tiếp cận thông tin trong một số lĩnh vực sau: 1. Trong hoạch định chính sách và xây dựng pháp luật Quyền tự do tư tưởng, ngôn luận, báo chí và quyền được thông tin là những quyền con người đồng thời là những quyền công dân cơ bản – những hiến định vốn có của một xã hội dân chủ, đồng thời cũng là một chuẩn mực bảo đảm quyền lực thực sự thuộc về nhân dân. Quyền được thông tin là một trong những hình thức, phương thức, phương tiện để nhân dân làm chủ đất nước, thật sự tham gia vào quản lý nhà nước và xã hội.
Nhà nước Việt Nam là nhà nước của dân, do dân, vì dân và quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam là mở rộng dân chủ, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tổ chức để nhân dân tham gia ngày càng rộng rãi hơn vào công việc quản lý đất nước theo phương châm: “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”. Để thực hiện phương châm đó, trước hết người dân cần được 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thông tin, được cung cấp thông tin – những thông tin khách quan, trung thực, đầy đủ, không bị cắt xén, kịp thời. Trên cơ sở được biết thông tin, người dân mới bàn, đánh giá và kiến nghị lên các cơ quan nhà nước để hoàn thiện chính sách pháp luật. Không có thông tin phản hồi từ phía người dân, Nhà nước không đủ thông tin để có quyết định đúng, phù hợp với ý chí, lợi ích của nhân dân và khó có thể quản lý hiệu lực và hiệu quả.
Việc lấy ý kiến về các dự án luật tập trung vào nhiều đối tượng, trong đó đặc biệt chú trọng đến các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của văn bản luật sẽ được ban hành. Việc công khai dự thảo văn bản trên các phương tiện thông tin đại chúng, nhất là trên các trang thông tin điện tử, đã tạo điều kiện thuận lợi cho người dân, các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp kịp thời nắm bắt được dự kiến những thay đổi về chính sách, pháp luật để đóng góp ý kiến xây dựng văn bản và chuẩn bị các điều kiện cho việc thực hiện sau này. Việc lấy ý kiến về các dự án luật ngày càng có hiệu quả, thể hiện tính dân chủ, sự thận trọng trong hoạt động lập pháp, huy động được trí tuệ, sự đồng thuận của nhân dân. Người dân có đầy đủ các nguồn thông tin giúp họ đóng vai trò chủ động hơn trong xã hội.
Người dân cũng tin tưởng hơn vào Nhà nước và sẵn sàng, chủ động đóng góp xây dựng, hoàn thiện chính sách, quy định pháp luật. Việc chủ động công khai, minh bạch các hoạt động hoạch định chính sách, xây dựng pháp luật trong thời gian qua đã được thực thi khá tốt. Điều này cũng đã được quy định cụ thể trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật từ khâu lập chương trình xây dựng luật, pháp lệnh, nghị định đến quá trình soạn thảo và ban hành văn bản quy phạm pháp luật đều có các quy định về việc phải công khai thông tin để người dân có cơ hội tham gia đóng góp ý kiến. Trong quá trình soạn thảo văn bản, cơ quan chủ trì soạn thảo đã chủ động trong việc công khai dự thảo văn bản để người dân tham gia đóng góp ý kiến qua các cuộc hội thảo, toạ đàm, phiếu lấy ý kiến, đăng dự thảo trên 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trang thông tin điện tử của cơ quan… Bên cạnh đó, nhiều báo, tạp chí cũng đã đăng dự thảo văn bản quy phạm pháp luật và xây dựng các diễn đàn để công dân tham gia đóng góp ý kiến.
Quốc hội, Chính phủ đã mở chuyên mục, diễn đàn để công dân, tổ chức, doanh nghiệp đóng góp ý kiến trên trang thông tin điện tử của mình. Nhiều phiên họp của Quốc hội khi thảo luận về việc hoạch định chính sách, xây dựng pháp luật cũng đã được truyền hình trực tiếp đến với người dân. Trong quản lý hành chính Nhà nước nói chung Trong hoạt động của các cơ quản lý hành chính nhà nước hàng ngày có rất nhiều lĩnh vực liên quan đến quyền và lợi ích thường nhật của người dân như: đất đai, xây dựng, quy hoạch, kinh doanh, chế độ an sinh xã hội. Việc được cung cấp đầy đủ thông tin về những lĩnh vực này là một nhu cầu chính đáng và cấp thiết của người dân.
Các cơ quan nhà nước phải có nghĩa vụ công khai những thông tin do mình nắm giữ để phổ biến đến người dân thông qua nhiều hình thức khác nhau như: đáp ứng lại yêu cầu trực tiếp của người dân; niêm yết công khai tại trụ sở hay công bố rộng rãi trên các phương tiện truyền thông. Ngược lại, đối với người dân, họ có quyền được tiếp cận, được cung cấp và phổ biến những thông tin do các cơ quan nhà nước nắm giữ, nếu như những thông tin này không thuộc bí mật quốc gia hoặc xâm hại đời tư cá nhân đã được pháp luật quy định. Việc người dân thực hiện được quyền tiếp cận thông tin của mình một cách hiệu quả và dễ dàng phụ thuộc vào các yếu tố như: pháp luật có quy định một cách rõ ràng, thống nhất về những thông tin người dân được tiếp cận, trình tự thủ tục tiếp cận thông tin và chế tài xử lý các hành vi vi phạm quyền tiếp cận thông tin của người dân. Một ví dụ thực tế ở nước ta trong những năm qua, sở dĩ phát sinh nhiều các cuộc khiếu kiện vượt cấp, kéo dài, đông người liên quan đến đất đai có nguyên nhân quan trọng là do người dân chưa được thông tin đầy đủ về các 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vấn đề như: quy hoạch, thu hồi đất, giá đất, hỗ trợ đền bù, giải phóng mặt bằng.
Một mặt chính quyền, cán bộ có thẩm quyền ở nhiều địa phương vô tình hoặc cố ý bưng bít thông tin hoặc công bố thông tin nhỏ giọt; mặt khác, người dân, do không có được các kênh thông tin khác nên làm nảy sinh tiêu cực từ phía một số cán bộ có thẩm quyền, còn người dân thì phát sinh sự nghi ngờ, không tin tưởng vào các chính sách đất đai của chính quyền địa phương. Điều này phản ánh một thực tế là chừng nào thông tin chính đáng mà người dân được phép tiếp cận vẫn bị hạn chế, bưng bít thì chừng đó còn phát sinh những khiếu nại, khiếu kiện. Trong hoạt động tư pháp Tuyên truyền, phổ biến, hướng dẫn và giải đáp cho người dân hiểu và nắm vững các quy định của pháp luật cũng là nhiệm vụ của các cơ quan Nhà nước nói chung và các cơ quan tư pháp nói riêng. Để làm tốt công tác này, một mặt các cơ quan tư pháp phải có trách nhiệm sẵn sàng giải đáp và trả lời những thắc mắc, kiến nghị của người dân liên quan đến các quy định của pháp luật nếu họ yêu cầu trong quá trình các cơ quan này tiến hành các thủ tục tư pháp.
Mặt khác, các cơ quan tư pháp cũng phải chủ động tuyên truyền, phổ biến và hướng dẫn người dân nắm vững các quy định của pháp luật để từ đó có sự chấp hành và tuân thủ pháp luật được tốt hơn. Trong hoạt động tư pháp, nếu quyền tiếp cận thông tin của người dân được tôn trọng và đảm bảo thực hiện tốt sẽ có nhiều thuận lợi đối với hoạt động của các cơ quan tư pháp, cụ thể: Thứ nhất: Phòng ngừa và ngăn chặn tội phạm xẩy ra Ngoài các chế tài xử lý, tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật luôn là một biện pháp song hành đối với công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm của các cơ quan tư pháp. Thực tế có những vụ vi phạm pháp luật bị truy tố và đưa ra xét xử không phải xuất phát từ sự bất tuân thủ, cố ý vi 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạm pháp luật mà là do người phạm tôi không nắm được các quy định của pháp luật dẫn đến sự vi phạm không đáng có. Cách thức thực hiện việc tuyên truyền, phổ biến và giáo dục có thể được thực hiện thông qua nhiều hình thức như: hoạt động của các cán bộ công an tại cơ sở: thôn, bản, xã, phường, thị trấn; thông qua quá trình điều tra, truy tố và xét xử của các cơ quan tư pháp; hoạt động giam giữ và cải tạo tại các trại giam.
Các hoạt động này nếu được thực hiện tốt có thể phòng ngừa và hạn chế được các hành vi vi phạm pháp luật; hạn chế đến mức tối đa sự tái phạm của người phạm tối sau khi chấp hành xong các bản án; Thứ hai: Tạo điều kiện để các hoạt động điều tra, truy tố và xét xử các vụ án được diễn ra nhanh chóng, hiệu quả. Trong quá trình giải quyết các vụ án, thông qua việc tuyên truyền, giáo dục, phổ biến pháp luật, các cơ quan tư pháp có thể làm cho người phạm tội thấu hiểu được những lỗi lầm của mình, hiểu được những hậu quả bất lợi cho xã hội do hành vi vi phạm pháp luật của mình gây ra từ đó có sự hợp tác, thành khẩn khai báo, giúp các cơ quan tố tụng điều tra, mở rộng vụ án, không bỏ lọt tội phạm, từ đó nhanh chóng đưa vụ án ra xét xử, kết thúc vụ án. Một khía cạnh khác, trong các vụ án dân sự, tranh chấp giữa các bên thường xẩy ra do một trong hai bên hoặc cả hai chưa nắm rõ và hiểu đúng quyền lợi và nghĩa vụ của mình theo các quy định của pháp luật.