Chương 1. Những vấn đề cơ bản về hoạt động của Quỹ đầu tư chứng khoán ở Việt Nam. Thực trạng pháp luật về hoạt động của Quỹ đầu tư chứng khoán ở Việt Nam. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về hoạt động của Quỹ đầu tư chứng khoán ở Việt Nam.
5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA QUỸ ĐẦU TƢ CHỨNG KHOÁN Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm và đặc điểm Quỹ đầu tƣ chứng khoán 1. Khái niệm Quỹ đầu tƣ chứng khoán Trong hoạt động kinh doanh, đầu tư được hiểu là việc cá nhân, tổ chức sử dụng tài sản để tiến hành hoạt động kinh tế nhằm mục tiêu thu được lượng tài sản nhiều hơn trong tương lai. Khái niệm “đầu tư” trong Luật Đầu tư số 59/2005/QH11 ngày 29/11/2005 được hiểu như sau: “đầu tư là việc nhà đầu tư bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành tài sản tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan” [35, Điều 3, Khoản 1].
Lĩnh vực đầu tư rất phong phú, từ việc sản xuất, kinh doanh hàng hoá đến việc góp vốn, mua cổ phần hay đơn giản là việc gửi tiết kiệm tại ngân hàng hoặc tham gia vào một hợp đồng bảo hiểm nhân thọ. Một trong những lĩnh vực đầu tư rất hấp dẫn, không những về khả năng sinh lời mà còn ở tính hấp dẫn của nó, đó chính là đầu tư chứng khoán (ĐTCK). ĐTCK được hiểu là việc một chủ thể nắm giữ chứng khoán để kỳ vọng vào lợi nhuận do chứng khoán đó mang lại trong tương lai. Lợi nhuận có thể thu được từ lãi chứng khoán đang nắm giữ hoặc chênh lệch từ hoạt động mua, bán chứng khoán.
Từ đó khái niệm QĐTCK ra đời. QĐTCK là hình thức quỹ được thiết lập với mục đích tìm kiếm và tối đa hóa lợi nhuận từ nguồn vốn góp thông qua hoạt động ĐTCK. Để có thể hiểu đầy đủ và chính xác khái niệm về QĐTCK, cần xem xét những khái niệm sau đây: Theo Luật Công ty đầu tư năm 1940 của Mỹ , QĐTCK là các tổ chức tài chính đư ơ ̣c quản lý chặt chẽ và phải tuân theo các điề u luật v à quy chế của Liên bang và các tiể u bang. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Theo quan điểm về nghiên cứu chứng khoán của Đức trên tạp chí Cadogan Financials, QĐTCK là một đinh ̣ chế tài chính trung gian giữa ngư ời có vố n (thu hút tiề n nhàn rỗi từ các nguồ n thông tin khác nhau ) và ngư ời cầ n vố n (sử du ̣ng các khoản tiền đó để đầu tư vào các tài sản khác nhau thông qua công cụ cổ phiếu , trái phiế u và tiề n tệ ).
Tấ t cả các khoản đầ u tư này đề u đư ơ ̣c quản lý chuyê n nghiệp, chặt chẽ bởi CTQLQ, NHGS và các cơ quan thẩm quyền khác. Theo Luật Chứng khoán của Quố c hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam số 70/2006/QH11 ngày 29/6/2006, QĐTCK là quỹ hình thành từ vố n góp của NĐTCK với mu ̣c đích kiế m lơ ̣i nhuận từ việc đầ u tư vào chứng khoán hoặc các da ̣ng tài sản đầ u tư khác , kể cả bấ t động sản , trong đó NĐT không có quyề n kiể m soát hàng ngày đố i với việc ra quyế t đinh ̣ đầ u tư của quy.̃ Khi tham gia vào quy,̃ các NĐT sẽ nhận được CCQ là loại chứng khoán do CTQ LQ đa ̣i diện phát hành , xác nhận quyề n và lơ ̣i ích hơ ̣p pháp của NĐT đố i với tài sản hoặc vố n của quỹ theo tỷ lệ tư ơng ứng với số đơn vị quỹ của NĐT đó trong vốn điều lệ quỹ[36]. Nghị định 58/2012/NĐ-CP ngày 20/7/2012 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Chứng khoán và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán có quy định như sau: Quỹ đầu tư mục tiêu là QĐTCK có CCQ là đối tượng của hành vi mua công khai [23]. Công ty đầu tư chứng khoán là QĐTCK được tổ chức dưới hình thức công ty cổ phần.
Công ty đầu tư chứng khoán có hai hình thức: (i) Công ty đầu tư chứng khoán riêng lẻ (là công ty đầu tư chứng khoán có tối đa 99 cổ đông, trong đó giá trị góp vốn đầu tư của cổ đông tổ chức tối thiểu phải là 03 tỷ đồng và của cá nhân phải là 01 tỷ đồng; (ii) Công ty đầu tư chứng khoán đại chúng (là công ty đầu tư chứng khoán thực hiện việc chào mua cổ phiếu ra công chúng) [23]. Trước đây, Nghị định 144/2003/NĐ-CP ngày 28/11/2003 của Chính phủ về chứng khoán và thị trường chứng khoán quy định “QĐTCK là quỹ hình thành từ 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com vốn góp của NĐT uỷ thác cho CTQLQ quản lý và đầu tư tối thiểu 60% giá trị tài sản của quỹ vào chứng khoán” [20, Điều 3, Khoản 19]. Tổng hợp lại, có thể hiểu Quỹ đầu tƣ chứng khoán là quỹ hình thành từ vốn góp của các NĐT để đầu tư chủ yếu vào chứng khoán nhằm tìm kiếm lợi nhuận. CTQLQ tạo lập QĐTCK bằng cách phát hành CCQ hưởng lợi để thu hút vốn từ nhiều NĐT trên thị trường.
Tiền của quỹ sau đó sẽ được CTQLQ đem đầu tư vào cổ phiếu, trái phiếu, các công cụ của thị trường tiền tệ và các chứng khoán hoặc tài sản khác phù hợp với mục tiêu đầu tư ghi nhận trong điều lệ của quỹ [44, tr252]. Từ đó, khái niệm pháp luật về hoạt động của QĐTCK được hiểu là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh các hoạt động của quỹ, bảo vệ NĐT, xác định cách thức đầu tư trên thị trường, quy định các loại hình QĐTCK cũng như điều kiện hình thành, hoạt động của mô hình này. Đặc điểm Quỹ đầu tƣ chứng khoán QĐTCK là mô hình đầu tư mà theo đó, nguồn vốn đầu tư của quỹ được đầu tư chủ yếu vào chứng khoán và các NĐT uỷ thác cho CTQLQ trực tiếp điều hành quỹ. Thực tiễn ở các quốc gia có nền kinh tế phát triển cho thấy QĐT hình thành trong rất nhiều lĩnh vực đầu tư khác nhau như khai thác kim loại quý, dầu mỏ… So với các phương tiện đầu tư tập thể khác QĐTCK có một số đặc điểm sau đây: Thứ nhất, bản thân QĐTCK chỉ thể hiện một lượng tiền do các NĐT đóng góp chứ không phải là một pháp nhân, không có tổ chức bộ máy riêng, vì vậy toàn bộ việc huy động vốn thành lập quỹ, quản lý và điều hành hoạt động của quỹ cho tới việc sử dụng vốn của quỹ để đầu tư, thu lời đều do CTQLQ đảm nhiệm.
Đến lượt mình, toàn bộ hoạt động của CTQLQ lại chịu sự giám sát của một pháp nhân, thường là ngân hàng, độc lập với quỹ và với công ty quỹ. Ngân hàng vừa đóng vai trò là người bảo quản tài sản của quỹ đồng thời vừa là người giám sát toàn bộ hoạt động của CTQLQ để bảo đảm CTQLQ tuân thủ pháp luật và những mục tiêu cũng như chính sách đầu tư đề ra trong điều lệ quỹ [44, tr252]. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thứ hai, chứng khoán được phát hành để huy động vốn thành lập quỹ không phải là cổ phiếu mà là CCQ hưởng lợi cho phép NĐT sở hữu chứng khoán được hưởng một phần thu nhập từ hoạt động đầu tư của quỹ tương ứng với tỷ lệ vốn mà họ đã đầu tư vào quỹ. Lãi từ hoạt động đầu tư của quỹ, sau khi bù đắp chi phí quản lý quỹ, sẽ được phân chia cho các NĐT sở hữu CCQ.
Giá trị của mỗi CCQ được xác định hàng ngày và bằng tổng giá trị của quỹ chia cho số lượng CCQ đang lưu hành trên thị trường [44, tr253]. Thứ ba, những NĐT đầu tư vào QĐTCK không phải là cổ đông mà chỉ là những người hưởng lợi từ hoạt động của quỹ, họ bỏ tiền góp vốn lập quỹ nhưng không trực tiếp quản lý quỹ mà ủy thác toàn bộ việc quản lý, điều hành quỹ cho CTQLQ và NHGS, là những tổ chức có chuyên môn, nghiệp vụ trong lĩnh vực hoạt động này, nhằm tối đa hóa lợi nhuận có được từ khoản vốn góp của mình. Tuy nhiên, cũng có quốc gia, pháp luật trao cho NĐT quyền quản lý gián tiếp đối với quỹ, thể hiện ở quyền biểu quyết của họ trong đại hội NĐT về những vấn đề hệ trọng mà pháp luật hoặc điều lệ quỹ quy định cần được biểu quyết tại đại hội NĐT. Những vấn đề này thường liên quan đến việc sửa đổi, bổ sung điều lệ quỹ, bản cáo bạch, hợp đồng giám sát; thay đổi định hướng trong chính sách đầu tư của quỹ, chính sách phân phối lợi nhuận; giải thể, sáp nhập, hợp nhất quỹ; thay thế CTQLQ hoặc NHGS [44, tr253].
Thứ tƣ, QĐTCK luôn dành đa số vốn đầu tư của quỹ để đầu tư vào chứng khoán [30, tr178]. Đặc điểm này phân biệt QĐTCK với các loại QĐT khác. Quỹ có thể xây dựng DMĐT đa dạng và hợp lý theo quyết định của các NĐT nhằm tối đa hoá lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro. Trước đây, Nghị định 144/2003/NĐ-CP ngày 28/11/2003 quy định QĐTCK phải dành tối thiểu 60% giá trị tài sản của quỹ vào lĩnh vực chứng khoán.
Ngoài việc chủ yếu đầu tư vào chứng khoán, QĐTCK cũng có thể tiến hành đầu tư vào những lĩnh vực khác như góp vốn, kinh doanh bất động sản. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thứ năm, QĐTCK được quản lý và đầu tư một cách chuyên nghiệp bởi CTQLQ [30, tr180]. Nói một cách khác, các NĐT đã uỷ thác cho CTQLQ việc quản lý quỹ và tiến hành hoạt động ĐTCK từ số vốn của quỹ. CTQLQ có thể cử ra một cá nhân chịu trách nhiệm thực hiện việc quản lý quỹ gọi là nhà quản trị quỹ.
Nhà quản trị được chọn thường phải là người có thành tích và được sự ủng hộ của đa số NĐT. Để đảm bảo CTQLQ tiến hành hoạt động đúng như mong muốn của các NĐT, QĐTCK cần phải có một NHGS. Ngân hàng này sẽ thay mặt các NĐT để giám sát cũng như giúp đỡ QĐTCK hoạt động đúng mục tiêu mà các NĐT đã đề ra, tránh tình trạng CTQLQ tiến hành các hoạt động đi ngược lại lợi ích của NĐT. Thứ sáu, QĐTCK có tài sản độc lập với tài sản của CTQLQ và các quỹ khác do công ty này quản lý [30, tr185].
Đặc điểm này đảm bảo việc đầu tư của QĐTCK tuân thủ đúng mục đích đầu tư, không bị chi phối bởi lợi ích khác của CTQLQ.