Luận văn ftu quy tắc xuất xứ hàng dệt may trong hiệp định đối tác kinh tế chiến lược xuyên thái bình dương tpp cơ hội và thách thức đối với hoạt động xuất khẩu dệt may của việt nam

Quy tắc xuất xứ hàng dệt may trong Hiệp định TPP đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguồn gốc hàng hóa. 81 trang · Trường Đại Học Ngoại Thương · 2015.

• Tác giả: Hoàng Thị Mai Anh
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Thu Hiền
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh Tế Đối Ngoại
• Đề tài: Quy Tắc Xuất Xứ Hàng Dệt May Trong Hiệp Định TPP: Cơ Hội và Thách Thức Cho Xuất Khẩu Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUY TẮC XUẤT XỨ TRONG HIỆP ĐỊNH TPP
• 1.1. Hiệp định TPP
• 1.2. Quá trình hình thành
• 1.3. Tiến trình đàm phán Hiệp định TPP
• 1.4. Những vấn đề cơ bản trong Hiệp định TPP
• 1.5. Những vấn đề cơ bản về quy tắc xuất xứ trong các Hiệp định thương mại tự do FTA
• 1.5.1. Hiệp định khu vực thương mại tự do (FTA)
• 1.5.2. Quy tắc xuất xứ ưu đãi
• 1.5.3. Quy tắc xuất xứ về hàng dệt may đang được đàm phán trong TPP
• 1.5.3.1. Cam kết mở cửa thị trường hàng dệt may trong TPP
• 1.5.3.2. Đàm phán nội dung quy tắc xuất xứ hàng dệt may
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU DỆT MAY CỦA VIỆT NAM
• 2.1. Khái quát về hoạt động xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam
• 2.1.1. Kim ngạch xuất khẩu
• 2.1.2. Lợi nhuận thu được
• 2.1.3. Giá trị gia tăng
• 2.1.4. Sản phẩm chính
• 2.1.5. Thị trường xuất khẩu
• 2.2. Xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam sang các nước TPP
• 2.2.1. Kim ngạch xuất khẩu
• 2.2.2. Sản phẩm chính
• 2.2.3. Thị trường
• 2.3. Quy tắc xuất xứ hàng dệt may trong TPP và xuất xứ hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU DỆT MAY CỦA VIỆT NAM KHI THỰC HIỆN QUY TẮC XUẤT XỨ HÀNG DỆT MAY CỦA TPP
• 3.1. Tăng xuất khẩu
• 3.2. Tận dụng nguyên liệu nhập khẩu với chí phí thấp
• 3.3. Tận dụng chuỗi giá trị toàn cầu ngành dệt may
• 3.4. Phát triển ngành công nghiệp phụ trợ
• 3.5. Khả năng thu hút đầu tư trong ngành công nghiệp dệt may và may mặc Việt Nam, đặc biệt là trong dệt/đan và nhuộm, hoàn tất
• 3.6. Thách thức
• 3.6.1. Không tận dụng được lợi thế ưu đãi trong khối về quy tắc sản phẩm cụ thể
• 3.6.2. Quy tắc xuất xứ phức tạp khó thực hiện
• 3.6.3. Đánh đổi nhằm đạt được thỏa thuận về quy tắc xuất xứ có lợi cho Việt Nam
• 3.7. Giải pháp cho doanh nghiệp Việt Nam nhằm tối ưu hóa cơ hội và hạn chế, vượt qua thách thức
• 3.7.1. Giải pháp từ phía Chính phủ
• 3.7.2. Giải pháp từ phía doanh nghiệp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quy Tắc Xuất Xứ Hàng Dệt May Trong TPP

Quy tắc xuất xứ hàng dệt may trong Hiệp định TPP đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguồn gốc hàng hóa. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến thuế suất mà còn quyết định khả năng tiếp cận thị trường của hàng dệt may Việt Nam. Hiệp định TPP, với sự tham gia của nhiều quốc gia, tạo ra một khung pháp lý mới cho ngành dệt may, giúp Việt Nam tận dụng lợi thế xuất khẩu.

1.1. Hiệp Định TPP Cơ Sở Pháp Lý Cho Xuất Khẩu

Hiệp định TPP được ký kết nhằm thúc đẩy thương mại tự do giữa các nước thành viên. Quy tắc xuất xứ trong TPP yêu cầu hàng hóa phải được sản xuất tại các nước thành viên để được hưởng ưu đãi thuế quan. Điều này tạo ra cơ hội lớn cho hàng dệt may Việt Nam.

1.2. Vai Trò Của Quy Tắc Xuất Xứ Trong Xuất Khẩu

Quy tắc xuất xứ giúp xác định hàng hóa nào đủ điều kiện để được hưởng thuế suất ưu đãi. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao sức cạnh tranh của hàng dệt may Việt Nam trên thị trường quốc tế.

II. Cơ Hội Xuất Khẩu Hàng Dệt May Việt Nam Trong TPP

Việt Nam có cơ hội lớn để tăng cường xuất khẩu hàng dệt may nhờ vào quy tắc xuất xứ trong TPP. Việc giảm thuế quan và mở rộng thị trường sẽ giúp các doanh nghiệp dệt may Việt Nam gia tăng kim ngạch xuất khẩu. Cơ hội này không chỉ đến từ việc tiếp cận thị trường TPP mà còn từ việc nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm.

2.1. Tăng Trưởng Kim Ngạch Xuất Khẩu

Dự báo kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam sẽ tăng mạnh khi áp dụng quy tắc xuất xứ trong TPP. Các doanh nghiệp có thể tận dụng lợi thế này để mở rộng thị trường và gia tăng doanh thu.

2.2. Tận Dụng Nguyên Liệu Nhập Khẩu

Việc nhập khẩu nguyên liệu với chi phí thấp sẽ giúp các doanh nghiệp dệt may Việt Nam giảm giá thành sản phẩm. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

III. Thách Thức Đối Với Xuất Khẩu Hàng Dệt May Việt Nam

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng ngành dệt may Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều thách thức khi thực hiện quy tắc xuất xứ trong TPP. Các quy định phức tạp và yêu cầu cao về chất lượng sản phẩm có thể gây khó khăn cho nhiều doanh nghiệp.

3.1. Quy Tắc Xuất Xứ Phức Tạp

Quy tắc xuất xứ trong TPP yêu cầu hàng hóa phải đáp ứng nhiều tiêu chí khác nhau. Điều này có thể gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc xác định nguồn gốc sản phẩm.

3.2. Khó Khăn Trong Việc Đáp Ứng Tiêu Chuẩn

Nhiều doanh nghiệp dệt may Việt Nam có thể gặp khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng và quy định của TPP. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng xuất khẩu của họ.

IV. Giải Pháp Tối Ưu Hóa Cơ Hội Xuất Khẩu Hàng Dệt May

Để tối ưu hóa cơ hội xuất khẩu, các doanh nghiệp dệt may Việt Nam cần áp dụng các giải pháp hiệu quả. Việc cải tiến quy trình sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm là rất cần thiết để đáp ứng yêu cầu của TPP.

4.1. Cải Tiến Quy Trình Sản Xuất

Các doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ mới và cải tiến quy trình sản xuất để nâng cao chất lượng sản phẩm. Điều này sẽ giúp họ đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn của TPP.

4.2. Đào Tạo Nhân Lực

Đào tạo nhân lực là một yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh. Các doanh nghiệp cần chú trọng đến việc nâng cao kỹ năng cho nhân viên để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về quy tắc xuất xứ hàng dệt may trong TPP đã chỉ ra rằng Việt Nam có thể tận dụng tốt các cơ hội từ hiệp định này. Tuy nhiên, việc thực hiện các quy định cần có sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức liên quan.

5.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Xuất Khẩu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng quy tắc xuất xứ trong TPP có thể giúp tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam lên đáng kể.

5.2. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Doanh Nghiệp

Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng thành công quy tắc xuất xứ trong TPP, từ đó gia tăng khả năng cạnh tranh và mở rộng thị trường xuất khẩu.

VI. Kết Luận Về Tương Lai Xuất Khẩu Hàng Dệt May Việt Nam

Tương lai của xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam trong bối cảnh TPP là rất hứa hẹn. Tuy nhiên, để đạt được thành công, các doanh nghiệp cần chủ động thích ứng với các quy định và yêu cầu mới.

6.1. Triển Vọng Tăng Trưởng

Dự báo rằng xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam sẽ tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ trong những năm tới nhờ vào các cơ hội từ TPP.

6.2. Cần Có Chính Sách Hỗ Trợ

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ để giúp các doanh nghiệp dệt may vượt qua thách thức và tận dụng tốt cơ hội từ TPP.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong thương mại quốc tế, quy tắc xuất xứ được xem là công cụ xác định "quốc tịch" của hàng hóa, đóng vai trò nền tảng trong việc quản lý chính sách thương mại, kiểm soát tiếp cận thị trường và thực thi các biện pháp kỹ thuật hoặc phòng vệ thương mại. Đối với các hiệp định thương mại tự do (FTA), quy tắc xuất xứ ưu đãi là điều kiện tiên quyết để phân định hàng hóa nội khối được hưởng cắt giảm thuế quan với hàng hóa từ các quốc gia thứ ba.

Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược xuyên Thái Bình Dương (TPP) tại thời điểm nghiên cứu là hiệp định thương mại tự do khu vực thế hệ mới gồm 12 quốc gia thành viên hai bờ Thái Bình Dương (Hoa Kỳ, Nhật Bản, Việt Nam, Brunei, Singapore, Malaysia, Chile, Australia, New Zealand, Peru, Mexico và Canada), trải qua 20 vòng đàm phán chính thức. TPP đặt ra mục tiêu tự do hóa thương mại toàn diện với cam kết xóa bỏ tới 90% dòng thuế ngay khi có hiệu lực. Dệt may là ngành kinh tế xuất khẩu mũi nhọn của Việt Nam, chịu thuế suất nhập khẩu thông thường từ 5% đến 20% khi thâm nhập thị trường tiêu thụ lớn nhất là Hoa Kỳ. Việc gia nhập TPP mở ra triển vọng đưa mức thuế suất này về 0%. Tuy nhiên, khả năng thụ hưởng ưu đãi thuế quan phụ thuộc trực tiếp vào việc đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật về xuất xứ hàng hóa. Trong khi Hoa Kỳ kiên quyết bảo lưu nguyên tắc "từ sợi trở đi" (yarn-forward), ngành dệt may Việt Nam lại có đặc thù thâm dụng lao động gia công cắt may (CMT) và phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu ngoài khối.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận là nhận định những cơ hội và thách thức đối với hoạt động xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam khi thực hiện quy tắc xuất xứ trong TPP. Để thực hiện mục tiêu này, tác giả xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Trình bày những vấn đề lý luận cơ bản về quy tắc xuất xứ hàng dệt may trong TPP.
2. Làm rõ thực trạng xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam sang các nước thành viên và không thành viên của TPP.
3. Nghiên cứu và làm rõ những cơ hội và thách thức mà doanh nghiệp Việt Nam sẽ gặp phải khi áp dụng quy tắc xuất xứ dự kiến của TPP vào hoạt động xuất khẩu hàng dệt may.
4. Đề xuất giải pháp tối đa hóa lợi ích từ cơ hội và cắt giảm tác động tiêu cực của thách thức.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quy tắc xuất xứ hàng dệt may trong Hiệp định TPP và hoạt động xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam ra thị trường nước ngoài. Phạm vi nghiên cứu về mặt không gian tập trung vào hoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp dệt may Việt Nam (bao gồm cả doanh nghiệp sản xuất và doanh nghiệp thương mại). Về mặt thời gian, văn bản đề ra phạm vi ban đầu là 2009–2011, song trong quá trình phân tích thực chứng, tác giả đã cập nhật và mở rộng chuỗi số liệu thống kê đến hết năm 2014 nhằm phản ánh diễn biến sát thực nhất với tiến trình đàm phán TPP tính đến tháng 5 năm 2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng nghiên cứu dựa trên hệ thống lý luận về khu vực mậu dịch tự do và các chuẩn mực pháp lý quốc tế về quy tắc xuất xứ hàng hóa:

• Khái niệm khu vực thương mại tự do (FTA) theo Điều XXIV:8(b) của Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT 1947) và định nghĩa của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).
• Khái niệm xuất xứ hàng hóa và quy tắc xuất xứ ưu đãi quy định tại Điều 1, Điều 3(b) và Phụ lục 2 của Hiệp định về Quy tắc xuất xứ của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO); Chương 1 Phụ lục K Công ước Kyoto sửa đổi năm 1999 của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) về đơn giản hóa và hài hòa hóa thủ tục hải quan.
• Các tiêu chí xác định xuất xứ ưu đãi kỹ thuật:
  • Tiêu chí xuất xứ thuần túy (Wholly Obtained - WO): Hàng hóa thu được toàn bộ hoặc sản xuất hoàn toàn tại nội địa một quốc gia hoặc nội khối các nước thành viên FTA.
  • Tiêu chí xuất xứ không thuần túy: Bao gồm tiêu chí Hàm lượng giá trị khu vực (RVC) tính theo phương pháp trực tiếp hoặc gián tiếp; tiêu chí Chuyển đổi mã số hàng hóa (Change in Tariff Classification - CTC) ở các cấp độ chuyển đổi chương (CC), nhóm (CTH) hoặc phân nhóm (CTSH) theo hệ thống hài hòa mô tả và mã hóa hàng hóa (HS); tiêu chí Quy tắc cụ thể mặt hàng (Product-Specific Rules - PSR).
  • Cơ chế cộng gộp (Cumulation): Cơ chế cộng gộp đầy đủ và cộng gộp mở rộng (như Điều 4.5 và ngoại lệ Điều 4.12 tại Phụ lục 4.B của Hiệp định P4 cho phép tỷ lệ nguyên vật liệu không xuất xứ không vượt quá 55% giá trị hải quan).
  • Quy tắc mức tối thiểu (De minimis): Ngưỡng dung sai cho phép nguyên liệu không đáp ứng chuyển đổi mã số HS nhưng không vượt quá tỷ lệ 10% theo giá trị FOB hoặc theo trọng lượng sản phẩm dệt may.
• Khung kỹ thuật 4 cấp độ quy tắc xuất xứ dệt may trong đàm phán thương mại: Từ nguyên liệu/xơ trở đi (Fiber-forward), Từ sợi trở đi (Yarn-forward), Từ vải trở đi (Fabric-forward), Cắt và may (Cut-and-sew); cùng cơ chế Danh mục nguồn cung thiếu hụt (Short-supply list) bao gồm danh mục thường xuyên (permanent) và tạm thời (temporary).

Về phương pháp nghiên cứu, đề tài sử dụng phương pháp mô tả thực chứng kết hợp phân tích và tổng hợp số liệu thứ cấp. Tác giả áp dụng các công cụ so sánh đối chiếu chuỗi số liệu theo thời gian, phương pháp diễn giải và quy nạp nhằm đánh giá tác động của các điều khoản đàm phán đối với năng lực đáp ứng của ngành.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được khai thác từ các cơ quan quản lý và tổ chức nghiên cứu chuyên ngành: Tổng cục Hải quan Việt Nam, Tổng cục Thống kê (GSO), Hiệp hội Dệt May Việt Nam (VITAS), Hội Dệt May Thêu Đan TP. Hồ Chí Minh, Cơ sở dữ liệu phân tích thương mại toàn cầu (GTAP), Ngân hàng Thế giới (World Bank thông qua hệ thống WITS/Comtrade) và Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ (USITC).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về quy tắc xuất xứ trong Hiệp định TPP

Chương này tập trung trình bày nguồn gốc lịch sử, cấu trúc của Hiệp định TPP và cơ chế vận hành của các quy tắc xuất xứ ưu đãi trong thương mại hàng hóa. Khởi nguồn từ Hiệp định Đối tác kinh tế ba bên P3-CEP năm 2002 (Chile, New Zealand, Singapore) và sau đó là P4 (bổ sung Brunei năm 2005, có hiệu lực năm 2006), TPP được mở rộng đàm phán với sự tham gia của Hoa Kỳ (2008), Việt Nam, Australia, Peru (2008), Malaysia (2010), Canada, Mexico (2012) và Nhật Bản (tháng 7 năm 2013). Hiệp định bao gồm 5 đặc điểm cốt lõi: tiếp cận thị trường toàn diện; liên kết khu vực; giải quyết các vấn đề thương mại xuyên suốt (gắn kết quy định, năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp nhỏ và vừa, phát triển); giải quyết các vấn đề thương mại mới (kinh tế số, công nghệ xanh); và cấu trúc hiệp định mở.

Về quy tắc xuất xứ dệt may, chương 1 làm rõ lập trường đàm phán đối kháng giữa các thành viên:

• Hoa Kỳ kiên quyết bảo vệ quy tắc "từ sợi trở đi" (Yarn-forward), yêu cầu toàn bộ các công đoạn từ kéo sợi, dệt vải, nhuộm hoàn tất đến cắt may đều phải thực hiện trong nội khối TPP. Đề xuất này nhận được sự ủng hộ từ Peru (nước tự chủ chuỗi cung ứng dệt kim) và một bộ phận ngành sản xuất Mexico (muốn bảo hộ theo tiền lệ NAFTA).
• Ngược lại, Việt Nam là quốc gia phản đối mạnh mẽ nhất và đề xuất áp dụng tiêu chí "cắt và may" (Cut-and-sew), cho phép sử dụng vải hoặc sợi nhập khẩu ngoài TPP mà vẫn được hưởng ưu đãi thuế khi xuất khẩu sản phẩm hoàn thiện. Quan điểm của Việt Nam nhận được sự chia sẻ từ Australia và Canada do hai nước này phụ thuộc vào nguồn sợi nhập khẩu.
• Để tháo gỡ bế tắc, tại vòng đàm phán thứ 15, Hoa Kỳ đưa ra đề xuất thỏa hiệp dựa trên cơ chế Danh mục nguồn cung thiếu hụt (Short-supply list), gồm danh mục thường xuyên (áp dụng vĩnh viễn quy tắc cắt và may cho các mặt hàng nguyên liệu không thể sản xuất trong khối) và danh mục tạm thời (cho phép thời hạn chuyển tiếp khoảng 3 năm trước khi áp dụng quy tắc từ sợi trở đi).

Chương 2: Thực trạng hoạt động xuất khẩu dệt may của Việt Nam

Chương 2 cung cấp bức tranh định lượng chi tiết về thực trạng sản xuất, cơ cấu chuỗi giá trị và hoạt động xuất nhập khẩu của ngành dệt may Việt Nam giai đoạn 2009–2014. Ngành dệt may có hơn 6.000 doanh nghiệp với quy mô vừa và nhỏ là chủ đạo; trong đó 84% là doanh nghiệp tư nhân, 15% là doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và 1% thuộc sở hữu Nhà nước. Về phân công lao động kỹ thuật, khâu may chiếm áp đảo với 70% tổng số doanh nghiệp, trong khi các công đoạn kéo sợi, dệt/đan, nhuộm và công nghiệp phụ trợ chỉ chiếm 30%.

Chỉ tiêu kinh tế	2009	2010	2011	2012	2013	2014
Kim ngạch xuất khẩu dệt may (tỷ USD)	9,07	11,20	14,04	15,09	17,95	20,95
Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu (%)	-	23,48	25,35	7,45	18,84	16,82
Kim ngạch nhập khẩu nguyên liệu (triệu USD)	7.361,32	9.832,85	11.586,46	12.484,88	14.808,12	17.121,94
- Vải các loại (triệu USD)	4.226,36	5.361,52	6.730,70	7.039,90	8.339,80	9.427,70
- Nguyên phụ liệu dệt may, da giày (triệu USD)	1.931,91	2.621,03	2.265,40	3.159,70	3.779,40	4.692,40
- Xơ, sợi dệt các loại (triệu USD)	810,78	1.176,11	1.537,50	1.408,00	1.517,20	1.558,60
- Bông các loại (triệu USD)	392,27	674,19	1.052,90	877,24	1.171,70	1.443,30
Xuất khẩu dệt may sang Hoa Kỳ (triệu USD)	4.994,92	6.117,91	6.883,61	7.456,54	8.599,59	9.819,81
Xuất khẩu dệt may sang Nhật Bản (triệu USD)	954,08	1.154,50	1.690,34	1.974,61	2.379,65	2.623,67
Tổng xuất khẩu dệt may sang khối TPP (triệu USD)	6.290,40	7.687,33	9.091,24	10.015,61	11.696,72	13.420,05

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu của Tổng cục Hải quan và Tổng cục Thống kê trong văn bản khóa luận

Từ chuỗi số liệu thực chứng, tác giả rút ra các phát hiện cốt lõi:

• Tăng trưởng kim ngạch đi liền với giá trị gia tăng nội địa thấp: Dù kim ngạch xuất khẩu đạt 20,95 tỷ USD năm 2014, nhập khẩu nguyên liệu phục vụ sản xuất cũng lên tới 17,12 tỷ USD. Chênh lệch thặng dư thương mại của ngành chỉ dao động từ dưới 2 tỷ USD (giai đoạn 2009–2010) lên khoảng 3,1–3,8 tỷ USD (năm 2013–2014). Tỷ lệ tự túc nguyên liệu chỉ đạt khoảng 54% (theo GTAP), trong đó khoảng 70% doanh nghiệp thuần túy thực hiện phương thức gia công cắt may (CMT) - khâu tạo ra giá trị gia tăng thấp nhất trong chuỗi giá trị (chỉ 5% đến 10% tỷ suất lợi nhuận).
• Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu: Tập trung chủ yếu vào 4 chủng loại may mặc phổ thông: Áo jacket đạt 3,877 tỷ USD năm 2013 (chiếm 21,6%); Áo thun đạt 3,758 tỷ USD (chiếm 20,94%); Quần các loại đạt 3,011 tỷ USD (chiếm 16,78%); Áo sơ mi đạt 1,016 tỷ USD (chiếm 5,66%).
• Nguồn cung nguyên liệu lệch pha nghiêm trọng với các nước TPP: Khoảng 70% nguyên phụ liệu nhập khẩu của Việt Nam đến từ các quốc gia ngoài khối TPP. Năm 2014, Trung Quốc cung cấp 6.777,17 triệu USD nguyên phụ liệu (chiếm 40%), tiếp theo là Hàn Quốc với 2.840,27 triệu USD (17,45%) và Đài Loan với 2.264,34 triệu USD (13,91%). Ngược lại, nhập khẩu nguyên phụ liệu từ các nước thành viên TPP chiếm tỷ trọng rất nhỏ: Nhật Bản đạt 826,55 triệu USD (5,08%), Hoa Kỳ đạt 763,58 triệu USD (4,69%), Australia đạt 187,08 triệu USD (1,15%), Malaysia đạt 88,27 triệu USD (0,54%), New Zealand, Canada và Singapore đều dưới 0,3%. Nhập khẩu sợi và chỉ từ các nước TPP chỉ chiếm 5% tổng giá trị nhập khẩu sợi của Việt Nam.
• Khối TPP là thị trường xuất khẩu trọng điểm tuyệt đối: Năm 2013, xuất khẩu dệt may sang 10 nước thành viên TPP đạt 10.656 triệu USD, chiếm 59% tổng kim ngạch xuất khẩu dệt may của Việt Nam ra thế giới (18.150 triệu USD). Trong nội khối TPP, Hoa Kỳ chiếm vị trí thống lĩnh với 73,25% kim ngạch xuất khẩu sang khối năm 2014, tiếp theo là Nhật Bản chiếm trên 17%.

Chương 3: Cơ hội và thách thức với hoạt động xuất khẩu dệt may của Việt Nam khi thực hiện quy tắc xuất xứ hàng dệt may của TPP

Dựa trên thực trạng được làm rõ ở chương 2, chương 3 phân tích tác động hai chiều của quy tắc xuất xứ TPP và đề xuất hệ thống giải pháp:

• Cơ hội:
  • Tăng trưởng quy mô xuất khẩu sang các thị trường lớn nhờ xóa bỏ thuế quan nhập khẩu (từ mức 5–20% về 0% tại Hoa Kỳ).
  • Tận dụng nguồn nguyên liệu đầu vào từ các thành viên TPP có lợi thế công nghệ cao.
  • Tái định vị ngành trong chuỗi giá trị toàn cầu, chuyển dịch từ khâu gia công CMT sang các phương thức sản xuất tạo giá trị gia tăng cao hơn như FOB (chủ động nguyên liệu), ODM (tự thiết kế) và OBM (xây dựng thương hiệu).
  • Phát triển ngành công nghiệp phụ trợ nội địa và kích thích dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), đặc biệt vào các công đoạn thượng nguồn có kỹ thuật phức tạp như kéo sợi chất lượng cao, dệt thoi, dệt kim và nhuộm hoàn tất.
• Thách thức:
  • Nguy cơ không thể tận dụng ưu đãi thuế quan nếu quy tắc "từ sợi trở đi" (Yarn-forward) được thông qua chính thức, do nguồn cung sợi và vải trong nước chưa đáp ứng được cả về sản lượng lẫn tiêu chuẩn kỹ thuật, trong khi nguồn cung nhập khẩu chủ yếu từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan sẽ bị loại trừ.
  • Thủ tục hành chính và chứng nhận xuất xứ phức tạp, gia tăng chi phí tuân thủ và rủi ro kiểm tra hải quan.
  • Doanh nghiệp trong nước đối mặt với sức ép cạnh tranh gay gắt ngay trên sân nhà trước các tập đoàn FDI có tiềm lực vốn và khả năng khép kín chuỗi cung ứng sợi - dệt - may.
  • Áp lực đánh đổi đàm phán ở cấp quốc gia: Để giành được nhượng bộ linh hoạt cho dệt may (như danh mục nguồn cung thiếu hụt), Việt Nam phải mở cửa các thị trường nhạy cảm khác, đặc biệt là ngành nông nghiệp cho hàng hóa Hoa Kỳ.
• Giải pháp:
  • Về phía Chính phủ: Quy hoạch các khu công nghiệp dệt may tập trung có hệ sinh thái xử lý nước thải đạt chuẩn nhằm tháo gỡ điểm nghẽn của công đoạn dệt - nhuộm; xây dựng chính sách thu hút FDI có chọn lọc vào khâu thượng nguồn; hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật dệt nhuộm; cải cách thủ tục hành chính cấp chứng nhận xuất xứ (C/O) và tiếp tục đàm phán mở rộng Danh mục nguồn cung thiếu hụt.
  • Về phía Doanh nghiệp: Tái cấu trúc chuỗi cung ứng bằng cách tìm kiếm nguồn nguyên liệu nội khối TPP hoặc nâng cao tỷ lệ cung ứng nội địa; chuyển dịch mô hình sản xuất từ CMT sang OEM/FOB, từng bước đầu tư cho thiết kế (ODM); liên kết chuỗi giữa các công ty may mặc với các nhà máy kéo sợi và dệt nhuộm trong nước; đầu tư đổi mới máy móc thiết bị nhằm nâng cao chất lượng sợi và vải.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Phân tích và hệ thống hóa cơ chế vận hành kỹ thuật của các tiêu chí xuất xứ ưu đãi (RVC, CTC, PSR, De minimis, Cumulation) áp dụng cho ngành dệt may trong khuôn khổ đàm phán TPP, chỉ ra bản chất bảo hộ chuỗi cung ứng của quy tắc "từ sợi trở đi" do Hoa Kỳ đề xuất.
• Định lượng hóa mức độ bất cân xứng trong chuỗi cung ứng dệt may Việt Nam giai đoạn 2009–2014: Ngành dệt may Việt Nam phụ thuộc tới 59% doanh thu xuất khẩu vào khối TPP (chủ yếu là Hoa Kỳ với 9,82 tỷ USD năm 2014), nhưng lại phụ thuộc tới khoảng 70% nguyên phụ liệu nhập khẩu từ các quốc gia nằm ngoài hiệp định (Trung Quốc cung cấp 6,78 tỷ USD, Hàn Quốc 2,84 tỷ USD, Đài Loan 2,26 tỷ USD năm 2014; trong khi các nước TPP chỉ cung cấp 5% lượng sợi nhập khẩu).
• Chỉ rõ thực trạng giá trị gia tăng nội địa thấp của ngành may Việt Nam với 70% doanh nghiệp gia công CMT, tỷ suất lợi nhuận khâu may chỉ đạt 5–10%, dẫn đến nguy cơ mất trắng ưu đãi thuế quan TPP nếu không chuyển dịch nguồn cung.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ ở cấp độ vĩ mô (Chính phủ) và vi mô (doanh nghiệp) nhằm hóa giải các rào cản kỹ thuật xuất xứ, tập trung vào khâu phát triển công nghiệp hỗ trợ và tháo gỡ nút thắt dệt - nhuộm hoàn tất.

Về mặt học thuật, công trình đóng góp bộ tư liệu thực chứng toàn diện về ngành dệt may Việt Nam trong tương quan với tiến trình đàm phán TPP giai đoạn 2009–2015, kết hợp giữa phân tích điều khoản thương mại quốc tế với dữ liệu thống kê thương mại nhiều năm từ các tổ chức trong và ngoài nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế lớn nhất của khóa luận xuất phát từ thời điểm nghiên cứu (tháng 5 năm 2015), khi Hiệp định TPP vẫn đang trong quá trình đàm phán kín và chưa kết thúc văn bản thỏa thuận cuối cùng. Do đó, các điều khoản về quy tắc xuất xứ, tỷ lệ phần trăm RVC chính thức và danh mục các mặt hàng thuộc cơ chế nguồn cung thiếu hụt (Short-supply list) mới dừng lại ở mức phân tích dự thảo, thông tin bên lề đàm phán và tiền lệ từ các hiệp định P4 hoặc NAFTA.

Hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm việc đánh giá định lượng tác động thực tế của quy tắc xuất xứ dệt may sau khi toàn văn Hiệp định TPP (hoặc các phiên bản điều chỉnh tiếp theo) được ký kết và phê chuẩn chính thức; đo lường mức độ dịch chuyển chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu của doanh nghiệp dệt may Việt Nam sang nội khối; và nghiên cứu chuyên sâu về hiệu quả môi trường của các dự án FDI dệt nhuộm được cấp phép nhằm đáp ứng quy tắc xuất xứ tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho sinh viên, giảng viên và học viên cao học thuộc các ngành Kinh tế đối ngoại, Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế và Luật thương mại quốc tế. Tài liệu cũng cung cấp cơ sở thực tiễn cho các nhà hoạch định chính sách thương mại tại Bộ Công Thương, các chuyên gia xúc tiến thương mại tại VCCI, Hiệp hội Dệt May Việt Nam (VITAS) và các nhà quản trị doanh nghiệp dệt may đang xây dựng chiến lược đón đầu các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Các nội dung có giá trị tham khảo cao nhất gồm:

• Mục 1.2: Hệ thống hóa phương pháp tính toán cụ thể cho các tiêu chí xuất xứ ưu đãi (RVC theo phương pháp trực tiếp/gián tiếp, CTC, De minimis) đi kèm các ví dụ số học chi tiết.
• Mục 2.1 và 2.2: Hệ thống bảng biểu thống kê chi tiết chuỗi số liệu 6 năm (2009–2014) về kim ngạch, chủng loại, cơ cấu thị trường xuất khẩu dệt may và các nguồn nhập khẩu nguyên phụ liệu của Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi" (Yarn-forward) trong TPP quy định cụ thể những công đoạn nào?
Quy tắc "từ sợi trở đi" yêu cầu tất cả các nguyên liệu dùng để sản xuất ra sản phẩm may mặc, bắt đầu từ công đoạn kéo sợi trở đi (bao gồm kéo sợi, dệt thoi hoặc dệt kim, nhuộm, hoàn tất vải và cắt may), đều phải được thực hiện trên lãnh thổ của các quốc gia thành viên TPP. Sản phẩm sử dụng sợi hoặc vải sản xuất từ nước thứ ba ngoài khối (như Trung Quốc) sẽ bị coi là không có xuất xứ và không được hưởng thuế quan ưu đãi.

2. Tại sao quy tắc "từ sợi trở đi" lại tạo ra thách thức nghiêm trọng cho dệt may Việt Nam?
Bởi vì cấu trúc chuỗi cung ứng dệt may Việt Nam bị đứt gãy ở khâu thượng nguồn: 70% doanh nghiệp chỉ làm gia công cắt may (CMT), nguồn cung trong nước mới đáp ứng khoảng 54% nguyên liệu, và Việt Nam phải nhập khẩu tới 70% nguyên phụ liệu từ các nước ngoài TPP (năm 2014 nhập khẩu từ Trung Quốc đạt 6,78 tỷ USD, Hàn Quốc 2,84 tỷ USD, Đài Loan 2,26 tỷ USD). Nhập khẩu sợi từ khối TPP chỉ chiếm khoảng 5%, do đó đa số sản phẩm may mặc Việt Nam thời điểm đó không đủ điều kiện đáp ứng quy tắc Yarn-forward.

3. Cơ cấu nhập khẩu nguyên phụ liệu may mặc của Việt Nam giai đoạn 2009–2014 thể hiện xu hướng gì?
Tổng kim ngạch nhập khẩu nguyên liệu tăng từ 7,36 tỷ USD (2009) lên 17,12 tỷ USD (2014). Trong đó, vải các loại luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất (trên 55%, đạt 9,43 tỷ USD năm 2014); nguyên phụ liệu chiếm khoảng 25–27% (đạt 4,69 tỷ USD năm 2014); xơ sợi dệt chiếm 9–11% (1,56 tỷ USD năm 2014); và bông tăng mạnh nhất gấp 3,7 lần từ 392,27 triệu USD lên 1.443,3 triệu USD. Xu hướng này cho thấy Việt Nam đã có sự cải thiện bước đầu về năng lực tự cung ứng sợi và vải, song vẫn phụ thuộc nặng nề vào vải và phụ liệu nhập khẩu.

4. Cơ chế "Danh mục nguồn cung thiếu hụt" (Short-supply list) trong dự thảo đàm phán TPP hoạt động như thế nào?
Đây là cơ chế ngoại lệ linh hoạt do Hoa Kỳ đề xuất tại vòng đàm phán thứ 15. Cơ chế gồm hai loại: Danh mục thường xuyên (permanent) áp dụng cho các nguyên liệu mà khối TPP hoàn toàn không sản xuất được và không có kế hoạch sản xuất trong tương lai; Danh mục tạm thời (temporary) áp dụng thời hạn chuyển tiếp khoảng 3 năm cho các nguyên liệu hiện chưa sản xuất đủ trong khối. Các sản phẩm sử dụng nguyên liệu nằm trong hai danh mục này chỉ cần đáp ứng quy tắc "cắt và may" (Cut-and-sew) là được hưởng thuế suất ưu đãi.

5. Tác giả đề xuất giải pháp trọng tâm nào từ phía Nhà nước để hỗ trợ ngành dệt may?
Tác giả kiến nghị Chính phủ cần nhanh chóng quy hoạch phát triển các khu công nghiệp dệt may tập trung có hệ thống xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn môi trường để thu hút đầu tư vào khâu dệt - nhuộm; ban hành chính sách ưu đãi thu hút vốn FDI có chọn lọc vào các công đoạn sản xuất sợi và nguyên phụ liệu kỹ thuật cao; cải cách quy trình cấp giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) và tiếp tục vận động đàm phán kéo dài thời hạn, mở rộng phạm vi của Danh mục nguồn cung thiếu hụt có lợi cho Việt Nam.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Thị Mai Anh đã làm sáng tỏ nghịch lý then chốt của ngành dệt may Việt Nam trước thềm Hiệp định TPP: tiềm năng mở rộng thị trường khổng lồ tại các nước thành viên (chiếm 59% kim ngạch xuất khẩu) đối lập trực tiếp với rào cản kỹ thuật từ quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi" do sự phụ thuộc sâu sắc vào nguồn nguyên phụ liệu ngoài khối (70% từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan). Thông qua việc phân tích toàn diện cơ sở pháp lý của các quy tắc xuất xứ FTA và tổng hợp hệ thống số liệu thực chứng giai đoạn 2009–2014, công trình đã định vị chính xác vị trí giá trị gia tăng thấp của khâu gia công cắt may nội địa. Các giải pháp được đề xuất nhấn mạnh yêu cầu cấp bách phải tái cấu trúc chuỗi cung ứng, đầu tư công nghệ khâu dệt nhuộm và phát triển công nghiệp hỗ trợ nhằm giúp doanh nghiệp Việt Nam chủ động thích ứng với các chuẩn mực thương mại thế hệ mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, Phụ lục K Công ước Kyoto về đơn giản hóa và hài hòa hóa thủ tục hải quan (sửa đổi năm 1999) nêu rõ khái niệm về quy tắc xuất xứ. Theo đó, “quy LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 tắc xuất xứ là các quy định được pháp luật quốc gia hoặc các điều ước quốc tế xây dựng, được một quốc gia áp dụng để xác định xuất xứ của hàng hóa. Hiệp định 214/WTO/ Văn bản về Quy tắc xuất xứ (Điều 1) định nghĩa: Quy tắc xuất xứ được định nghĩa là những luật, quyđịnh, quyết định hành chính chung do các thành viên áp dụng để xác định nước xuất xứ của hàng hóa với điều kiện là qui tắc xuất xứ này không liên quan đến thoả thuận thương mại hoặc chế độ thương mại tự chủ có áp dụng ưu đãi thuế quan ngoài phạm vi điều chỉnh của khoản 1 Điều I của GATT 1994. Hiệp định về Quy tắc xuất xứ của WTO (Phụ lục 2) định nghĩa:Quy tắc xuất xứ ưu đãi được định nghĩa là các luật, qui định, quyết định hành chính mà thành viên áp dụng để xác định hàng hóa có đủ tiêu chuẩn được hưởng đối xử ưu đãi theo chế độ thương mại dành ưu đãi lẫn nhau hay một chiều dẫn tới áp dụng ưu đãi thuế vượt ngoài phạm vi áp dụng của khoản 1- Điều I – GATT 1994.2 Các quy tắc chính trong quy tắc xuất xứ ưu đãi trong các FTA  Xuất xứ thuần túy Nhóm sản phẩm đương nhiên có xuất xứ nếu: - Đáp ứng tiêu chí xuất xứ nội địa hoàn toàn, đó là những hàng hóa được chế tác hoặc tạo ra hoàn toàn trên lãnh thổ của một hay các nước thành viên FTA đó.

- Đáp ứng tiêu chí xuất xử nội vùng (trong nội bộ các nước thành viên của FTA). Đó là những hàng hóa được sản xuất hoàn toàn trên lãnh thổ của một hoặc nhiều bên bằng các nguyên liệu “có xuất xứ” từ một hoặc nhiều bên cùng là thành viên của FTA đó. Hàng hóa có xuất xứ thuần túy hoặc được sản xuất toàn bộ tại nước thành viên, thường bao gồm các loại sau: - Cây trồng và các sản phẩm từ cây trồng - Động vật sống - Sản phẩm thu được từ động vật sống - Sản phẩm thu được từ săn bắn, nuôi trồng, thu lượm - Khoáng sản và các chất sản sinh tự nhiên - Sản phẩm đánh bắt và các sản phẩm từ biển - Sản phẩm được chế biến hoặc được sản xuất ngay trên tàu LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 - Sản phẩm khai thác từ đáy biển hoặc dưới đáy biển bên ngoài vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa - Phế thải và phế liệu có nguồn gốc từ quá trình sản xuất và tiêu dùng - Sản phẩm thu được hoặc được sản xuất từ các loại hàng hóa kể trên.  Xuất xứ không thuần túy Hàng hoá có xuất xứ không thuần túy được coi là có xuất xứ khi đáp ứng các tiêu chí: Tiêu chí hàm lượng giá trị khu vực, tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hoá hoặc tiêu chí mặt hàng cụ thể.

Các nhà xuất khẩu hàng hoá được quyền lựa chọn sử dụng một trong các tiêu chí này để xác định xuất xứ hàng hoá, cụ thể: - Tiêu chí hàm lượng giá trị khu vực (RVC) Tùy từng hiệp định FTA sẽ quy định tỷ lệ hàm lượng giá trị khu vực khác nhau, tỷ lệ này được tính theo một trong hai phương pháp sau: Trong đó: - Chi phí nguyên liệu có xuất xứ: trị giá nguyên liệu, phụ tùng hoặc hàng hóa có xuất xứ do nhà sản xuất mua hoặc tự sản xuất.