Quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở việt nam

Trong hệ thống tư pháp Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực tố tụng hành chính, quyền quyết định và tự… 78 trang · Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh · 2023.

• Tác giả: Trần Thị Như Quỳnh
• Người hướng dẫn: Th.S Nguyễn Hoàng Yến
• Trường học: Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hành Chính
• Đề tài: Quyền Quyết Định và Tự Định Đoạt của Người Khởi Kiện trong Xét Xử Hành Chính tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Tp. HCM

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN QUYẾT ĐỊNH VÀ TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA NGƯỜI KHỞI KIỆN VỀ YÊU CẦU KHỞI KIỆN TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH TẠI VIỆT NAM
• 1.1. Những vấn đề lý luận về quyền quyết định và tự định đoạt về yêu cầu khởi kiện của người khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 1.1.1. Khái niệm quyền quyết định và tự định đoạt về yêu cầu khởi kiện của người khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 1.1.2. Đặc điểm của quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 1.1.3. Ý nghĩa của quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 1.1.4. Các yếu tố tác động đến quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 1.2. Quy định của pháp luật về quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam
• 1.2.1. Quyền thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 1.2.2. Quyền rút yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN THỰC HIỆN QUYỀN QUYẾT ĐỊNH VÀ TỰ ĐỊNH ĐOẠT VỀ YÊU CẦU KHỞI KIỆN CỦA NGƯỜI KHỞI KIỆN TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM
• 2.1. Thực tiễn thực hiện quyền quyết định và tự định đoạt về yêu cầu khởi kiện của người khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam
• 2.1.1. Những kết quả đạt được trong việc thực hiện quyền quyết định và tự định đoạt về yêu cầu khởi kiện của người khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam
• 2.1.2. Những bất cập, hạn chế trong thực hiện quyền quyết định và tự định đoạt về yêu cầu khởi kiện của người khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.1.3. Nguyên nhân của những bất cập, hạn chế trong thực tiễn thực hiện quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam
• 2.1.3.1. Hạn chế trong quy định pháp luật tố tụng hành chính về quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam
• 2.1.3.2. Những nguyên nhân khác
• 2.2. Giải pháp bảo đảm về quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam
• 2.2.1. Hoàn thiện pháp luật về quyền quyết định và tự định đoạt về yêu cầu khởi kiện của người khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam
• 2.2.2. Các giải pháp khác
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quyền Quyết Định trong Tố Tụng Hành Chính

Trong hệ thống tư pháp Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực tố tụng hành chính, quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện đóng vai trò then chốt. Đây là quyền năng pháp lý cho phép cá nhân, tổ chức bảo vệ quyền lợi hợp pháp bị xâm phạm bởi các quyết định hoặc hành vi hành chính. Pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam ghi nhận và bảo đảm quyền này, cho phép người khởi kiện chủ động thay đổi, bổ sung hoặc rút yêu cầu khởi kiện. Điều này thể hiện sự tôn trọng đối với quyền tự do định đoạt của công dân và tổ chức trong việc bảo vệ quyền lợi của mình trước pháp luật, đồng thời nâng cao tính dân chủ trong hoạt động xét xử.

1.1. Định Nghĩa Quyền Quyết Định và Tự Định Đoạt

Quyền quyết định trong tố tụng hành chính bao gồm khả năng đưa ra các lựa chọn liên quan đến vụ kiện, ví dụ như việc khởi kiện vụ án hành chính. Tự định đoạt của người khởi kiện cho phép họ tự quyết định các vấn đề liên quan đến yêu cầu của mình, ví dụ như rút yêu cầu khởi kiện. Theo nghiên cứu của Trần Thị Như Quỳnh, quyền này cho phép người khởi kiện tự mình đưa ra quyết định liên quan đến yêu cầu khởi kiện ngay từ những bước đầu của hoạt động tố tụng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Sự kết hợp của cả hai quyền này tạo ra một cơ chế pháp lý mạnh mẽ để bảo vệ quyền lợi của công dân khi tham gia vào các vụ kiện hành chính. Nội dung quyền này thể hiện rõ nhất ở giai đoạn sơ thẩm.

1.2. Tầm Quan Trọng của Quyền Này Trong Xét Xử Hành Chính

Quyền của người khởi kiện trong xét xử hành chính có ý nghĩa to lớn trong việc đảm bảo tính công bằng, minh bạch và hiệu quả của quá trình xét xử. Nó không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người khởi kiện, mà còn góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan hành chính nhà nước. Khi người khởi kiện có quyền chủ động quyết định, họ có thể bảo vệ quyền lợi của mình tốt hơn. Đồng thời, nó buộc các cơ quan hành chính phải thận trọng hơn trong các quyết định và hành vi của mình, tránh xâm phạm đến quyền lợi của công dân. Điều này được thể hiện rõ nhất khi người khởi kiện thực hiện quyền thay đổi, bổ sung hoặc rút yêu cầu khởi kiện trong quá trình tố tụng.

1.3. Nguyên Tắc Xét Xử Hành Chính và Quyền Tự Định Đoạt

Một trong những nguyên tắc xét xử hành chính quan trọng là tôn trọng quyền tự định đoạt của người khởi kiện. Điều này đòi hỏi tòa án phải tạo điều kiện thuận lợi cho người khởi kiện thực hiện các quyền của mình, đồng thời phải xem xét và giải quyết vụ việc một cách khách quan, công bằng dựa trên yêu cầu của họ. Tòa án không thể tự ý thay đổi yêu cầu khởi kiện, trừ khi có căn cứ pháp luật cho phép. Điều này được thể hiện rõ trong Luật Tố tụng Hành chính, trong đó quy định chi tiết về trình tự, thủ tục thực hiện quyền tự định đoạt của người khởi kiện.

II. Thách Thức Hạn Chế Quyền Tự Định Đoạt Trong Tố Tụng

Mặc dù pháp luật đã quy định về quyền tự định đoạt của người khởi kiện, nhưng trên thực tế, việc thực thi quyền này vẫn còn gặp nhiều khó khăn và thách thức. Các quy định pháp luật còn chưa đầy đủ, rõ ràng, dẫn đến sự lúng túng trong áp dụng. Nhiều người khởi kiện còn thiếu hiểu biết về quyền của mình, hoặc gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ, trình bày yêu cầu. Bên cạnh đó, một số tòa án chưa thực sự tạo điều kiện thuận lợi cho người khởi kiện thực hiện quyền tự định đoạt, hoặc áp dụng pháp luật một cách cứng nhắc, gây ảnh hưởng đến quyền lợi của họ. Cần có những giải pháp đồng bộ để khắc phục những hạn chế này.

2.1. Bất Cập Pháp Lý Về Phạm Vi Quyền Tự Định Đoạt

Một trong những bất cập lớn nhất là sự thiếu rõ ràng trong quy định về phạm vi quyền tự định đoạt. Ví dụ, chưa có quy định cụ thể về giới hạn của việc thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện, hoặc về điều kiện rút yêu cầu khởi kiện. Điều này tạo ra sự tùy tiện trong việc áp dụng pháp luật, gây khó khăn cho cả người khởi kiện và tòa án. Theo tác giả Nguyễn Hoàng Yến, các quy định pháp luật về quyền này vẫn còn nhiều bất cập và hạn chế, dẫn đến việc áp dụng pháp luật không thống nhất và gây khó khăn cho việc bảo vệ quyền lợi của người khởi kiện. Cần có những quy định chi tiết, cụ thể hơn để làm rõ phạm vi quyền tự định đoạt.

2.2. Thiếu Hiểu Biết Về Thủ Tục Khởi Kiện Vụ Án Hành Chính

Nhiều người dân còn thiếu hiểu biết về thủ tục khởi kiện vụ án hành chính, dẫn đến việc thực hiện quyền tự định đoạt gặp nhiều khó khăn. Họ không biết cách thu thập chứng cứ, trình bày yêu cầu một cách chính xác, hoặc không biết đến các quyền và nghĩa vụ của mình trong quá trình tố tụng. Điều này ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân về thủ tục tố tụng hành chính và quyền tự định đoạt.

2.3. Vai Trò Của Tòa Án và Nguyên Tắc Xét Xử

Vai trò của tòa án trong xét xử hành chính là đảm bảo tính công bằng, khách quan và tuân thủ pháp luật. Tuy nhiên, trên thực tế, một số tòa án chưa thực sự tạo điều kiện thuận lợi cho người khởi kiện thực hiện quyền tự định đoạt, hoặc áp dụng pháp luật một cách cứng nhắc, gây ảnh hưởng đến quyền lợi của họ. Ví dụ, có trường hợp tòa án từ chối chấp nhận yêu cầu thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện với lý do không phù hợp, hoặc can thiệp quá sâu vào quá trình tự định đoạt của người khởi kiện. Điều này vi phạm nguyên tắc xét xử và ảnh hưởng đến tính hiệu quả của tố tụng hành chính.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Luật Tố Tụng Hành Chính và Quyền

Để nâng cao hiệu quả thực thi quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện, cần có những giải pháp đồng bộ, bao gồm hoàn thiện Luật Tố tụng Hành chính, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tòa án, tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, và xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả. Các giải pháp này phải hướng đến mục tiêu tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người khởi kiện thực hiện các quyền của mình, đồng thời đảm bảo tính công bằng, minh bạch và hiệu quả của quá trình xét xử.

3.1. Cụ Thể Hóa Các Quy Định Về Thay Đổi Yêu Cầu Khởi Kiện

Cần cụ thể hóa các quy định về thay đổi yêu cầu khởi kiện, bao gồm quy định rõ về phạm vi, điều kiện, thủ tục và thời hạn thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện. Đồng thời, cần quy định rõ về trách nhiệm của tòa án trong việc xem xét và giải quyết yêu cầu thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện. Các quy định này phải đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng và dễ hiểu, tạo điều kiện thuận lợi cho người khởi kiện thực hiện quyền của mình. Các quy định cần rõ ràng để tránh sự lạm dụng quyền năng của người khởi kiện khi thực hiện quyền thay đổi, bổ sung yêu cầu.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Tòa Án Trong Xét Xử Hành Chính

Cần nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tòa án, đặc biệt là các thẩm phán, trong việc giải quyết các vụ án hành chính. Cán bộ tòa án phải nắm vững các quy định pháp luật, có kiến thức chuyên môn sâu rộng, và có kỹ năng giải quyết các tình huống phức tạp. Đồng thời, cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao trình độ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp cho cán bộ tòa án. Nâng cao khả năng phân tích và đánh giá vụ việc một cách khách quan, công bằng. Đảm bảo rằng vai trò của tòa án trong xét xử hành chính luôn được thực hiện đúng đắn.

3.3. Tăng Cường Trợ Giúp Pháp Lý cho Người Dân

Cần tăng cường trợ giúp pháp lý cho người dân, đặc biệt là những người nghèo, người dân tộc thiểu số, và những người có hoàn cảnh khó khăn. Cần xây dựng mạng lưới trợ giúp pháp lý rộng khắp, với sự tham gia của các luật sư, trợ giúp viên pháp lý, và các tổ chức xã hội. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý, đảm bảo rằng người dân được tư vấn, hỗ trợ một cách kịp thời và hiệu quả. Như vậy, quyền của người dân khi khiếu kiện hành chính sẽ được đảm bảo tối đa.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Quyền Quyết Định và Bài Học Kinh Nghiệm

Việc nghiên cứu và phân tích các vụ án thực tế là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về việc thực thi quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện. Phân tích các bản án và quyết định của tòa án để rút ra những bài học kinh nghiệm, từ đó đưa ra những khuyến nghị cụ thể để hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi quyền tự định đoạt. Các ví dụ thực tế này sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về những khó khăn và thách thức mà người khởi kiện phải đối mặt, cũng như những giải pháp có thể được áp dụng để bảo vệ quyền lợi của họ.

4.1. Phân Tích Các Án Lệ Về Tố Tụng Hành Chính

Việc nghiên cứu các án lệ về tố tụng hành chính sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách tòa án áp dụng pháp luật và giải quyết các vụ án hành chính. Đặc biệt, cần tập trung vào các án lệ liên quan đến quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện, để rút ra những bài học kinh nghiệm và đưa ra những khuyến nghị cụ thể để hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi quyền này. Các án lệ phải đảm bảo bảo vệ quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng hành chính một cách hiệu quả.

4.2. Nghiên Cứu Về Quyết Định Hành Chính Trái Pháp Luật

Nghiên cứu các trường hợp quyết định hành chính trái pháp luật bị khởi kiện sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nguyên nhân dẫn đến các sai phạm trong hoạt động hành chính. Đồng thời, cũng giúp chúng ta đánh giá được hiệu quả của tố tụng hành chính trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân và tổ chức. Cần tập trung vào các trường hợp người khởi kiện thực hiện quyền tự định đoạt để bảo vệ quyền lợi của mình, ví dụ như thay đổi yêu cầu khởi kiện để phù hợp với tình hình thực tế, hoặc rút yêu cầu khởi kiện khi nhận thấy không có căn cứ pháp luật. Điều này cho thấy quyền của người dân khi khiếu kiện hành chính là vô cùng quan trọng.

4.3. So Sánh Tố Tụng Hành Chính và Tố Tụng Dân Sự

So sánh tố tụng hành chính và tố tụng dân sự sẽ giúp chúng ta nhận thấy những điểm khác biệt cơ bản giữa hai loại tố tụng này, đặc biệt là về quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự. Trong tố tụng dân sự, quyền tự định đoạt của các bên được đề cao hơn, trong khi tố tụng hành chính có sự can thiệp nhiều hơn của nhà nước để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả của hoạt động quản lý hành chính. Tuy nhiên, cả hai loại tố tụng đều hướng đến mục tiêu bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và tổ chức. Sự khác biệt này cũng thể hiện ở trách nhiệm của cơ quan hành chính và thẩm quyền của tòa án hành chính.

V. Tương Lai Phát Triển Tố Tụng Hành Chính Việt Nam

Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc hoàn thiện tố tụng hành chính Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng. Cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện các quy định pháp luật về quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện, để đảm bảo rằng quyền này được thực thi một cách hiệu quả và góp phần nâng cao chất lượng hoạt động xét xử hành chính. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, và cộng đồng để xây dựng một hệ thống tố tụng hành chính công bằng, minh bạch và hiệu quả, phục vụ tốt hơn cho người dân và xã hội.

5.1. Cải Cách Pháp Luật Về Khiếu Nại Tố Cáo

Việc cải cách pháp luật về khiếu nại tố cáo là một yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả của tố tụng hành chính. Cần xây dựng một hệ thống giải quyết khiếu nại tố cáo hiệu quả, minh bạch và khách quan, tạo điều kiện cho công dân và tổ chức bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan giải quyết khiếu nại tố cáo và tòa án, để đảm bảo rằng các vụ việc được giải quyết một cách toàn diện và triệt để. Điều này đảm bảo quyền của người dân khi khiếu kiện hành chính được thực thi hiệu quả.

5.2. Nâng Cao Trách Nhiệm Của Cơ Quan Hành Chính

Việc nâng cao trách nhiệm của cơ quan hành chính là một yếu tố quan trọng để giảm thiểu các vụ kiện hành chính. Các cơ quan hành chính phải tuân thủ pháp luật, thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ, và giải quyết các vấn đề của người dân một cách kịp thời và hiệu quả. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra để phát hiện và xử lý các sai phạm trong hoạt động hành chính. Điều này sẽ giảm thiểu các quyết định hành chính trái pháp luật và tăng cường niềm tin của người dân vào hệ thống hành chính nhà nước.

5.3. Tăng Cường Giám Sát Của Xã Hội Đối Với Tố Tụng Hành Chính

Việc tăng cường giám sát của xã hội đối với tố tụng hành chính là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tính công bằng, minh bạch và hiệu quả của hoạt động xét xử. Cần tạo điều kiện cho các tổ chức xã hội, các cơ quan truyền thông, và cộng đồng tham gia vào quá trình giám sát, đánh giá hoạt động của tòa án và các cơ quan liên quan. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế phản hồi để tiếp nhận và xử lý các ý kiến đóng góp của xã hội. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng và hiệu quả của tố tụng hành chính, đồng thời tăng cường niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật với đề tài "Quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam" do tác giả Trần Thị Như Quỳnh thực hiện tại Khoa Luật Hành chính, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (niên khóa 2019 – 2023, dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Hoàng Yến). Đề tài được triển khai trong bối cảnh toàn Đảng và toàn dân thực hiện Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới. Việc đẩy mạnh công cuộc cải cách và hoàn thiện hệ thống tư pháp nhằm tăng cường nhận thức pháp luật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, cơ quan, tổ chức.

Trong tố tụng hành chính, người khởi kiện là bên chịu sự tác động trực tiếp của các quyết định hành chính, hành vi hành chính mang tính quyền lực công, do đó thường ở vị thế yếu thế hơn so với người bị kiện là cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước. Nhằm bảo đảm sự công bằng và tạo công cụ pháp lý bảo vệ quyền lợi cho công dân, quyền quyết định và tự định đoạt đã được ghi nhận là một nguyên tắc đặc thù của người khởi kiện. Quyền này được quy định xuyên suốt các giai đoạn tố tụng, trong đó giai đoạn xét xử sơ thẩm giữ vai trò nền tảng đầu tiên xác định phạm vi thụ lý và giải quyết vụ việc của Tòa án.

Tuy nhiên, qua thực tiễn thi hành Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2019), việc thực hiện quyền quyết định và tự định đoạt về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm còn bộc lộ nhiều bất cập. Người khởi kiện còn lúng túng hoặc thực hiện quyền chưa đúng quy định; Tòa án trong nhiều trường hợp giải quyết không đúng hoặc không đầy đủ phạm vi yêu cầu; các quy định pháp luật về giới hạn thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện chưa thực sự rõ ràng, dẫn đến các sai sót trong hoạt động xét xử và làm bản án bị hủy, sửa ở cấp xét xử tiếp theo.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm rõ các vấn đề lý luận và quy định của pháp luật tố tụng hành chính liên quan đến quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm, đánh giá thực tiễn áp dụng và đề xuất giải pháp hoàn thiện.

Để đạt được mục đích trên, khóa luận xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Thứ nhất, nghiên cứu, làm rõ khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam; phân tích các nội dung cụ thể của quyền này.
2. Thứ hai, trình bày thực trạng quy định của pháp luật và thực trạng thực tiễn thực hiện quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam.
3. Thứ ba, đưa ra quan điểm khoa học và các kiến nghị hoàn thiện pháp luật tố tụng hành chính về quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong giai đoạn xét xử sơ thẩm.

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn thi hành các quy định pháp luật về quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Nội dung: Tập trung vào các hành vi thể hiện quyền định đoạt yêu cầu khởi kiện trong giai đoạn xét xử sơ thẩm, bao gồm quyền đưa ra yêu cầu khởi kiện, thay đổi, bổ sung và rút yêu cầu khởi kiện.
  • Văn bản quy phạm: Phân tích các quy định của Luật Tố tụng hành chính năm 2015, có đối chiếu với Luật Tố tụng hành chính năm 2010 và Bộ luật Tố tụng dân sự.
  • Thời gian và tư liệu: Phân tích các báo cáo tổng kết công tác chuyên môn của ngành Tòa án nhân dân và các bản án sơ thẩm, quyết định giám đốc thẩm từ năm 2016 đến năm 2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng các quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà nước về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Khung lý luận và cơ sở pháp lý của đề tài bao gồm:

• Khái niệm và học thuyết pháp lý: Tác giả phân tích khái niệm quyền quyết định và tự định đoạt từ góc độ ngôn ngữ học (Từ điển Tiếng Việt, Từ điển Từ và Ngữ Việt Nam, Từ điển Luật học năm 2006) đến khoa học pháp lý. Tác giả tiếp thu quan điểm của TS. Nguyễn Quang Hiền (2013) làm định nghĩa nền tảng: "Quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự là quyền mà theo đó, đương sự tự lựa chọn và quyết định các hành vi được pháp luật quy định nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trong quá trình tham gia giải quyết vụ việc dân sự và vụ án hành chính". Đối với khái niệm xét xử sơ thẩm, tác giả lựa chọn cách tiếp cận theo nghĩa rộng của TS. Nguyễn Thị Hà (2017), xác định đây là hoạt động xét xử ở cấp thứ nhất do Tòa án có thẩm quyền thực hiện từ khi thụ lý vụ án cho đến khi hoàn thành các thủ tục sau phiên tòa.
• Hệ thống văn bản pháp luật áp dụng: Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022; Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2019) với các điều khoản trọng tâm như Điều 8 (nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt), Điều 173 (thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu khởi kiện tại phiên tòa sơ thẩm), Điều 6, Điều 15, Điều 193; Nghị quyết số 02/2011/NQHĐTP ngày 29/7/2011 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn về nhập hoặc tách vụ án hành chính.
• Phương pháp nghiên cứu cụ thể:
  • Tại Chương 1: Kết hợp phương pháp phân tích quy phạm, so sánh pháp luật và chứng minh lý luận để làm sáng tỏ các đặc điểm, ý nghĩa và nội dung luật định.
  • Tại Chương 2: Sử dụng phương pháp thống kê dữ liệu ngành Tòa án, phân tích - tổng hợp số liệu, nghiên cứu hồ sơ vụ án thực tế (phương pháp bình luận án) và đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật.
• Nguồn dữ liệu:
  • Báo cáo tổng kết công tác ngành Tòa án qua các năm 2018, 2019, 2020, 2021 và 2022 của Tòa án nhân dân tối cao.
  • Báo cáo đánh giá mô hình thí điểm hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020 (Chương trình hợp tác giữa Tòa án nhân dân tối cao và EU JULE).
  • Các bản án hành chính sơ thẩm cụ thể tại các địa phương (Hải Phòng, Bà Rịa - Vũng Tàu, Lâm Đồng, Hà Nội) và thông báo rút kinh nghiệm xét xử của Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề chung về quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính tại Việt Nam

Chương 1 tập trung xây dựng nền tảng lý luận và phân tích các quy định pháp luật thực định về quyền tự định đoạt yêu cầu khởi kiện của cá nhân, tổ chức.

Tác giả hệ thống hóa 5 yếu tố thể hiện quyền quyết định và tự định đoạt theo Giáo trình Luật Tố tụng hành chính Việt Nam (Trường ĐH Luật TP.HCM và Trường ĐH Luật Hà Nội): (1) Quyền tự quyết định việc khởi kiện; (2) Quyền tự quyết định nội dung và phạm vi yêu cầu khởi kiện; (3) Quyền quyết định thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu; (4) Quyền kháng cáo, thay đổi hoặc rút kháng cáo; (5) Quyền tiếp tục hoặc dừng việc giải quyết vụ án khi người bị kiện sửa đổi, hủy bỏ quyết định hành chính bị khởi kiện.

Khóa luận làm rõ 4 đặc điểm cơ bản của quyền quyết định và tự định đoạt về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm:

• Thứ nhất, đây là quyền đặc thù của người khởi kiện: Trong tố tụng hành chính, đối tượng tranh chấp là tính hợp pháp của quyết định, hành vi hành chính mang tính quyền lực công. Pháp luật không áp dụng cơ chế tự thỏa thuận, hòa giải thuần túy như tố tụng dân sự mà thiết lập thủ tục đối thoại; người khởi kiện ở vị thế yếu thế nên việc trao quyền định đoạt giúp họ chủ động bảo vệ quyền lợi.
• Thứ hai, là một nội dung cấu thành của quyền quyết định và tự định đoạt nói chung: Được ghi nhận tại Điều 8 Luật Tố tụng hành chính năm 2015, Tòa án chỉ thụ lý giải quyết trong phạm vi yêu cầu của người khởi kiện.
• Thứ ba, phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật: Mọi hành vi định đoạt chỉ có giá trị pháp lý khi được Tòa án chấp thuận. Trước khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, người khởi kiện có quyền tự định đoạt tuyệt đối nếu còn thời hiệu; tại phiên tòa sơ thẩm, quyền thay đổi, bổ sung bị giới hạn "không được vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện ban đầu" (Điều 173).
• Thứ tư, nội dung quyền bao gồm quyền đưa ra, thay đổi, bổ sung và rút yêu cầu khởi kiện: Đây là phương thức phản kháng pháp lý hợp pháp của công dân trước hoạt động quản lý nhà nước.

Về mặt ý nghĩa, quyền này giúp người khởi kiện nâng cao tính chủ động, trách nhiệm và tiết kiệm chi phí, thời gian; đồng thời giúp Tòa án xác định chính xác giới hạn xét xử, nâng cao tính khách quan, chuyên nghiệp trong việc ra phán quyết.

Chương 2: Thực tiễn thực hiện quyền quyết định và tự định đoạt về yêu cầu khởi kiện của người khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam và giải pháp bảo đảm

Chương 2 phân tích kết quả đạt được, chỉ ra các tồn tại thông qua số liệu thống kê xét xử toàn quốc và án văn thực tế.

Số liệu thống kê công tác xét xử án hành chính của Tòa án nhân dân các cấp (2018 - 2022):

Năm	Tổng số vụ thụ lý	Tổng số vụ đã giải quyết, xét xử	Tỷ lệ giải quyết (%)	Số vụ thụ lý sơ thẩm	Tỷ lệ án bị hủy (%)	Tỷ lệ án bị sửa (%)	Số vụ án quá hạn luật định
2018	10.195	6.657	62,58%	7.880	4,43%	3,94%	02 vụ
2019	10.782	7.142	66,22%	7.969	4,16%	3,40%	0 vụ
2020	12.470	8.582	68,80%	Không nêu tách bạch	3,26%	2,92%	0 vụ
2021	10.728	5.693	53,10%	Không nêu tách bạch	3,30%	2,81%	0 vụ
2022	11.746	8.524	72,60%	8.807	3,80%	3,30%	0 vụ

Dữ liệu cho thấy số lượng vụ án hành chính thụ lý và giải quyết có xu hướng tăng qua các năm, tỷ lệ giải quyết năm 2022 đạt 72,6% (vượt 7,6% chỉ tiêu ngành). Tỷ lệ án bị hủy giảm từ 4,43% (năm 2018) xuống 3,8% (năm 2022); án bị sửa giảm từ 3,94% xuống 3,3%; đặc biệt từ năm 2019 đến 2022 không còn vụ án để quá thời hạn luật định. Về cơ chế đối thoại, mô hình thí điểm tại Hải Phòng năm 2018 đạt tỷ lệ thành công 76,2%; năm 2022 toàn ngành ghi nhận 429 vụ đối thoại thành (chiếm 7,09% tổng số 6.049 vụ giải quyết theo Luật Tố tụng hành chính), dẫn đến việc người khởi kiện tự nguyện rút yêu cầu khởi kiện.

Thực tiễn áp dụng và các bất cập qua các vụ án điển hình:

• Thực hiện quyền đúng quy định:
  • Bản án số 26/2021/HC-ST của TAND TP. Hải Phòng (vụ chị Nguyễn Thị Minh T kiện UBND quận H): Hội đồng xét xử chấp nhận việc người khởi kiện thay đổi, bổ sung yêu cầu tại phiên tòa vì chỉ yêu cầu hủy một phần quyết định phê duyệt giá đất bồi thường, không vượt quá phạm vi ban đầu.
  • Bản án số 44/2022/HC-ST của TAND tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (vụ ông Phạm Xuân T kiện UBND TP. Vũng Tàu): Tòa án đình chỉ giải quyết đối với phần yêu cầu hủy quyết định thu hồi đất do đương sự tự nguyện rút yêu cầu sau đối thoại.
• Tòa án giải quyết không đúng hoặc không đầy đủ yêu cầu khởi kiện:
  • Thông báo số 38/TB-VC2-V3 của VKSND cấp cao tại Đà Nẵng: Trong vụ án ông Trần Văn D kiện UBND xã T, ông D chỉ yêu cầu xác nhận nguồn gốc và thời gian sử dụng 1.462,5m2 đất để làm căn cứ bồi thường, nhưng Tòa án cấp sơ thẩm lại phán quyết "buộc UBND xã công nhận diện tích trên là đất nuôi trồng thủy sản", vượt quá phạm vi yêu cầu ban đầu khiến bản án bị cấp giám đốc thẩm hủy để xét xử lại.
  • Bản án số 320/2019/HC-ST của TAND TP. Hà Nội: Vụ bà Nghiêm Thị L kiện UBND quận N, Tòa án cấp sơ thẩm từ chối xem xét yêu cầu khởi kiện bổ sung tại phiên tòa về việc hủy Quyết định bồi thường số 5101/QĐ-UBND, vi phạm Điều 6, Điều 15, Điều 193 Luật Tố tụng hành chính và Điều 7 Nghị quyết số 02/2011/NQHĐTP.
• Không thống nhất trong áp dụng quy định "vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện ban đầu" (Điều 173):
  • Bản án số 25/2023/HC-ST của TAND tỉnh Lâm Đồng: Chấp nhận việc ông Nguyễn Văn N thay đổi yêu cầu từ "buộc đính chính Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất" sang "buộc thực hiện hành vi hành chính giải quyết hồ sơ đính chính".
  • Bản án số 01/2017/HC-ST của TAND huyện Đông Anh, TP. Hà Nội: Bác yêu cầu bổ sung hủy Quyết định cưỡng chế số 449/QĐ-CC của ông Nguyễn Văn K vì cho rằng vượt quá phạm vi khởi kiện ban đầu đối với quyết định áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả.

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính:
  • Tổng hợp bức tranh toàn cảnh về hoạt động xét xử sơ thẩm các vụ án hành chính giai đoạn 2018 - 2022 với các chỉ số định lượng cụ thể từ báo cáo của Tòa án nhân dân tối cao.
  • Hệ thống hóa các dạng vi phạm và xung đột tố tụng phổ biến liên quan đến quyền định đoạt của người khởi kiện tại cấp sơ thẩm, đặc biệt là lỗi thụ lý thiếu, giải quyết vượt quá yêu cầu hoặc từ chối giải quyết các yêu cầu bổ sung có liên quan mật thiết đến quyết định hành chính bị khởi kiện.
• Giải pháp và kiến nghị của tác giả:
  • Hoàn thiện các văn bản hướng dẫn áp dụng Luật Tố tụng hành chính, làm rõ tiêu chí xác định hành vi "vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện ban đầu" tại Điều 173 để tạo sự thống nhất áp dụng pháp luật giữa các cấp Tòa án.
  • Nâng cao kỹ năng điều hành phiên tòa, phân định rõ phạm vi thụ lý và giải quyết yêu cầu của Thẩm phán và Hội đồng xét xử nhằm tránh việc giải quyết sai lệch hoặc làm kéo dài thời gian tố tụng.
  • Đẩy mạnh hiệu quả công tác đối thoại trước phiên tòa nhằm tạo điều kiện cho các đương sự tự nguyện rút hoặc điều chỉnh yêu cầu khởi kiện phù hợp với thực tế.
• Đóng góp khoa học và thực tiễn:
  • Khóa luận là công trình nghiên cứu chuyên sâu, tập trung trực tiếp vào quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện tại giai đoạn xét xử sơ thẩm theo quy định của Luật Tố tụng hành chính năm 2015.
  • Cung cấp nguồn tư liệu phân tích thực chứng kết hợp giữa số liệu ngành và các án văn thực tế tại nhiều địa phương, đóng góp tài liệu tham khảo cho hoạt động lập pháp và thực tiễn xét xử hành chính.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Đề tài chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính; các dữ liệu bản án và số liệu thống kê công tác ngành Tòa án được khai thác trong phạm vi các nguồn công khai từ năm 2016 đến năm 2023.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu quyền tự định đoạt của người khởi kiện ở các giai đoạn tố tụng khác như phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm; nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa quyền tự định đoạt đối với yêu cầu bồi thường thiệt hại vật chất trong vụ án hành chính; so sánh đối chiếu với kinh nghiệm lập pháp tố tụng hành chính của các quốc gia trên thế giới.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực đối với:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật học, Luật Hành chính và Luật Tố tụng: Cung cấp hệ thống lý luận hoàn chỉnh về nguyên tắc tự định đoạt của người khởi kiện và cấu trúc của một vụ án hành chính sơ thẩm.
• Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên, Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Nguồn tư liệu thực chứng hữu ích để rút kinh nghiệm trong việc xác định phạm vi yêu cầu khởi kiện, kỹ năng thụ lý việc thay đổi, bổ sung hoặc rút yêu cầu tại phiên tòa theo đúng Điều 173 Luật Tố tụng hành chính năm 2015.
• Phần đáng tham khảo nhất: Hệ thống 4 đặc điểm lý luận tại Chương 1 và các bình luận án điển hình kèm số liệu tổng hợp ngành Tòa án tại Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác giả khóa luận tiếp cận và lựa chọn định nghĩa quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự dựa trên quan điểm của học giả nào?
Tác giả đồng thuận và tiếp thu định nghĩa của TS. Nguyễn Quang Hiền công bố trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 17/2013, xác định quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự là quyền tự lựa chọn và quyết định các hành vi được pháp luật quy định nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trong quá trình tham gia giải quyết vụ việc dân sự và vụ án hành chính.

2. Điểm khác biệt căn bản giữa quyền tự định đoạt trong tố tụng hành chính so với tố tụng dân sự được tác giả chỉ ra là gì?
Trong tố tụng dân sự, quyền tự định đoạt thuộc về cả hai bên đương sự gắn liền với quyền tự do thỏa thuận, định đoạt tài sản và Tòa án tiến hành hòa giải. Trong tố tụng hành chính, quyền quyết định và tự định đoạt là quyền đặc thù tập trung vào người khởi kiện (bên yếu thế trước quyền lực công), không áp dụng nguyên tắc hòa giải hay tự thỏa thuận tài sản công mà áp dụng thủ tục đối thoại để bảo đảm tính hợp pháp của quản lý nhà nước.

3. Theo số liệu báo cáo của Tòa án nhân dân tối cao giai đoạn 2018 – 2022 trong khóa luận, chất lượng xét xử án hành chính thể hiện qua các chỉ số nào?
Tỷ lệ giải quyết án tăng từ 62,58% (năm 2018) lên 72,60% (năm 2022). Tỷ lệ bản án, quyết định bị hủy giảm từ 4,43% xuống 3,80%; tỷ lệ bản án bị sửa giảm từ 3,94% xuống 3,30%. Kể từ năm 2019 đến năm 2022, toàn ngành không ghi nhận vụ án hành chính nào để quá thời hạn luật định.

4. Nguyên nhân khiến Tòa án cấp giám đốc thẩm hủy án sơ thẩm và phúc thẩm trong vụ án của ông Trần Văn D tại Đà Nẵng là gì?
Theo Thông báo số 38/TB-VC2-V3 của VKSND cấp cao tại Đà Nẵng, Tòa án cấp sơ thẩm đã giải quyết vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện. Ông D chỉ yêu cầu xác nhận nguồn gốc và thời gian sử dụng 1.462,5m2 đất từ năm 1995 đến 2013 làm cơ sở bồi thường, nhưng phán quyết sơ thẩm lại tuyên buộc cơ quan hành chính công nhận diện tích trên là đất nuôi trồng thủy sản.

5. Điểm bất cập lớn nhất trong quy định tại Điều 173 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 khi đương sự thay đổi, bổ sung yêu cầu tại phiên tòa là gì?
Luật hiện hành chưa có văn bản hướng dẫn giải thích cụ thể tiêu chí xác định thế nào là hành vi "vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện ban đầu". Điều này dẫn đến sự thiếu thống nhất giữa các Tòa án: có Tòa án chấp nhận việc thay đổi nội dung buộc thực hiện hành vi hành chính (như TAND tỉnh Lâm Đồng), nhưng có Tòa án lại từ chối thụ lý yêu cầu hủy quyết định cưỡng chế phát sinh từ quyết định hành chính ban đầu (như TAND huyện Đông Anh, Hà Nội).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thị Như Quỳnh đã phân tích có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn thực hiện quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam. Thông qua việc đối chiếu quy định của Luật Tố tụng hành chính năm 2015 với số liệu thống kê công tác xét xử giai đoạn 2018 - 2022 và các án văn thực tế, đề tài đã chỉ rõ những bất cập trong việc áp dụng giới hạn thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện tại phiên tòa sơ thẩm. Công trình là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo phục vụ nghiên cứu pháp lý và góp phần đề xuất các định hướng hoàn thiện pháp luật tố tụng hành chính tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu công việc gì”10, “kiện” được hiểu là “đưa ra tòa cho rõ lẽ phải trái”11. Từ phân tích trên, ta có thể hiểu “Yêu cầu khởi kiện là các yêu cầu mà người khởi kiện đưa ra khi bắt đầu quá trình giải quyết vụ án hành chính trước Tòa án, nhằm xác định lẽ phải trong vụ án”. Tuy nhiên nếu nhìn nhận khái niệm về yêu cầu khởi kiện như trên thì chưa được rõ ràng mà còn khá đơn giản, chưa làm sáng tỏ được bản chất của “yêu cầu khởi kiện”12. Ngoài ra, theo Từ điển Luật học thì “yêu cầu của đương sự” được hiểu là “sự thể hiện quyền tự định đoạt của đương sự.

Yêu cầu của đương sự bao gồm yêu cầu về nội dung và yêu cầu về tố tụng. Đương sự đưa ra yêu cầu bằng việc gửi đơn yêu cầu cho Tòa án hoặc trực tiếp đến Tòa án yêu cầu. Đương sự có thể đưa ra yêu cầu khi khởi kiện, trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án. Tòa án có nhiệm vụ xem xét, giải quyết các yêu cầu của đương sự theo quy định của pháp luật”13.

Còn khái niệm “Khởi kiện vụ án hành chính” được hiểu là “yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án hành chínhđể bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Khởi kiện vụ án hành chínhđược thể hiện dưới hình thức văn bản gọi là đơn kiện. Kèm theo đơn kiện phải có các tài liệu chứng minh cho yêu cầu của người khởi kiện”14. Ở phân tích về ngữ nghĩa này khá cụ thể, đầy đủ do đó ta có thể hiểu “yêu cầu khởi kiện của đương sự bao gồm những yêu cầu về nội dung và yêu 9 Nguyễn Văn Xô (chủ biên) (2008), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Thanh niên, tr.

10 Nguyễn Văn Xô (chủ biên) (2008), tlđd (9), tr. 11 Nguyễn Văn Xô (chủ biên) (2008), tlđd (9), tr. 12 Phan Thị Kim Quyên (2021), Yêu cầu khởi kiện và thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu khởi kiện trong tố tụng hành chính Việt Nam, Khóa luận tốt nghiệp, tr. 13 Viện khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp (2006), Từ điển Luật học, Nxb Từ điển bách khoa, Nxb Tư pháp, tr.

14 Viện khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp (2006), tlđd (13), tr. 12 cầu về tố tụng thông qua các hình thức được pháp luật quy định để đưa yêu cầu đến Tòa án giải quyết vụ án hành chính nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình”. Dựa trên những phân tích đã đưa ra về khái niệm “yêu cầu khởi kiện”, có thể hiểu “Quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện là việc người khởi kiện có quyền tự quyết và tự định đoạt trong việc đưa ra yêu cầu với Tòa án để giải quyết vụ án hành chính, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình”. Từ khái niệm trên góp phần củng cố hơn tính quan trọng của quyền tự quyết và quyền tự định đoạt của người khởi kiện, đặc biệt là trong việc đưa ra yêu cầu khởi kiện để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

Việc đưa ra yêu cầu khởi kiện là một phần quan trọng của quá trình giải quyết vụ án hành chính bởi đây là hoạt động tố tụng đầu tiên làm phát sinh quá trình giải quyết vụ án hành chính và đặc biệt việc quyết định và tự định đoạt về những yêu cầu này phải dựa trên quyền tự quyết và quyền tự định đoạt của người khởi kiện. Tuy nhiên, quyền quyết định và tự định đoạt này phải được thực hiện trong phạm vi pháp luật quy định và trên tinh thần trách nhiệm của công dân, để đảm bảo tính công bằng và chính đáng trong quá trình giải quyết vụ án hành chính. Quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện còn được Luật Tố tụng hành chính quy định xuyên suốt trong các chương xét xử, đặc biệt tại giai đoạn xét xử sơ thẩm được thể hiện rõ nét nhất bởi xét xử sơ thẩm vụ án hành chính xem là hoạt động mang tính đặc thù, tương đối “nhạy cảm” hơn so với xét xử sơ thẩm các lĩnh vực khác như hình sự, thương mại, dân sự. Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là giai đoạn nền tảng, là bước đầu bảo đảm quyền khởi kiện của cá nhân, tổ chức khi có tranh chấp hành chính xảy ra16.

Với vị trí là cấp xét xử thứ nhất, quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện ở giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính tạo cơ sở, tiền đề cho các giai đoạn xét xử tiếp theo. Xét theo góc độ ngôn ngữ học thì Từ điển Luật học định nghĩa “sơ thẩm là lần đầu tiên đưa một vụ án ra xét xử tại Tòa án có thẩm quyền”17. Theo tác giả thì quan điểm này lý giải xét xử sơ thẩm là một thủ tục trong tố tụng hành chính, vẫn chưa nêu rõ được những đặc điểm của xét xử sơ thẩm so với các cấp xét xử khác, đồng thời quan niệm này có phần không đầy đủ vì sơ thẩm không chỉ là “lần đầu tiên” đưa một vụ án ra xét xử, mà trong các trường hợp khác thì một vụ án hoàn toàn 15 Nguyễn Thị Hà (2017), “Đảm bảo tính độc lập của Tòa án trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam”, Thanh tra, (10), tr. 16 Phạm Khánh Linh (2021), Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính và thực tiễn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính tại Toà án nhân dân tỉnh Nam Định, Luận văn thạc sĩ luật học, tr.

17 Từ điển Luật học. 13 có thể bị xét xử sơ thẩm lại khi có quyết định từ Tòa án có thẩm quyền18. Bên cạnh đó, theo Từ điển Tiếng Việt định nghĩa “xét xử sơ thẩm là xét xử lần đầu đối với một vụ án hoặc xét xử lại vụ án từ đầu theo quyết định của Hội đồng xét xử phúc thẩm, Hội đồng xét xử giám đốc thẩm hoặc Hội đồng xét xử tái thẩm” 19. Quan điểm này, theo tác giả thì đây là một quan niệm thuần túy của khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là một trong số những trình tự của quá trình thực hiện thủ tục tố tụng hành chính.

Theo Giáo trình Luật Tố tụng hành chính Việt Nam của trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh định nghĩa “Phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính là hình thức tiến hành hoạt động xét xử vụ án hành chính tại Tòa án cấp sơ thẩm lần đầu khi có đủ căn cứ do pháp luật tố tụng quy định hoặc lần tiếp sau khi Tòa án cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm hủy bản án, quyết định và chuyển hồ sơ vụ án để Tòa án cấp sơ thẩm xét xử lại với mục đích làm sáng tỏ bản chất vụ án trên cơ sở các chứng cứ, tình tiết để từ đó ra bản án, quyết định đúng pháp luật nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức”20. Quan điểm này khá đầy đủ và cụ thể, tác giả hoàn toàn đồng ý với quan điểm này, bởi lẽ trước hết quan điểm này đã lý giải được một cách ngắn gọn, súc tích toàn bộ nội dung của xét xử sơ thẩm là thủ tục tố tụng hành chính như thế nào. Các định nghĩa trên khác nhau ở góc độ tiếp cận vấn đề, phạm vi khái niệm rộng, hẹp khác nhau. Tuy nhiên các quan điểm cùng bổ sung và hoàn thiện cho nhau về khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính.

Từ đó, ta có thể hiểu khái niệm “xét xử sơ thẩm vụ án hành chính” dưới những góc độ sau: Ở góc độ một chế định pháp luật thì “xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là tổng thể những quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình giải quyết các tranh chấp hành chính theo trình tự thủ tục sơ thẩm”. Ở góc độ là một cấp xét xử thì đây là “cấp xét xử thứ nhất để nhận định, đánh giá các tài liệu, chứng cứ có liên quan đến vụ án góp phần đưa ra những quyết định phù hợp, tuân thủ đúng quy định pháp luật”. Ở hoạt động xét xử thì đây được xem là “hoạt động tố tụng do Tòa án nhân dân có thẩm quyền thực hiện theo trình tự, thủ tục tố tụng hành chính khi phát sinh yêu cầu khởi kiện đúng pháp luật hoặc khi có quyết định từ cấp Tòa án nhân dân có thẩm quyền để ra bản án, quyết định sơ thẩm về tính hợp pháp của các hành vi hành chính, quyết 18 Nguyễn Thị Hà (2017), Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr. 19 Từ điển Tiếng việt.

20 Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2021), tlđd (5), tr. 14 định hành chính đảm bảo quyền và lợi ích của các cá nhân, tổ chức, góp phần nâng cao hiệu lực hành pháp”21. Trong khoa học pháp lý, xét xử sơ thẩm có thể hiểu dưới góc độ nghĩa hẹp và nghĩa rộng.

Theo nghĩa hẹp, xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được hiểu là việc Tòa án đưa vụ án thuộc thẩm quyền ra xét xử công khai tại phiên tòa khi có đủ căn cứ do pháp luật tố tụng quy định22. Theo nghĩa rộng, đó là hoạt động xét xử ở cấp thứ nhất do Tòa án có thẩm quyền thực hiện bắt đầu từ khi thụ lý vụ án hành chính theo yêu cầu khởi kiện của cá nhân, tổ chức cho đến khi Tòa án thực hiện xong các thủ tục sau phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính 23. Vì thế, xét xử sơ thẩm theo tác giả được hiểu theo nghĩa rộng, “là hoạt động xét xử ở cấp thứ nhất do Tòa án có thẩm quyền thực hiện bắt đầu từ khi thụ lý vụ án hành chính theo yêu cầu khởi kiện của cá nhân, tổ chức cho đến khi Tòa án thực hiện xong các thủ tục sau phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính”24. Qua những phân tích trên, có thể hiểu: “Quyền quyết định và tự định đoạt của người khởi kiện về yêu cầu khởi kiện trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là quyền người khởi kiện được tự lựa chọn và quyết định liên quan đến các yêu cầu khởi kiện theo quy định của pháp luật trong quá trình tiến hành hoạt động xét xử vụ án hành chính tại Tòa án có thẩm quyền xét xử sơ thẩm”.