Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN GIÁM SÁT CỦA QUỐC HỘI ĐỐI VỚI VIỆC GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI, TỐ CÁO CỦA CÔNG DÂN 1.1 QUYỀN KHIẾU NẠI, TỐ CÁO CỦA CÔNG DÂN 1.1 Khái niệm về khiếu nại, tố cáo Quyền khiếu nại, tố cáo là một trong những quyền cơ bản của con ngƣời đƣợc pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế ghi nhận và bảo đảm. Tuyên ngôn thế giới về quyền con ngƣời ngày 10 tháng 12 năm 1948 trong Chƣơng 8 đã ghi nhận “Mọi người đều có quyền khiếu nại hữu hiệu đến các cơ quan tư pháp quốc gia có thẩm quyền chống những hành động vi phạm các quyền cơ bản của con người đã được Hiến pháp hoặc luật pháp thừa nhận” [56, tr. Trong phạm vi quốc gia, tuỳ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội của từng nƣớc mà nội dung quyền khiếu nại, tố cáo đƣợc quy định khác nhau. Điều 41 Hiến pháp của nƣớc Cộng hòa nhân dân Trung Hoa năm 1993 quy định “.Các công dân có quyền khiếu nại, tố cáo hoặc kiện bất kỳ cơ quan hoặc công chức nhà nước nào về những vi phạm pháp luật hoặc vì thiếu tinh thần trách nhiệm trong thi hành công vụ nhưng nghiêm cấm việc xuyên tạc, bịa đặt với mục đích bôi nhọ, lừa dối hoặc vu cáo.
Ở nƣớc ta, quyền khiếu nại, tố cáo là quyền cơ bản của công dân và đƣợc Hiến pháp ghi nhận lần đầu tiên tại Điều 29 Hiến pháp 1959 : "Công dân có quyền khiếu nại, tố cáo với bất cứ cơ quan nào của nhà nước về những việc làm vi phạm pháp luật của cán bộ và nhân viên nhà nước. Các khiếu nại, tố cáo phải được xem xét và giải quyết nhanh chóng. Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường”. Từ đó đến nay, quyền khiếu nại, tố cáo của công dân đã tiếp tục đƣợc khẳng định và hoàn thiện trong các bản Hiến pháp sau này cũng nhƣ trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác nhƣ 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luật khiếu nại, tố cáo, các luật về tổ chức, Bộ luật tố tụng dân sự, Bộ luật tố tụng hình sự ., cụ thể là Điều 74 Hiến pháp 1992 đã quy định : "Công dân có quyền khiếu nại, quyền tố cáo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân hoặc bất cứ cá nhân nào.
Việc khiếu nại, tố cáo phải được cơ quan nhà nước xem xét và giải quyết trong thời hạn pháp luật quy định." Để thấy rõ quyền khiếu nại, tố cáo, quyền giám sát của Quốc hội đối với việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân thì cần phải phân tích khái niệm khiếu nại, tố cáo.1 Khái niệm khiếu nại Ở nhiều nƣớc, ngƣời ta quan niệm khiếu nại là việc công dân, pháp nhân hay một nhóm công dân yêu cầu đƣợc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm phạm hoặc đe dọa bị xâm phạm bởi hoạt động của cơ quan nhà nƣớc, nhân viên nhà nƣớc [32]. Ở nƣớc ta, tuy quyền khiếu nại đã đƣợc ghi nhận trong Hiến pháp cũng nhƣ đƣợc quy định cụ thể trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau nhƣng có thể nói chƣa có một văn bản nào chính thức ghi nhận khái niệm khiếu nại là gì. Luật khiếu nại, tố cáo tuy cũng có quy định về khiếu nại nhƣng đó chỉ là khiếu nại đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính. Đề cập tới khiếu nại một cách chung nhất chỉ có Thông tƣ số 60/UB.TTR ngày 22 tháng 5 năm 1971 của Uỷ ban Thanh tra Chính phủ về hƣớng dẫn phân loại đơn khiếu nại và tố cáo, trong đó xác định "Đơn khiếu nại là chỉ những sự việc của đương sự khiếu vì quyền lợi bị thiệt hại, yêu cầu cơ quan có trách nhiệm giải quyết (đơn đề đạt nguyện vọng xếp vào loại đơn khiếu nại)" [21, tr.
Trong khoa học pháp lý có những quan niệm khác nhau về khái niệm này, đƣợc các tác giả lý giải từ những giác độ khác nhau. Theo Từ điển Tiếng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việt, khiếu nại thƣờng đƣợc hiểu là "đề nghị cơ quan có thẩm quyền xét một việc làm mà mình không đồng ý, cho là trái phép hay không hợp lý" [52, tr. Theo cuốn Thuật ngữ pháp lý phổ thông, khiếu nại là việc yêu cầu cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội hoặc người có chức vụ giải quyết việc vi phạm các quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân người khiếu nại hay của người khác [41, tr. Cũng có quan điểm khác cho rằng, khiếu nại theo nghĩa chung nhất là việc cá nhân hay tổ chức đề nghị cá nhân, tổ chức hay cơ quan nào đó xem xét, sửa chữa lại một việc làm mà họ cho là không đúng đắn, gây thiệt hại hoặc sẽ gây thiệt hại đến quyền, lợi ích chính đáng của họ và đòi bồi thường thiệt hại do việc làm không đúng gây ra [28].
Tuy nhiên, theo các khái niệm này, các tác giả đã có sự nhầm lẫn giữa quyền khiếu nại của công dân với quyền kiến nghị, yêu cầu của các cơ quan, tổ chức, cá nhân. Có thể dẫn chứng qua quy định về trách nhiệm của đại biểu Quốc hội khi phát hiện có vi phạm pháp luật gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nƣớc, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức thì kiến nghị với ngƣời có thẩm quyền áp dụng biện pháp cần thiết để kịp thời chấm dứt vi phạm, xem xét trách nhiệm, xử lý đối với ngƣời vi phạm (Điều 87 Luật khiếu nại, tố cáo). Hoặc, khi giữa các cá nhân, tổ chức xảy ra tranh chấp khi tham gia một "quan hệ dân sự", dựa trên nguyên tắc tự thoả thuận thì bên cho rằng mình bị thiệt hại có thể yêu cầu bên kia sửa chữa, khắc phục hoặc bồi thƣờng. Đồng thời, bên cạnh việc “trông chờ” bên vi phạm có hành động khắc phục thì bên bị vi phạm có quyền chủ động bảo vệ quyền, lợi ích của mình (khởi kiện ra Tòa án, phạt hợp đồng.
Phân tích nội dung các quy định của Hiến pháp, pháp luật về quyền khiếu nại của công dân có thể thấy một số đặc trƣng của khiếu nại nhƣ sau: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất, khiếu nại xuất phát từ nhận thức chủ quan của ngƣời khiếu nại cho rằng quyền và lợi ích chính đáng của mình bị xâm phạm [22, tr. Nói cách khác, khiếu nại là một hình thức phản ứng của công dân, cơ quan, tổ chức với những hiện tƣợng vi phạm các quyền và lợi ích của họ đƣợc pháp luật bảo vệ. Thứ hai, khiếu nại luôn mang trong mình thông tin về sự vi phạm các quyền và lợi ích của công dân đƣợc pháp luật quy định hoặc bắt nguồn từ những nguyên tắc của pháp chế xã hội chủ nghĩa và những quy định của cộng đồng cũng nhƣ sự vi phạm các quyền lợi cá nhân khác của công dân. Việc xác định loại vi phạm cụ thể hoặc thiệt hại cụ thể bởi những việc làm trái pháp luật là yếu tố nhất thiết của nội dung khiếu nại [56, tr.
Thứ ba, ngƣời khiếu nại không thể tự khôi phục những quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm hại bởi việc làm trái pháp luật của cơ quan nhà nƣớc, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân hoặc bất cứ cá nhân nào. Sự khiếu nại của họ trông chờ vào quyết định của cơ quan, ngƣời có thẩm quyền. Vì vậy, có thể hiểu khiếu nại là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức yêu cầu cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền xem xét lại việc làm của cơ quan, tổ chức, cá nhân mà họ cho là trái pháp luật, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của chính họ.2 Khái niệm tố cáo Tố cáo là một quyền cơ bản của công dân đƣợc Hiến pháp, pháp luật quy định. Khoản 2 Điều 2 Luật khiếu nại, tố cáo quy định: “ Tố cáo là việc công dân theo thủ tục do Luật này quy định báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức”.
Thông tƣ số 60/UB.TTR ngày 22 tháng 5 năm 1971 của Uỷ ban Thanh tra Chính phủ về hƣớng dẫn phân loại đơn khiếu nại và tố cáo quy định : “Đơn tố cáo là đơn nói những hành vi sai phạm của cán bộ, cơ quan làm sai chế độ, chính sách, pháp luật gây thiệt hại cho lợi ích tập thể và của Nhà nước”. Theo Từ điển Tiếng Việt, tố cáo là "Báo cho mọi người hoặc cơ quan có thẩm quyền biết người hoặc hành động phạm pháp nào đó" hay "Vạch trần hành động xấu xa hoặc tội ác cho mọi người biết nhằm lên án, ngăn chặn" [52, tr. Ở các nƣớc, ngƣời ta quan niệm tố cáo là một hình thức thông tin giúp cho các cơ quan nhà nước đấu tranh có hiệu quả đối với các hành vi vi phạm pháp luật và tố cáo vừa là quyền, vừa là nghĩa vụ của công dân. Pháp luật các nƣớc đều có xu hƣớng khuyến khích mọi ngƣời phát hiện và thông báo cho cơ quan nhà nƣớc về những hành vi vi phạm pháp luật.
Ở nhiều nƣớc nhƣ Mỹ, Hàn Quốc, Malaixia. ngƣời ta lập ra các hòm thƣ đặc biệt hoặc các đƣờng dây điện thoại nóng để tiếp nhận các thông tin tố cáo 24/24 giờ [32]. Nhƣ vậy, tố cáo thực chất là việc phát hiện và báo cho cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền về những hành vi trái pháp luật nào đó diễn ra trong đời sống xã hội. Tố cáo khác với khiếu nại về tính chất, nội dung, mục đích.
Tố cáo, thông thƣờng đó là sự phát hiện những vi phạm nào đó của hoạt động bình thƣờng diễn ra trong đời sống xã hội mà không liên quan đến quyền và lợi ích của những con ngƣời cụ thể; đó là sự thông báo về những hành vi lạm dụng, những việc làm trái pháp luật và những vi phạm khác đối với pháp chế xã hội chủ nghĩa mà chính những vi phạm đó không xâm phạm đến quyền và lợi ích của những ngƣời tố cáo hoặc của những ngƣời cụ thể khác [56, tr. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.