mở đầu công việc gì”10, “kiện” được hiểu là “đưa ra tòa cho rõ lẽ phải trái”11. Từ phân tích trên, ta có thể hiểu “Yêu cầu khởi kiện là các yêu cầu mà người khởi kiện đưa ra khi bắt đầu quá trình giải quyết vụ án hành chính trước Tòa án, nhằm xác định lẽ phải trong vụ án”. Tuy nhiên nếu nhìn nhận khái niệm về yêu cầu khởi kiện như trên thì chưa được rõ ràng mà còn khá đơn giản, chưa làm sáng tỏ được bản chất của “yêu cầu khởi kiện”12. Ngoài ra, theo Từ điển Luật học thì “yêu cầu của đương sự” được hiểu là “sự thể hiện quyền tự định đoạt của đương sự.
Yêu cầu của đương sự bao gồm yêu cầu về nội dung và yêu cầu về tố tụng. Đương sự đưa ra yêu cầu bằng việc gửi đơn yêu cầu cho Tòa án hoặc trực tiếp đến Tòa án yêu cầu. Đương sự có thể đưa ra yêu cầu khi khởi kiện, trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án. Tòa án có nhiệm vụ xem xét, giải quyết các yêu cầu của đương sự theo quy định của pháp luật”13.
Còn khái niệm “Khởi kiện vụ án hành chính” được hiểu là “yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án hành chínhđể bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Khởi kiện vụ án hành chínhđược thể hiện dưới hình thức văn bản gọi là đơn kiện. Kèm theo đơn kiện phải có các tài liệu chứng minh cho yêu cầu của người khởi kiện”14. Ở phân tích về ngữ nghĩa này khá cụ thể, đầy đủ do đó ta có thể hiểu “yêu cầu khởi kiện của đương sự bao gồm những yêu cầu về nội dung và yêu 9 Nguyễn Văn Xô (chủ biên) (2008), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Thanh niên, tr.
10 Nguyễn Văn Xô (chủ biên) (2008), tlđd (9), tr. 11 Nguyễn Văn Xô (chủ biên) (2008), tlđd (9), tr. 12 Phan Thị Kim Quyên (2021), Yêu cầu khởi kiện và thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu khởi kiện trong tố tụng hành chính Việt Nam, Khóa luận tốt nghiệp, tr. 13 Viện khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp (2006), Từ điển Luật học, Nxb Từ điển bách khoa, Nxb Tư pháp, tr.
14 Viện khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp (2006), tlđd (13), tr. 12 cầu về tố tụng thông qua các hình thức được pháp luật quy định để đưa yêu cầu đến Tòa án giải quyết vụ án hành chính nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình”. Dựa trên những phân tích đã đưa ra về khái niệm “yêu cầu khởi kiện”, có thể hiểu “Quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện là việc người khởi kiện có quyền tự quyết và tự định đoạt trong việc đưa ra yêu cầu với Tòa án để giải quyết vụ án hành chính, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình”. Từ khái niệm trên góp phần củng cố hơn tính quan trọng của quyền tự quyết và quyền tự định đoạt của người khởi kiện, đặc biệt là trong việc đưa ra yêu cầu khởi kiện để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.
Việc đưa ra yêu cầu khởi kiện là một phần quan trọng của quá trình giải quyết vụ án hành chính bởi đây là hoạt động tố tụng đầu tiên làm phát sinh quá trình giải quyết vụ án hành chính và đặc biệt việc quyết định và tự định đoạt về những yêu cầu này phải dựa trên quyền tự quyết và quyền tự định đoạt của người khởi kiện. Tuy nhiên, quyền quyết định và tự định đoạt này phải được thực hiện trong phạm vi pháp luật quy định và trên tinh thần trách nhiệm của công dân, để đảm bảo tính công bằng và chính đáng trong quá trình giải quyết vụ án hành chính. Quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện còn được Luật Tố tụng hành chính quy định xuyên suốt trong các chương xét xử, đặc biệt tại giai đoạn xét xử sơ thẩm được thể hiện rõ nét nhất bởi xét xử sơ thẩm vụ án hành chính xem là hoạt động mang tính đặc thù, tương đối “nhạy cảm” hơn so với xét xử sơ thẩm các lĩnh vực khác như hình sự, thương mại, dân sự. Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là giai đoạn nền tảng, là bước đầu bảo đảm quyền khởi kiện của cá nhân, tổ chức khi có tranh chấp hành chính xảy ra16.
Với vị trí là cấp xét xử thứ nhất, quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện ở giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính tạo cơ sở, tiền đề cho các giai đoạn xét xử tiếp theo. Xét theo góc độ ngôn ngữ học thì Từ điển Luật học định nghĩa “sơ thẩm là lần đầu tiên đưa một vụ án ra xét xử tại Tòa án có thẩm quyền”17. Theo tác giả thì quan điểm này lý giải xét xử sơ thẩm là một thủ tục trong tố tụng hành chính, vẫn chưa nêu rõ được những đặc điểm của xét xử sơ thẩm so với các cấp xét xử khác, đồng thời quan niệm này có phần không đầy đủ vì sơ thẩm không chỉ là “lần đầu tiên” đưa một vụ án ra xét xử, mà trong các trường hợp khác thì một vụ án hoàn toàn 15 Nguyễn Thị Hà (2017), “Đảm bảo tính độc lập của Tòa án trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam”, Thanh tra, (10), tr. 16 Phạm Khánh Linh (2021), Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính và thực tiễn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính tại Toà án nhân dân tỉnh Nam Định, Luận văn thạc sĩ luật học, tr.
17 Từ điển Luật học. 13 có thể bị xét xử sơ thẩm lại khi có quyết định từ Tòa án có thẩm quyền18. Bên cạnh đó, theo Từ điển Tiếng Việt định nghĩa “xét xử sơ thẩm là xét xử lần đầu đối với một vụ án hoặc xét xử lại vụ án từ đầu theo quyết định của Hội đồng xét xử phúc thẩm, Hội đồng xét xử giám đốc thẩm hoặc Hội đồng xét xử tái thẩm” 19. Quan điểm này, theo tác giả thì đây là một quan niệm thuần túy của khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là một trong số những trình tự của quá trình thực hiện thủ tục tố tụng hành chính.
Theo Giáo trình Luật Tố tụng hành chính Việt Nam của trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh định nghĩa “Phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính là hình thức tiến hành hoạt động xét xử vụ án hành chính tại Tòa án cấp sơ thẩm lần đầu khi có đủ căn cứ do pháp luật tố tụng quy định hoặc lần tiếp sau khi Tòa án cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm hủy bản án, quyết định và chuyển hồ sơ vụ án để Tòa án cấp sơ thẩm xét xử lại với mục đích làm sáng tỏ bản chất vụ án trên cơ sở các chứng cứ, tình tiết để từ đó ra bản án, quyết định đúng pháp luật nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức”20. Quan điểm này khá đầy đủ và cụ thể, tác giả hoàn toàn đồng ý với quan điểm này, bởi lẽ trước hết quan điểm này đã lý giải được một cách ngắn gọn, súc tích toàn bộ nội dung của xét xử sơ thẩm là thủ tục tố tụng hành chính như thế nào. Các định nghĩa trên khác nhau ở góc độ tiếp cận vấn đề, phạm vi khái niệm rộng, hẹp khác nhau. Tuy nhiên các quan điểm cùng bổ sung và hoàn thiện cho nhau về khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính.
Từ đó, ta có thể hiểu khái niệm “xét xử sơ thẩm vụ án hành chính” dưới những góc độ sau: Ở góc độ một chế định pháp luật thì “xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là tổng thể những quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình giải quyết các tranh chấp hành chính theo trình tự thủ tục sơ thẩm”. Ở góc độ là một cấp xét xử thì đây là “cấp xét xử thứ nhất để nhận định, đánh giá các tài liệu, chứng cứ có liên quan đến vụ án góp phần đưa ra những quyết định phù hợp, tuân thủ đúng quy định pháp luật”. Ở hoạt động xét xử thì đây được xem là “hoạt động tố tụng do Tòa án nhân dân có thẩm quyền thực hiện theo trình tự, thủ tục tố tụng hành chính khi phát sinh yêu cầu khởi kiện đúng pháp luật hoặc khi có quyết định từ cấp Tòa án nhân dân có thẩm quyền để ra bản án, quyết định sơ thẩm về tính hợp pháp của các hành vi hành chính, quyết 18 Nguyễn Thị Hà (2017), Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr. 19 Từ điển Tiếng việt.
20 Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2021), tlđd (5), tr. 14 định hành chính đảm bảo quyền và lợi ích của các cá nhân, tổ chức, góp phần nâng cao hiệu lực hành pháp”21. Trong khoa học pháp lý, xét xử sơ thẩm có thể hiểu dưới góc độ nghĩa hẹp và nghĩa rộng.
Theo nghĩa hẹp, xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được hiểu là việc Tòa án đưa vụ án thuộc thẩm quyền ra xét xử công khai tại phiên tòa khi có đủ căn cứ do pháp luật tố tụng quy định22. Theo nghĩa rộng, đó là hoạt động xét xử ở cấp thứ nhất do Tòa án có thẩm quyền thực hiện bắt đầu từ khi thụ lý vụ án hành chính theo yêu cầu khởi kiện của cá nhân, tổ chức cho đến khi Tòa án thực hiện xong các thủ tục sau phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính 23. Vì thế, xét xử sơ thẩm theo tác giả được hiểu theo nghĩa rộng, “là hoạt động xét xử ở cấp thứ nhất do Tòa án có thẩm quyền thực hiện bắt đầu từ khi thụ lý vụ án hành chính theo yêu cầu khởi kiện của cá nhân, tổ chức cho đến khi Tòa án thực hiện xong các thủ tục sau phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính”24. Qua những phân tích trên, có thể hiểu: “Quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là quyền người khởi kiện được tự lựa chọn và quyết định liên quan đến các yêu cầu khởi kiện theo quy định của pháp luật trong quá trình tiến hành hoạt động xét xử vụ án hành chính tại Tòa án có thẩm quyền xét xử sơ thẩm”.