Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Xuất phát điểm để đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Luận án Luật Phá sản trước hết, theo lịch sử phát sinh và phát triển, là một Quy chế đặc biệt áp dụng cho thương nhân mất khả năng trả nợ tới hạn, sau đó có thể được sử dụng mở rộng cho các chủ thể khác. Do vậy, Luật Phá sản nói chung không tách rời hoàn toàn khỏi các quy tắc tập quán của thương nhân hình thành từ thời kỳ Trung cổ. Do đó Luật Phá sản (một chế định quan trọng của Luật Thương mại) mang tính quốc tế rộng rãi hơn so với Luật Dân sự [15, tr.
Nhưng Luật Thương mại là một ngành luật tư nằm trong hệ thống pháp luật quốc gia, nên vẫn mang những điểm đặc thù nhất định do hoàn cảnh cụ thể của quốc gia đó quy định. Chẳng hạn ở Việt Nam hiện nay, luật về các thương nhân được xây dựng không đầy đủ tách khỏi Luật Thương mại, trong khi Luật Thương mại năm 2005 chủ yếu chỉ nói không đầy đủ về một số hành vi thương mại không thật điển hình và không có quy định nào về phá sản; đặc biệt các quy định về phá sản lại bị tách riêng ít có sự gắn kết trong một luật riêng… Bản thân Luật Phá sản cũng không có sự tương đồng hoàn toàn về mô hình ở các nước trên thế giới. Mô hình Luật Phá sản ở Châu Âu lục địa được phân biệt với mô hình Luật Phá sản Hoa Kỳ. Vì vậy, đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu phải dựa trên tiền đề thứ nhất như sau: Không có Luật Phá sản cụ thể của một quốc gia nào tách rời khỏi các điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội và pháp lý của quốc gia đó.
Việc đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu phải xuất phát từ tiền đề này để trước hết không đưa vào đánh giá những công trình nghiên cứu cụ thể ở 11 nước khác mà không có liên quan hoặc không nhằm mục đích học tập kinh nghiệm từ nước đó. Luật Phá sản như trên đã nói được xây dựng thích ứng với một giai đoạn lịch sử cụ thể. Cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng trên thế giới diễn ra vào những năm cuối của Thiên niên kỷ thứ hai và những năm đầu của Thiên niên kỷ thứ ba vừa qua buộc nhiều nước phải xem xét lại Luật Phá sản của mình và xây dựng Luật Phá sản mới thích hợp hơn, trong đó có cả Trung Quốc. Các Luật Phá sản ở Việt Nam trong suốt mấy thập kỷ qua bị hủy bỏ và xây dựng mới liên tục để thích nghi với môi trường mới kể cả về nhận thức.
Đó là những minh chứng sống động cho tính biến đổi theo hoàn cảnh của Luật Phá sản. Vì vậy, việc đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu không thể dựa hoàn toàn vào các công trình nghiên cứu đã có trong lịch sử để bác bỏ sự cần thiết nghiên cứu hay tính không cần nghiên cứu tiếp của các đề tài nghiên cứu sau này liên quan tới phá sản. Tiền đề thứ hai cần phải tiếp nhận khi đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài này như sau: Các công trình nghiên cứu liên quan tới Luật Phá sản của một quốc gia cụ thể không thể phủ nhận hoàn toàn các công trình nghiên cứu tiếp theo ở quốc gia đó về cùng một lĩnh vực, trừ những nghiên cứu chung định hình có ý nghĩa phân biệt Luật Phá sản với các lĩnh vực pháp luật khác. Do đó việc sử dụng các công trình nghiên cứu trước đây về các vấn đề chuyên biệt trong Luật Phá sản chủ yếu có ý nghĩa tiếp thu kinh nghiệm lịch sử.
Phân loại nội dung nghiên cứu đề tài Luận án Quy chế pháp lý của Quản tài viên là một vấn đề pháp lý phức tạp nằm ở trung tâm của Luật Phá sản. Xuất phát từ yêu cầu thực tế của việc xây dựng Quy chế pháp lý này và các vấn đề học thuật có liên quan, Luận án chia các nội dung nghiên cứu của đề tài Luận án thành các nội dung chủ yếu sau để đánh giá tình hình nghiên cứu ở trong và ngoài nước: 12 Thứ nhất, kết cấu bên trong của Luật Phá sản liên quan tới chế định Quản tài viên. Thứ hai, bản chất, vai trò, ý nghĩa pháp lý của Quản tài viên trong quy trình phá sản. Thứ ba, khái niệm Quy chế pháp lý của Quản tài viên.
Thứ tư, nội dung chủ yếu của Quy chế pháp lý của Quản tài viên. Thứ năm, đánh giá thực trạng Quy chế pháp lý của Quản tài viên hiện hành. Thứ sáu, những định hướng và giải pháp hoàn thiện Quy chế pháp lý của Quản tài viên hiện hành. Đánh giá tình hình nghiên cứu ở trong và ngoài nước 1.
Tình hình nghiên cứu về kết cấu bên trong của Luật Phá sản liên quan tới chế định Quản tài viên Hầu hết các công trình lớn nghiên cứu về Luật Phá sản ở Việt Nam từ trước tới nay đều tập trung vào việc nghiên cứu tổng thể Luật Phá sản, tức là nghiên cứu kết cấu bên trong của Luật Phá sản, nhất là ở giai đoạn đổi mới xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Các công trình nghiên cứu này không chỉ nhằm mục đích xây dựng Luật Phá sản, mà còn nhằm mục đích quan trọng là bồi dưỡng nhận thức chung đúng đắn của mọi người về Luật Phá sản vì Luật Phá sản là một đặc thù của pháp luật điều tiết kinh tế thị trường mà pháp luật của nền kinh tế kế hoạch tập trung bao cấp không có. Thực tế Luật Phá sản của Pháp du nhập vào Việt Nam sau khi thực dân Pháp xâm chiếm Việt Nam. Trước đó Việt Nam không có Luật Phá sản và ở thời kỳ bao cấp Việt Nam cũng không có Luật Phá sản.
Các công trình lớn và tiêu biểu nghiên cứu về Luật Phá sản ở Việt Nam bao gồm: (1) Công trình “Luật Thương mại Việt Nam dẫn giải” của các tác giả Lê Tài Triển, Nguyễn Vạng Thọ và Nguyễn Tân (Nhóm nghiên cứu dự 13 hoạch) nhằm mục đích xây dựng Bộ luật Thương mại của Việt Nam Cộng hòa năm 1972, xuất bản tại Sài Gòn. Công trình đồ sộ này nghiên cứu lý luận về Luật Thương mại nói chung, nhưng có một phần lớn và quan trọng nghiên cứu về Luật Phá sản, trong đó đã đề cập đến nhiều nội dung về “khánh tận”, “phá sản” tập trung vào việc phân tích quy trình giải quyết phá sản, địa vị pháp lý của các chủ thể trong quy trình này mà trong đó có nói tới cả chế định Quản tài viên. (2) Công trình “Phá sản và xử lý phá sản ở các nước và Việt Nam” do Hoàng Công Thi chủ biên dưới sự bảo trợ của Viện khoa học tài chính, xuất bản năm 1993. Công trình này thiên về cung cấp thông tin ở Việt Nam và một số nước ở khía cạnh liên quan tới tài chính của phá sản, có đề cập tới các chế định quan trọng của Luật Phá sản nhưng không có các thông tin đủ rõ về Quy chế pháp lý của các chủ thể tham gia vụ việc phá sản, trong đó có Quản tài viên.
(3) Công trình “Phá sản doanh nghiệp – một số vấn đề thực tiễn” của Nguyễn Tấn Hơn xuất bản năm 1995. (4) Công trình “Pháp luật về phá sản doanh nghiệp trong luật kinh tế Việt Nam” của Bùi Nguyên Khánh xuất bản năm 1996. (5) Công trình Luận án tiến sĩ luật học “Luật Phá sản Việt Nam dưới góc độ luật so sánh và phương hướng hoàn thiện” của Trương Hồng Hải bảo vệ tại Đại học luật Hà Nội năm 2004. (6) Công trình “Pháp luật phá sản của Việt Nam” của Dương Đăng Huệ xuất bản năm 2005 là lý luận tổng quát về quy trình phá sản, trong đó có đề cập sơ bộ tới địa vị pháp lý của các chủ thể tham gia tố tụng phá sản.
(7) Công trình “So sánh pháp luật Việt Nam với pháp luật của một số nước về phá sản và định hướng sửa đổi Luật Phá sản năm 2004” của Ngô Huy Cương đăng trên Tạp chí Tòa án Nhân dân số 3& số 4 năm 2014. 14 Công trình này nghiên cứu tổng quát về lý luận Luật Phá sản bằng phương pháp so sánh pháp luật. Các công trình này đều nói tới kết cấu bên trong của Luật Phá sản ở một mức độ nào đó bởi việc không làm rõ được kết cấu này thì khó có thể làm rõ được quy trình phá sản, trong khi quy trình này là mục tiêu quan trọng bậc nhất của Luật Phá sản. Các công trình nghiên cứu này đều xác định cốt lõi quan trọng của Luật Phá sản là thiết lập một cơ chế lấy nợ tập thể khác với việc đòi nợ thông thường của cá nhân đơn lẻ.
Từ vấn đề cốt lõi đó mới có thể xây dựng quy trình phá sản. Quy trình này dựa vào những chế định không thể thiếu của Luật Phá sản có quan hệ nội tại với nhau như Hội nghị chủ nợ, con nợ bị phá sản, Thẩm phán tiến hành tố tụng phá sản và Quản tài viên hay chế định làm chức năng quản lý, thanh lý tài sản phá sản. Các công trình “Phá sản doanh nghiệp – một số vấn đề thực tiễn” của Nguyễn Tấn Hơn năm 1995,“Pháp luật về phá sản doanh nghiệp trong luật kinh tế Việt Nam” của Bùi Nguyên Khánh năm 1996,“Đi tìm triết lý của Luật Phá sản” của Phạm Duy Nghĩa năm 2003; “Luật Phá sản 2004 với việc cải thiện môi trường kinh doanh tại Việt Nam” của Dương Đăng Huệ năm 2005 và “Pháp luật phá sản của Việt Nam” của Dương Đăng Huệ năm 2005 đã đề cập đến các vấn đề chung của Luật Phá sản ở những mức độ khác nhau. Trong số các công trình đó, có công trình “Pháp luật phá sản của Việt Nam” của Dương Đăng Huệ đã thể hiện tương đối toàn diện các nội dung liên quan đến pháp luật phá sản ở Việt Nam.
Tác giả này đã đi từ những nghiên cứu chung nhất về phá sản và pháp luật phá sản như: lịch sử, cơ sở, điều kiện hình thành của pháp luật phá sản, tính chất, đặc điểm, vai trò của pháp luật phá sản, các nội dung chung nhất về thủ tục phá sản, vai trò, vị trí và mối quan hệ của các chủ thể trong tố tụng phá sản; trên cơ sở đó tác giả nghiên cứu, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật phá sản ở 15 Việt Nam; đưa ra những kiến nghị, định hướng nhằm hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật này.