chương 1 của luận án có cách tiếp cận quyền bào chữa của người bị buộc tội trên nền tảng của xét xử công bằng. Ngoài ra, bảo đảm quyền bào chữa theo hướng so sánh pháp luật và thực tiễn bảo đảm quyền bào chữa giữa các nước có hệ thống pháp luật khác biệt rất điển hình như Đức và Mỹ, so sánh với pháp luật và thực tiễn tại Việt Nam18. Kết quả nghiên cứu đó giúp việc triển khai nghiên cứu quyền được xét xử công bằng được thuận lợi hơn do có sự kế thừa và phát triển từ việc nghiên cứu bảo đảm từ các quyền cụ thể. Luận văn Thạc sỹ luật học: “Quyền xét xử công bằng và vấn đề bảo đảm quyền xét xử công bằng ở Việt Nam” của tác giả Đỗ Thị Kiều (2013), Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.
Luận văn giải thích lý do vì sao phải bảo đảm quyền được xét xử công bằng, đồng thời làm rõ thực trạng của việc bảo đảm quyền được xét xử công bằng ở Việt Nam, từ đó đề xuất biện pháp góp phần bảo đảm quyền được xét xử công bằng ở Việt Nam19. Luận văn này thuộc lĩnh vực “Pháp luật về quyền con người” nên nội dung của luận văn phân tích quyền được xét xử công bằng trong cả lĩnh vực hình sự và phi hình sự. Mặt khác, luận văn chưa giải thích được cơ sở để xác định nội hàm của quyền được xét xử công bằng. Luận văn Thạc sỹ luật học “Quyền được xét xử công bằng trong tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Liên Hương (2015), Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.
Luận văn đưa ra những giải thích về một số vấn đề lý luận về quyền được xét xử công bằng gồm: khái niệm quyền được xét xử công bằng trong TTHS, quyền được xét xử công bằng trong pháp luật quốc tế, cơ chế bảo đảm quyền được xét xử công bằng trong TTHS. Đồng thời tác giả phân tích thực trạng quyền được xét xử công bằng trong TTHS Việt Nam và đề ra các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền được xét 18 Lương Thị Mỹ Quỳnh (2011), Bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội – So sánh giữa luật tố tụng hình sự Việt Nam, Đức và Mỹ, Luận án Tiến sĩ, Đại học Lund – Thụy Điển. 19 Đỗ Thị Kiều (2013), Quyền xét xử công bằng và vấn đề bảo đảm quyền xét xử công bằng ở Việt Nam, Luận văn thạc sĩ, Đại học Quốc gia Hà Nội. 15 xử công bằng trong TTHS20.
Tuy nhiên, luận văn vẫn chưa làm rõ được cơ sở xác định nội dung của quyền được xét xử công bằng. Có thể nói, hai luận văn thạc sỹ trên là những công trình nghiên cứu tiên phong và có tính chuyên sâu về quyền được xét xử công bằng. Biết rằng có nhiều vấn đề còn đang bỏ ngỏ hoặc gây ra tranh luận nhưng những đóng góp của các tác giả có giá trị gợi mở hướng nghiên cứu mới về một loại quyền tố tụng cơ bản, phổ biến của người bị buộc tội, đó là quyền được xét xử công bằng. Thứ hai, các bài viết được công bố trên các tạp chí khoa học chuyên ngành, bài viết trong kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế và trong nước có liên quan đến xét xử công bằng và quyền được xét xử công bằng của người bị buộc tội.
- Bài viết liên quan đến nguyên tắc xét xử công bằng trong TTHS: Bài viết “Những chuẩn mực quốc tế về quyền của bị cáo được xét xử công bằng, công khai bởi một tòa án độc lập và BLTTHS năm 2003 của Việt Nam. Một số kiến nghị”, của tác giả PGS.TS Nguyễn Thái Phúc trong Tài liệu Hội thảo: Các công ước quốc tế về quyền con người và những vấn đề đặt ra đối với việc sửa đổi, bổ sung BLTTHS Việt Nam (Học viện Tư pháp, Nha Trang, 8/2015). Bài viết tiếp cận xét xử công bằng ở góc độ nguyên tắc cơ bản của TTHS. Tác giả Nguyễn Thái Phúc thừa nhận nguyên tắc này có nội dung rất rộng, trong đó bao gồm các yếu tố: trách nhiệm của Chính phủ, Tòa án và các cơ quan có thẩm quyền trong việc tuân thủ Hiến pháp, pháp luật; quyền con người phải được bảo đảm và không có sự phân biệt; tính độc lập của Tòa án và vô tư của thẩm phán; bất kỳ ai cũng có quyền được xét xử bởi một Tòa án độc lập, có thẩm quyền và vô tư trước một phiên tòa công khai và công bằng theo quy định của luật; quyền được bào chữa và nhờ người khác bào chữa cũng như được sự hỗ trợ miễn phí nếu người bị buộc tội không có khả năng tài chính và lợi ích công lý đòi hỏi; quyền được suy đoán vô tội; quyền được bình đẳng giữa các bên trước Tòa án… Mặc dù được tiếp cận ở góc độ nguyên tắc xét xử công bằng nhưng nó đóng vai trò như những định hướng để xác định các vấn đề về quyền được xét xử công bằng của người bị buộc tội theo cách tiếp cận quyền của người bị buộc tội.
Đây cũng là tài liệu có giá trị gợi mở ý tưởng phát triển các nội dung của luận án sau này. - Nhóm các bài viết liên quan đến suy đoán vô tội: 20 Nguyễn Thị Liên Hương (2015), Quyền được xét xử công bằng trong tố tụng hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ, Đại học Quốc gia Hà Nội. 16 Bài viết: “Nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự: Khái quát từ góc độ lịch sử nhân loại” của tác giả Nguyễn Thành Long (Tạp chí Tòa án nhân dân số 7, 2009); “Xu hướng tăng cường bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam thông qua nguyên tắc suy đoán vô tội” của PGS.TS Phạm Văn Tỉnh (Tạp chí Kiểm sát, số 9, 2010). Mới nhất, có các bài viết của các tác giả trong và ngoài nước trong Kỷ yếu Hội thảo quốc tế “Nguyên tắc suy đoán vô tội”, Đại học Melbourne và Khoa luật ĐH Quốc gia Hà Nội tổ chức 24/7/2020, gồm: GS Nguyễn Xuân Thảo (2020) (“Chủ đề: Suy đoán vô tội trong pháp luật Hoa Kỳ”); Prof.
Christoph Gröpl (“Giả định vô tội trong khuôn khổ pháp lý của Đức”); GS. TSKH Đào Trí Úc (“Suy đoán vô tội – Nguyên tắc Hiến định quan trọng trong Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 2015”); Aurélie Bergeaud-Wetterwald (“Ý nghĩa và việc áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật Cộng hòa Pháp”). Tư tưởng của các tác giả trong các bài viết này góp phần nhận diện cơ sở và nội hàm của nguyên tắc suy đoán vô tội. Trong đó có suy đoán có lợi, nghĩa vụ chứng minh của bên buộc tội, có quyền im lặng và ngưỡng (giới hạn) chứng minh “vượt qua sự nghi ngờ hợp lý” như những nội dung cấu thành của nguyên tắc này.
Đây cũng là giá trị được kế thừa trong luận án để hoàn thiện các quy định nhằm bảo đảm quyền được xét xử công bằng của người bị buộc tội. - Nhóm các bài viết và sách tham khảo về độc lập tư pháp, độc lập Tòa án: Đây là những tài liệu tiếp cận độc lập tư pháp, độc lập Tòa án chủ yếu ở góc độ tổ chức bộ máy Tòa án, có ảnh hưởng đến bảo đảm quyền được xét xử công bằng của người bị buộc tội. Nếu nhận thức quyền được xét xử công bằng của người bị buộc tội ở góc độ liên ngành thì những tài liệu này có giá trị tham khảo nhất định. Bài viết của tác giả Jean – Philippe Rivaud (2012) “Mô hình tố tụng hình sự của Cộng hòa Pháp” (trích từ cuốn sách Những mô hình tố tụng hình sự điển hình trên thế giới (TS Tô Văn Hòa chủ biên), NXB Hồng Đức, có đề cập đến mô hình Tòa án của Pháp được tổ chức không phụ thuộc đơn vị hành chính lãnh thổ (trang 467) cũng có giá trị tham khảo cho kiến nghị về quyền được xét xử công bằng của người bị buộc tội.
Các bài viết về chủ đề độc lập tư pháp, độc lập của Tòa án, độc lập xét xử phục vụ nghiên cứu về chiến lược xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đến năm 2030, định hướng đến năm 2045, trong đó có chiến lược cải cách tư pháp, có các tác giả: PGS.TS Trần Văn Độ (“Đổi mới tổ chức Tòa án nhân dân bảo đảm nguyên tắc 17 Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”, Tạp chí Tòa án nhân dân số 15/2021), tác giả PGS.TS Nguyễn Tất Viễn (“Tổ chức Tòa án theo thẩm quyền xét xử không phụ thuộc vào đơn vị hành chính”, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 15/2021), tác giả TS Nguyễn Mai Bộ (“Đổi mới tổ chức bộ máy Tòa án nhân dân đáp ứng xây dựng nhà nước pháp quyền, Kỷ yếu Hội thảo Đổi mới tổ chức và hoạt động các cơ quan tư pháp hình sự Việt Nam từ năm 2002 đến nay và những vấn đề tiếp tục đặt ra, Đại học quốc gia Hà Nội, 15/10/2021). Những bài viết này tiếp cận vấn đề chủ yếu ở góc độ tổ chức bộ máy, đưa ra cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hoàn thiện tổ chức bộ máy Tòa án bảo đảm độc lập tư pháp. Đây cũng là kết quả nghiên cứu được kế thừa nếu nhìn nhận ở góc độ liên ngành về quyền của người bị buộc tội được xét xử công bằng bởi Tòa án độc lập và vô tư. Sách tham khảo “Một số nghiên cứu hiện đại về Tòa án” của PGS.TS Đỗ Minh Khôi (chủ biên) và tập thể tác giả (NXB Chính trị quốc gia Sự thật, 2021) có một số nội dung liên quan đến điều kiện độc lập của Tòa án như nhiệm kỳ Thẩm phán, đào tạo Thẩm phán, chế độ đối với Thẩm phán, quyền miễn trừ của Thẩm phán.
Những kết quả nghiên cứu trong cuốn sách này được tham khảo để nhận thức về xét xử độc lập của Tòa án. Ngoài ra, các sách và giáo trình nghiên cứu cơ bản về quyền con người và luật TTHS như:“Giáo trình lý luận và pháp luật về quyền con người”21; sách tham khảo “Quyền con người (Tập hợp những bình luận khuyến nghị chung của Ủy ban Công ước Liên hợp quốc)”22; “Giáo trình luật tố tụng hình sự Việt Nam” của Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh23; sách chuyên khảo “Những nội dung mới trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015”24. Những nguồn tài liệu này cung cấp những khái niệm chung, cơ bản về TTHS và quyền con người như: xét xử độc lập; xét xử công khai; xét xử kịp thời; người bị buộc tội; suy đoán vô tội; quyền bào chữa; tranh tụng trong TTHS; thời hạn tạm giam; hoãn phiên tòa; trả hồ sơ để điều tra bổ sung… 21 GS.TS Nguyễn Đăng Dung, PGS.