Chia Tài Sản Chung Của Vợ Chồng: Quyền Sử Dụng Đất Ở Khi Ly Hôn

Chia tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn, đặc biệt là quyền sử dụng đất ở, cần hiểu rõ quy định pháp luật và quyền lợi của mỗi bên.

• Tác giả: Danh Ngọc Bình
• Người hướng dẫn: TS. Lê Vĩnh Châu
• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Chia tài sản chung của vợ chồng là quyền sử dụng đất ở khi ly hôn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: XÁC ĐỊNH QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT Ở LÀ TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG
• 1.1. Xác định quyền sử dụng đất ở là tài sản chung của vợ chồng căn cứ vào nguồn gốc tài sản
• 1.2. Xác định quyền sử dụng đất ở là tài sản chung của vợ chồng căn cứ vào thời kỳ hôn nhân
• 1.3. KẾT LUẬN
• 2. CHƯƠNG 2: CĂN CỨ VÀ PHƯƠNG THỨC CHIA TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG LÀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT Ở KHI LY HÔN
• 2.1. Căn cứ chia tài sản chung của vợ chồng là quyền sử dụng đất ở khi ly hôn
• 2.2. Phương thức chia tài sản chung của vợ chồng là quyền sử dụng đất ở khi ly hôn
• 2.3. KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quyền Sử Dụng Đất Ở Trong Ly Hôn

Quyền sử dụng đất ở là một trong những tài sản quan trọng trong hôn nhân. Khi ly hôn, việc xác định quyền sử dụng đất ở là tài sản chung của vợ chồng trở thành vấn đề phức tạp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên mà còn liên quan đến nhiều quy định pháp luật hiện hành.

1.1. Quyền Sử Dụng Đất Là Tài Sản Chung Của Vợ Chồng

Theo quy định tại Điều 33 của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, quyền sử dụng đất mà vợ chồng có được trong thời kỳ hôn nhân được coi là tài sản chung. Điều này có nghĩa là cả hai bên đều có quyền lợi và nghĩa vụ đối với tài sản này.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Quyền Sử Dụng Đất Trong Ly Hôn

Quyền sử dụng đất không chỉ là tài sản vật chất mà còn có giá trị tinh thần. Việc phân chia quyền sử dụng đất trong ly hôn ảnh hưởng đến cuộc sống của các bên sau khi chia tay, do đó cần được xem xét kỹ lưỡng.

II. Vấn Đề Pháp Lý Trong Chia Tài Sản Chung Là Quyền Sử Dụng Đất

Chia tài sản chung là quyền sử dụng đất trong ly hôn thường gặp nhiều khó khăn. Các quy định pháp luật hiện hành chưa đủ rõ ràng, dẫn đến nhiều tranh chấp và vướng mắc trong thực tiễn.

2.1. Những Khó Khăn Trong Việc Xác Định Tài Sản Chung

Việc xác định tài sản chung dựa vào nguồn gốc và thời kỳ hôn nhân là một trong những vấn đề phức tạp. Nhiều trường hợp tài sản được tặng cho nhưng không có văn bản chứng minh, gây khó khăn trong việc phân chia.

2.2. Các Vướng Mắc Pháp Lý Khi Chia Tài Sản

Nhiều vụ án ly hôn liên quan đến quyền sử dụng đất gặp khó khăn do thiếu sự thống nhất trong nhận định của các cấp Tòa án. Điều này dẫn đến việc áp dụng pháp luật không đồng bộ và gây khó khăn cho các bên liên quan.

III. Phương Pháp Chia Tài Sản Chung Là Quyền Sử Dụng Đất Khi Ly Hôn

Có nhiều phương pháp để chia tài sản chung là quyền sử dụng đất trong ly hôn. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp sẽ giúp giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả.

3.1. Phương Thức Chia Tài Sản Theo Hiện Vật

Chia tài sản chung bằng hiện vật là phương pháp phổ biến. Tuy nhiên, việc này cần phải có sự đồng thuận giữa các bên và phải tuân thủ các quy định pháp luật hiện hành.

3.2. Phương Thức Chia Tài Sản Theo Giá Trị

Chia tài sản chung theo giá trị là một phương pháp khác, thường được áp dụng khi không thể chia tài sản bằng hiện vật. Phương pháp này giúp đảm bảo quyền lợi cho cả hai bên.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Về Chia Tài Sản Chung Là Quyền Sử Dụng Đất

Thực tiễn cho thấy việc chia tài sản chung là quyền sử dụng đất trong ly hôn có nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các vụ án thực tế đã chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật.

4.1. Các Vụ Án Điển Hình Về Chia Tài Sản

Nhiều vụ án ly hôn đã được Tòa án giải quyết, tuy nhiên, kết quả không đồng nhất. Điều này cho thấy cần có sự cải cách trong quy định pháp luật để đảm bảo tính công bằng.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Cải Cách Pháp Luật

Cần có những đề xuất cải cách pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả trong việc chia tài sản chung là quyền sử dụng đất. Điều này không chỉ giúp giải quyết tranh chấp mà còn bảo vệ quyền lợi của các bên.

V. Kết Luận Về Quyền Sử Dụng Đất Trong Ly Hôn

Quyền sử dụng đất ở là một vấn đề phức tạp trong ly hôn. Việc hiểu rõ các quy định pháp luật và thực tiễn sẽ giúp các bên có thể giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả.

5.1. Tương Lai Của Quyền Sử Dụng Đất Trong Ly Hôn

Tương lai của quyền sử dụng đất trong ly hôn cần được cải thiện thông qua việc hoàn thiện các quy định pháp luật. Điều này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên và giảm thiểu tranh chấp.

5.2. Vai Trò Của Tòa Án Trong Việc Giải Quyết Tranh Chấp

Tòa án đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp về quyền sử dụng đất. Sự thống nhất trong nhận định và áp dụng pháp luật sẽ giúp đảm bảo tính công bằng trong các vụ án.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ các cơ quan tư pháp, tranh chấp tài sản khi ly hôn chiếm khoảng 65% đến 70% tổng số các vụ việc hôn nhân gia đình thụ lý tại Tòa án nhân dân, trong đó có tới hơn 80% vụ việc phát sinh mâu thuẫn phức tạp liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất ở. Quyền sử dụng đất ở là loại tài sản đặc thù có giá trị kinh tế rất lớn, vừa là tư liệu sản xuất vừa là nền tảng bảo đảm chỗ ở ổn định cho các thành viên sau khi hôn nhân chấm dứt. Tuy nhiên, sự thiếu đồng bộ và những khoảng trống pháp lý giữa Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, Luật Đất đai năm 2013 và Bộ luật Dân sự năm 2015 đang tạo ra nhiều khó khăn cho công tác xét xử.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự tập trung phân tích toàn diện cơ sở lý luận và đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật đối với việc xác định, phân chia tài sản chung của vợ chồng là quyền sử dụng đất ở khi ly hôn. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là chỉ rõ 4 nhóm bất cập trọng tâm trong thực tiễn xét xử sơ thẩm và phúc thẩm, từ đó xây dựng hệ thống kiến nghị hoàn thiện khung pháp luật thực định. Phạm vi nghiên cứu khảo sát các vụ án dân sự điển hình tại nhiều địa phương như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Cần Thơ, Phú Thọ và Trà Vinh trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2022. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, góp phần giảm thiểu tỷ lệ các bản án bị kháng nghị hủy sửa (ước tính chiếm khoảng 15% đến 20% trong các vụ giám đốc thẩm về hôn nhân gia đình), nâng cao tính nhất quán trong phán quyết của hệ thống Tòa án và bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho các bên đương sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên 2 lý thuyết nền tảng trong khoa học luật dân sự: Lý thuyết về chế độ tài sản của vợ chồng (xác lập quyền sở hữu chung hợp nhất và phân định tài sản riêng) và Lý thuyết bảo vệ quyền lợi của bên yếu thế trong quan hệ hôn nhân gia đình. Mô hình nghiên cứu vận dụng phương pháp phân tích chuẩn tắc kết hợp với mô hình đánh giá tác động thực thi án lệ nhằm xem xét tính tương thích giữa quy phạm pháp luật thành văn và thực tiễn xét xử.

Hệ thống khái niệm cốt lõi được làm rõ trong công trình bao gồm:

• Khái niệm quyền sử dụng đất ở là tài sản chung của vợ chồng theo quy định tại khoản 1 Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, gắn liền với nguyên tắc suy đoán pháp lý tài sản chung.
• Khái niệm công sức đóng góp của vợ, chồng vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung theo Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và Thông tư liên tịch số 01/2016/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP.
• Phương thức phân chia tài sản bằng hiện vật và phân chia theo giá trị tài sản gắn liền với nguyên tắc bảo vệ chỗ ở và sinh kế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm 10 văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt, Án lệ số 03/2016/AL của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao và tập hợp 8 bản án, quyết định giám đốc thẩm tiêu biểu từ năm 2014 đến năm 2022. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 8 vụ án tranh chấp quyền sử dụng đất ở điển hình được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích tại 3 miền Bắc, Trung, Nam.

Lý do lựa chọn phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tích bản án là nhằm đào sâu vào các tình huống có xung đột gay gắt về mặt pháp lý: việc cha mẹ tặng cho đất không lập văn bản, tài sản riêng hình thành trước hôn nhân nhưng cấp đổi giấy chứng nhận trong hôn nhân, phân chia đất ở khi sống chung với hộ gia đình và chia tài sản cho người nước ngoài. Phương pháp phân tích câu chữ điều luật, phương pháp so sánh án lệ và phương pháp diễn giải quy nạp được phối hợp chặt chẽ để phát hiện các lỗ hổng lập pháp và xung đột thực tiễn giữa các cấp xét xử.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Công trình nghiên cứu đã phát hiện 4 vấn đề tồn tại mang tính hệ thống trong thực tiễn áp dụng pháp luật:

Thứ nhất, tồn tại sự bất cập lớn trong việc xác định quyền sử dụng đất được tặng cho bằng miệng hoặc bằng giấy tay không công chứng. Án lệ số 03/2016/AL đã công nhận diện tích 80m2 đất tại Hà Nội là tài sản chung do vợ chồng đã xây nhà 2 tầng công khai và được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Tuy nhiên, tại Bản án số 08/2020/HNGĐ-PT của Tòa án nhân dân tỉnh Bình Định, yêu cầu chia lô đất số 37Đ4 của người vợ bị bác bỏ 100% vì cha mẹ cho đất bằng miệng nhưng chưa hoàn thành nghĩa vụ tài chính và chưa được cấp giấy chứng nhận.

Thứ hai, thiếu sự thống nhất về thời điểm xác định tài sản riêng và tài sản chung. Tại Bản án phúc thẩm số 25/2021/HNGĐ-PT của Tòa án nhân dân Thành phố Cần Thơ, Tòa án cấp sơ thẩm đã xác định sai khi chia đôi 3 thửa đất có tổng diện tích hơn 4.700m2 của người chồng chỉ vì giấy chứng nhận được cấp đổi lại vào năm 2010 trong thời kỳ hôn nhân, dù nguồn gốc đất đã được cha mẹ cho riêng từ trước năm 1991.

Thứ ba, việc định lượng công sức đóng góp của con dâu hoặc con rể khi sống chung với hộ gia đình chưa có công thức định lượng cụ thể. Điển hình tại Bản án số 01/2019/HNGĐ-ST của Tòa án nhân dân tỉnh Trà Vinh, Tòa án đã chấp nhận chia 30% (tương đương 400m2) trong phần diện tích 1.300m2 đất của hộ gia đình cho người con dâu dựa trên công sức cải tạo đất lúa thành vườn cây ăn trái, nâng tổng diện tích người vợ nhận được lên 2.000m2 trên tổng diện tích 4.580m2.

Thứ tư, thiếu cơ chế giải quyết quyền lợi khi phân chia tài sản bằng hiện vật có yếu tố người nước ngoài. Vụ tranh chấp 8 bất động sản trị giá hơn 400 tỷ đồng tại Thành phố Hồ Chí Minh giữa ông Chang Koon Yuen và bà Châu Hồng Loan cho thấy người nước ngoài bị hạn chế quyền đứng tên quyền sử dụng đất theo Điều 5 Luật Đất đai năm 2013, dẫn đến thiệt thòi lớn khi đối trừ nghĩa vụ tài chính sau ly hôn.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh rõ sự mâu thuẫn giữa quy định nội dung của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 với Luật Đất đai năm 2013 và Luật Nhà ở năm 2014. Dữ liệu tranh chấp trong thực tế có thể được mô hình hóa qua bảng tổng hợp so sánh 4 nhóm vụ việc chính: nhóm tặng cho không văn bản, nhóm tài sản riêng cấp đổi giấy tờ, nhóm tài sản thuộc hộ gia đình và nhóm đương sự nước ngoài. Bảng phân tích này thể hiện rõ tỷ lệ các phán quyết bị hủy, sửa tại cấp phúc thẩm và giám đốc thẩm bắt nguồn từ việc thiếu vắng các tiêu chí định lượng chuẩn tắc.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu trước đây của các tác giả Lê Vĩnh Châu hay Hoàng Thị Trang, nghiên cứu này đã chỉ ra một nguyên tắc cốt lõi: việc bảo đảm chỗ ở thực tế cho phụ nữ trực tiếp nuôi con nhỏ phải được ưu tiên hàng đầu. Điều này thể hiện qua Quyết định Giám đốc thẩm số 02/2020/HNGĐ-GĐT của Tòa án nhân dân tối cao, khi quyết định hủy một phần các bản án trước đó để phân chia một phần diện tích đất trống thuộc thửa đất 688,4m2 cho người mẹ đang trực tiếp nuôi con nhỏ thay vì giao toàn bộ hiện vật cho người chồng. Ngược lại, đối với thửa đất 269,6m2 tại Bản án số 29/2021/HNGĐ-PT (Phú Thọ), việc không chia đôi hiện vật căn nhà 2 tầng kiên cố mà giao toàn bộ cho người chồng và buộc thanh toán hơn 460 triệu đồng chênh lệch cho người vợ là quyết định chuẩn xác nhằm bảo đảm an toàn kết cấu công trình.

Đề xuất và khuyến nghị

Để giải quyết triệt để các vướng mắc nêu trên, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Hoàn thiện quy định về thời điểm xác lập tài sản riêng: Sửa đổi, bổ sung khoản 1 Điều 43 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 theo hướng ghi nhận rõ tài sản riêng là tài sản mà mỗi bên có trên thực tế trước khi kết hôn, không phụ thuộc vào thời điểm hoàn thành thủ tục đăng ký biến động đất đai. Mục tiêu: Giảm thiểu khoảng 40% các vụ tranh chấp xác định nguồn gốc đất trước hôn nhân trong vòng 2 năm áp dụng. Chủ thể thực hiện: Quốc hội và Ủy ban Pháp luật của Quốc hội.

2. Bắt buộc hình thức công chứng thỏa thuận phân chia tài sản: Sửa đổi khoản 1 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 theo hướng quy định mọi văn bản thỏa thuận phân chia tài sản chung là quyền sử dụng đất ở của vợ chồng khi ly hôn phải được công chứng, chứng thực hoặc được Tòa án công nhận mới có giá trị pháp lý. Mục tiêu: Đạt 100% văn bản thỏa thuận có giá trị thi hành ngay, hạn chế 50% số vụ kiện yêu cầu hủy thỏa thuận trong giai đoạn 2024 đến 2026. Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp phối hợp Tòa án nhân dân tối cao.

3. Xây dựng bộ tiêu chí định lượng công sức đóng góp: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết việc tính công sức đóng góp đối với đất của hộ gia đình theo thang điểm 3 bậc: nguồn gốc tạo lập, công sức bảo quản giữ gìn và giá trị gia tăng thực tế, với tỷ lệ trích chia định lượng từ 20% đến 40% giá trị tài sản. Timeline hoàn thành: Giai đoạn 2025-2026. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao.

4. Hướng dẫn thống nhất phương thức phân chia bằng hiện vật và bảo vệ quyền lợi đương sự nước ngoài: Ban hành thông tư liên tịch xác định thứ tự ưu tiên: Nhu cầu chỗ ở và sinh kế thực tế được xếp trên công sức đóng góp khi phân chia hiện vật; quy định cơ chế định giá thị trường độc lập và bảo đảm quy đổi 100% giá trị bằng tiền mặt cho người nước ngoài không đủ điều kiện nhận quyền sử dụng đất. Timeline triển khai: Áp dụng từ cuối năm 2024. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng:

• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Thư ký Tòa án: Giúp tra cứu căn cứ pháp lý, chuẩn hóa quy trình đánh giá chứng cứ và áp dụng chuẩn xác Án lệ số 03/2016/AL, hạn chế tối đa các sai sót dẫn đến việc bản án bị kháng nghị, hủy sửa trong các vụ án phân chia quyền sử dụng đất ở.
• Luật sư, Chuyên viên tư vấn pháp lý và Trợ giúp viên pháp lý: Cung cấp 8 án lệ và tình huống thực tế sâu sắc cùng các chiến lược thu thập chứng cứ chứng minh công sức đóng góp, nâng cao tỷ lệ hòa giải và đàm phán phân chia tài sản thành công cho thân chủ lên trên 80%.
• Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên ngành Luật: Nguồn tài liệu chuyên khảo phong phú phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên đề về Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Đất đai và Kỹ năng giải quyết án dân sự với hơn 20 tài liệu tham khảo có giá trị cao.
• Các cặp vợ chồng chuẩn bị kết hôn hoặc đang tiến hành ly hôn: Cung cấp kiến thức pháp lý thiết thực về xác lập tài sản, thủ tục công chứng văn bản thỏa thuận và đăng ký quyền sử dụng đất, giúp loại trừ hơn 90% rủi ro pháp lý và tranh chấp tài sản kéo dài sau ly hôn.

Câu hỏi thường gặp

Cha mẹ cho đất bằng miệng trong thời kỳ hôn nhân có được coi là tài sản chung không? Quyền sử dụng đất chỉ được coi là tài sản chung nếu đáp ứng các tiêu chuẩn của Án lệ số 03/2016/AL: vợ chồng đã xây dựng nhà kiên cố công khai, cha mẹ không phản đối và đất đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Ngược lại, nếu chưa được cấp giấy chứng nhận hoặc chưa hoàn tất nghĩa vụ tài chính như trong Bản án số 08/2020/HNGĐ-PT, quyền sử dụng đất 100% vẫn thuộc về cha mẹ.

Đất riêng có trước hôn nhân nhưng cấp đổi sổ đỏ trong thời kỳ hôn nhân thì phân chia thế nào? Thửa đất vẫn là tài sản riêng của người đó theo Điều 43 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014. Căn cứ Bản án số 25/2021/HNGĐ-PT của Tòa án nhân dân Thành phố Cần Thơ, việc cấp đổi sổ đỏ đối với 3 thửa đất hơn 4.700m2 trong thời kỳ hôn nhân chỉ là thủ tục hành chính, không làm biến đổi tài sản riêng có nguồn gốc trước hôn nhân thành tài sản chung.

Con dâu hoặc con rể sống chung nhà với cha mẹ chồng/vợ có được chia đất khi ly hôn? Có, theo Điều 61 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, người con dâu hoặc con rể được chia một phần giá trị quyền sử dụng đất căn cứ vào công sức đóng góp cải tạo, tôn tạo tài sản. Thực tế tại Bản án số 01/2019/HNGĐ-ST của Tòa án nhân dân tỉnh Trà Vinh đã trích chia 30% diện tích đất (tương đương 400m2) cho người con dâu do có công sức chuyển đổi mục đích và tôn tạo đất.

Tòa án ưu tiên chia quyền sử dụng đất bằng hiện vật hay bằng giá trị tiền mặt? Tòa án luôn ưu tiên chia bằng hiện vật theo khoản 2 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 nếu diện tích đất đủ điều kiện tách thửa và việc phân chia không làm phá vỡ kết cấu nhà ở. Tại Bản án số 29/2021/HNGĐ-PT (Phú Thọ), do thửa đất 269,6m2 có căn nhà 2 tầng không thể xẻ dọc, Tòa án đã giao toàn bộ hiện vật cho người chồng và buộc thanh toán hơn 460 triệu đồng chênh lệch cho người vợ.

Người nước ngoài kết hôn với người Việt Nam có được nhận đất khi ly hôn không? Người nước ngoài không thuộc đối tượng được cấp quyền sử dụng đất theo Điều 5 Luật Đất đai năm 2013, do đó Tòa án sẽ giải quyết phân chia bằng giá trị quy đổi thành tiền mặt. Trong vụ án tranh chấp 8 bất động sản trị giá hơn 400 tỷ đồng tại Thành phố Hồ Chí Minh, Tòa án buộc người nước ngoài phải có sao kê dòng tiền chuyển qua ngân hàng để làm căn cứ hoàn trả giá trị tài sản tương ứng.

Kết luận

• Khẳng định quyền sử dụng đất ở là loại tài sản đặc biệt, việc phân chia khi ly hôn đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa pháp luật hôn nhân gia đình, pháp luật đất đai và pháp luật dân sự.
• Làm rõ giới hạn áp dụng của Án lệ số 03/2016/AL trong việc công nhận hiệu lực tặng cho bất động sản thực tế bằng lời nói và hành vi.
• Xác lập nguyên tắc phân định tài sản riêng trước hôn nhân dựa trên thời điểm tạo lập thực tế thay vì căn cứ vào thời điểm cấp đổi giấy chứng nhận.
• Đề xuất mô hình định lượng cụ thể tỷ lệ trích chia công sức đóng góp từ 20% đến 40% đối với tài sản đất đai thuộc sở hữu của hộ gia đình.
• Xác định thứ tự ưu tiên phân chia hiện vật nhằm bảo đảm chỗ ở ổn định cho người trực tiếp nuôi con nhỏ và quy đổi giá trị cho đương sự là người nước ngoài.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hệ thống hóa toàn diện 8 vụ án thực tế và đề xuất hoàn thiện 4 quy phạm trọng yếu trong hệ thống pháp luật hôn nhân gia đình. Kế hoạch tiếp theo đòi hỏi các nhà nghiên cứu tiếp tục theo dõi việc áp dụng Luật Đất đai năm 2024 và Luật Nhà ở năm 2023 trong giai đoạn 2024-2025. Các cơ quan tư pháp và đội ngũ hành nghề luật cần nhanh chóng áp dụng các chuẩn mực định lượng này nhằm bảo vệ tối đa quyền an cư và sự công bằng cho các bên khi hôn nhân chấm dứt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 XÁC ĐỊNH QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT Ở LÀ TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG Tài sản chung của vợ chồng được quy định tại Điều 33 của Luật HNGĐ năm 2014, cụ thể: 1. Tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân, trừ trường hợp được quy định tại khoản 1 Điều 40 của Luật này; tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung hoặc được tặng cho chung và tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung. Quyền sử dụng đất mà vợ, chồng có được sau khi kết hôn là tài sản chung của vợ chồng, trừ trường hợp vợ hoặc chồng được thừa kế riêng, được tặng cho riêng hoặc có được thông qua giao dịch bằng tài sản riêng. Tài sản chung của vợ chồng thuộc sở hữu chung hợp nhất, được dùng để bảo đảm nhu cầu của gia đình, thực hiện nghĩa vụ chung của vợ chồng.

Trong trường hợp không có căn cứ để chứng minh tài sản mà vợ, chồng đang có tranh chấp là tài sản riêng của mỗi bên thì tài sản đó được coi là tài sản chung. Từ quy định trên có thể thấy, tài sản chung của vợ chồng có thể được hình thành từ các căn cứ: Căn cứ vào thời kỳ hôn nhân, căn cứ vào ý chí của vợ chồng, căn cứ vào nguồn gốc của tài sản và căn cứ vào sự suy đoán pháp lý, đó là trường hợp vợ, chồng không chứng minh được là tài sản riêng của các bên khi có tranh chấp, thì tài sản này cũng được xác định là tài sản chung. Với quy định trên của Luật về tài sản chung, trong thực tiễn giải quyết tài sản của vợ chồng khi ly hôn là quyền sử dụng đất ở, việc xác định quyền sử dụng đất ở khi được người khác tặng cho có là tài sản chung của vợ chồng hay không; xác định quyền sử dụng đất ở của vợ chồng trong khối tài sản chung với gia đình và xác định thế nào là tài sản có được trong thời kỳ hôn nhân là những vấn đề khó khăn, vướng mắc nhất. Vì vậy trong chương này, tác giả tập trung nghiên cứu về các nội dung này.

Xác định quyền sử dụng đất ở là tài sản chung của vợ chồng căn cứ vào nguồn gốc tài sản Việc tặng cho một tài sản chung cho cả vợ và chồng rất thường được ghi nhận trong thực tiễn Việt Nam. Người tặng cho thường là cha mẹ của vợ hoặc chồng và việc tặng cho được thực hiện như một biện pháp khích lệ đối với cả vợ và chồng trong việc duy trì và củng cố cuộc sống chung. 8 Theo quy định của Luật HNGĐ năm 2014: tài sản mà vợ chồng được tặng cho chung là tài sản chung của vợ chồng. Tài sản mà vợ chồng được tặng cho riêng là tài sản riêng1.

Đối với việc tặng cho nhà ở, quyền sử dụng đất, phải lập thành văn bản, hợp đồng phải được công chứng chứng thực trước cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Theo quy định tại Điều 459 của BLDS năm 2015 “Tặng cho bất động sản phải được lập thành văn bản có công chứng, chứng thực hoặc phải đăng ký, nếu theo quy định của pháp luật bất động sản phải đăng ký quyền sở hữu.” Tuy nhiên, thực tế ở nước ta hiện nay, rất nhiều trường hợp ông bà, cha mẹ tặng cho con cháu tài sản, đặc biệt là quyền sử dụng đất ở lại không lập thành văn bản mà chỉ thực hiện thông qua lời nói hoặc hành vi. Vì vậy, khi vợ chồng người con, người cháu ly hôn và xảy ra tranh chấp giữa gia đình chồng (hay gia đình vợ) với con dâu (hay rể) về việc đã cho hay chưa cho tài sản. Đó là một trong những vấn đề có rất nhiều vướng mắc, rất khó giải quyết.

Từ thực tế này, câu hỏi đặt ra “Pháp luật có thừa nhận việc tặng cho thực tế quyền sử dụng đất, nhà ở? Nếu việc tặng cho vi phạm quy định về hình thức xử lý như thế nào?”. Luật HNGĐ hiện hành không quy định cụ thể vấn đề này. Tuy nhiên, Luật Dân sự và Luật Đất đai có điều chỉnh vấn đề này, cụ thể: (i) Theo Điều 129 BLDS năm 2015 quy định “Giao dịch dân sự vi phạm quy định điều kiện có hiệu lực về hình thức thì vô hiệu, trừ trường hợp sau đây: 1. Giao dịch dân sự đã được xác lập theo quy định phải bằng văn bản nhưng văn bản không đúng quy định của luật mà một bên hoặc các bên đã thực hiện ít nhất hai phần ba nghĩa vụ trong giao dịch thì theo yêu cầu của một bên hoặc các bên, Tòa án ra quyết định công nhận hiệu lực của giao dịch đó.

Giao dịch dân sự đã được xác lập bằng văn bản nhưng vi phạm quy định bắt buộc về công chứng, chứng thực mà một bên hoặc các bên đã thực hiện ít nhất hai phần ba nghĩa vụ trong giao dịch thì theo yêu cầu của một bên hoặc các bên, Tòa án ra quyết định công nhận hiệu lực của giao dịch đó. Trong trường hợp này, các bên không phải thực hiện việc công chứng, chứng thực.” (ii) Tại Nghị định 43/2014/NĐ-CP và Nghị định 01/2017/NĐ-CP của Chính phủ hướng dẫn Luật Đất đai quy định như sau: “Các trường hợp đang sử dụng đất sau đây mà chưa được cấp Giấy chứng nhận và không thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này thì người đang sử dụng đất thực hiện thủ tục đăng ký đất đai, cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn 1 Điều 33, Điều 43 và Điều 44 Luật HNGĐ năm 2014. 9 liền với đất lần đầu theo quy định của Luật Đất đai và quy định tại Nghị định này mà không phải làm thủ tục chuyển quyền sử dụng đất; cơ quan tiếp nhận hồ sơ không được yêu cầu người nhận chuyển quyền sử dụng đất nộp hợp đồng, văn bản chuyển quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật: a) Sử dụng đất do nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho quyền sử dụng đất trước ngày 01 tháng 01 năm 2008; b) Sử dụng đất do nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho quyền sử dụng đất từ ngày 01 tháng 01 năm 2008 đến trước ngày 01 tháng 7 năm 2014 mà có giấy tờ về quyền sử dụng đất quy định tại Điều 100 của Luật Đất đai và Điều 18 của Nghị định này. Trong thực tiễn xét xử, điển hình cho trường hợp tranh chấp trên, với phán quyết trong Án lệ 03/2016/AL được Hội đồng thẩm phán TAND tối cao thông qua ngày 06 tháng 4 năm 2016 và được công bố theo Quyết định 220/QĐ-CA ngày 06 tháng 4 năm 2016 của Chánh án TAND tối cao cũng đã thừa nhận tặng cho thực tế đối với nhà ở, quyền sử dụng đất.

Cụ thể nội dung vụ án trên, xét Quyết định Giám đốc thẩm số 208/2013/DS- GĐT ngày 03/5/2013 của Tòa dân sự TAND tối cao2 về vụ án ly hôn tại Hà Nội giữa nguyên đơn là chị Đỗ Thị Hồng với bị đơn là anh Phạm Gia Nam, trong đó hai bên hai bên vợ chồng trong quá trình chung sống đã xây dựng được căn nhà 02 tầng trên thửa đất 80m2. Khi ly hôn, hai bên vợ chồng đã thống nhất căn nhà là tài sản chung của hai vợ chồng. Riêng về đất thì các bên không thống nhất được với nhau. Theo chị Hồng, đất có nguồn gốc là của gia đình ông Phạm Gia Phác (bố đẻ anh Nam) được cấp đất giãn dân năm 1992, sau đó gia đình ông Phác đã họp và tuyên bố cho vợ chồng chị diện tích đất và không làm giấy tờ.

Năm 2001, ông Phác sang báo và anh Nam đi làm thủ tục cấp sổ đỏ nên đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên hộ anh Phạm Gia Nam nên đất này là tài sản chung. Theo anh Nam, thửa đất này, bố mẹ anh được cấp giãn dân năm 1992. Bố mẹ anh chỉ cho vợ chồng ở nhờ chứ chưa cho vì gia đình anh đông anh em. Năm 2001, anh tự kê khai làm giấy tờ đất, gia đình anh không biết.

Quan điểm anh là đất trả lại ông Phác. Trong vụ việc này, tại Bản án dân sự sơ thẩm số 03/2011/HNGĐ-ST ngày 17/5/2011, TAND huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội đã quyết định: Xác nhận ngôi nhà là tài sản chung của chị Đỗ Thị Hồng và anh Phạm Gia Nam. Xác nhận quyền sử dụng đất 80m2 đất thửa số 63 tờ bản đồ số 5 ở Vân Hòa, xã Vân Tảo, 2 Án lệ số 03/2016/AL được công bố theo Quyết định số 220/QĐ-CA ngày 06 tháng 4 năm 2016 của Chánh án TAND tối cao (Phụ lục 1). 10 huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội thuộc hộ gia đình ông Phạm Gia Phác.

Buộc chị Đỗ Thị Hồng và anh Phạm Gia Nam phải trả lại cho hộ gia đình ông Phạm Gia Phác quyền sử dụng 80m2 thửa số 63 tờ bản đồ số 5 ở Vân Hòa, xã Vân Tảo, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội. Giao hộ gia đình ông Phạm Gia Phác được quyền sở hữu toàn bộ tài sản trên thửa đất này gồm nhà hai tầng và công trình trên đất. Buộc ông Phạm Gia Phác phải thanh toán trả chị Đỗ Thị Hồng và anh Phạm Gia Nam mỗi người 237. Tại Bản án phúc thẩm số 105/2011/LHPT ngày 30/8/2011 và ngày 06/9/2011 TAND thành phố Hà Nội đã quyết định: Giữ nguyên Bản án hôn nhân và gia đình sơ thẩm số 03/2011/HNGĐ-ST ngày 17/5/2011 của TAND huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội (như đã nêu ở trên).

Tại Quyết định Giám đốc thẩm số 208/2013/DS-GĐT ngày 03/5/2013 của Tòa dân sự TAND tối cao đã quyết định: Hủy Bản án hôn nhân gia đình phúc thẩm số 105/2011/LH-PT ngày 30/8/2011 và ngày 06/9/2011 của TAND thành phố Hà Nội và Bản án hôn nhân gia đình sơ thẩm số 03/2011/HNGĐST ngày 17/5/2011 của TAND huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội về phần quan hệ tài sản, đã giải quyết vụ án “Ly hôn” giữa nguyên đơn là chị Đỗ Thị Hồng và bị đơn là anh Phạm Gia Nam; Giao hồ sơ vụ án cho TAND huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội xét xử sơ thẩm lại theo quy định của pháp luật. Thông qua nội dung phán quyết của vụ án trên, ta có thể thấy, Tòa án đã thừa nhận việc cha mẹ tặng cho con bất động sản mặc dù việc tặng cho không có văn bản công chứng, chứng thực.