Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA TỔ CHỨC THỰC HIỆN QUY CHẾ DÂN CHỦ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Dân chủ là quy luật phát triển của xã hội, xã hội phát triển càng cao thì yêu cầu dân chủ càng lớn. Mỗi một thời kỳ của cách mạng thì có những yêu cầu dân chủ khác nhau. Nghị quyết Hội nghị lần thứ 3, Ban chấp hành Trung ương Đảng (Khoá VIII) đã khẳng định: Để khắc phục tình trạng mất dân chủ và nạn tham nhũng hiện nay thì “Khâu quan trọng và cấp bách trước mắt là phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở là nơi trực tiếp thực hiện mọi chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước” [23].
Thông qua nghiên cứu, tổng kết thực tiễn, ngày 12/8/1998, Ban Chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam Bộ Chính trị đã ban hành Chỉ thị số 30-CT/TW ngày 18/02/1998 về xây dựng và thực hiện QCDC ở cơ sở. Mục đích của Chỉ thị vừa để mở rộng dân chủ, giải quyết những thắc mắc, khiếu kiện của dân nhưng cũng là để xây dựng những quy định cụ thể thực hiện quyền dân chủ trực tiếp của nhân dân trong tất cả các lĩnh vực hoạt động ở cơ sở. Như vậy, việc xây dựng và thực hiện QCDC ở cơ sở xuất phát từ thực tiễn yêu cầu của thời kỳ đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đặt ra. Căn cứ vào Chỉ thị số 30/CT-TW của Bộ chính trị, Chính phủ đã ban hành các Nghị định về thực hiện dân chủ trong các loại hình xã, phường, thị trấn, trong cơ quan hành chính, sự nghiệp, doanh nghiệp Nhà nước.
Căn cứ vào Thông tư 10/1998/TTCP-TCBC ngày 5 tháng 12 năm 1998 của Ban Tổ chức cán bộ Chính phủ, Bộ quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Khoa học công nghệ, Bộ Tài chính, Bộ Y tế, Bộ Tư pháp, Bộ Giáo dục và Đào tạo. đã tiến hành tổ chức triển khai và thực hiện QCDC ở cơ sở. Bộ Giáo dục và Đào Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 5 http://www.vn download by : skknchat@gmail.com tạo đã ban hành Quyết định số 04/2000/QĐ-BGD&ĐT ngày 01 tháng 3 năm 2000 hướng dẫn thực hiện QCDC trong hoạt động của trường học. Nghị định số 04/2015/NĐ-CP, ngày 09 tháng 01 năm 2015 của Chính Phủ (thay thế cho Nghị định 71/1998/NĐ-CP ngày 08/9/1998) "về thực hiện dân chủ trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập"[20] đã quy định rõ nội dung thực hiện QCDC ở cơ quan, trách nhiệm của thủ trưởng cơ quan trong thực hiện QCDC cơ sở.
Thái Ninh - Hoàng Chí Bảo (1991) đã nghiên cứu về: “Dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa”, NXB Sự thật, Hà Nội. Nguyễn Khắc Mai (1997) nghiên cứu về: “Dân chủ - di sản văn hóa Hồ Chí Minh” NXB Sự thật, Hà Nội; Nguyễn Đình Lộc (1997): “Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước của dân, do dân, vì dân”; Lương Gia Ban: “Dân chủ và việc thực hiện QCDC ở cơ sở” NXB Chính trị Quốc Gia, Hà Nội. Các công trình trên tập trung làm rõ giá trị nên tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ chí Minh về dân chủ, dân chủ xã hội chủ nghĩa, đánh giá khách quan những thành quả, tiến bộ mà chủ nghĩa tư bản có được cũng như chỉ ra hạn chế do bản chất giai cấp tư sản quy định. Hoàng Chí Bảo nghiên cứu: “Dân chủ trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”, Tạp chí thông tin lý luận, số 7/1989; Tổng quan về dân chủ và cơ chế thực hiện dân chủ: Quan điểm, lý luận và phương pháp nghiên cứu, Tạp chí thông tin lý luận tư tưởng số 9/1992.
Nguyễn Tiến Phồn (2001): “Dân chủ và tập trung dân chủ - Lý luận và thực tiễn”, NXB khoa học xã hội, Hà Nội. Những công trình nghiên cứu trên đã chỉ rõ thành công, hạn chế trong xây dựng và thực hiện nền dân chủ ở các nước xã hội chủ nghĩa, trong đó có Việt Nam. Nêu ra những hạn chế, nguyên nhân và giải pháp khắc phục. Trần Quang Nhiếp: “Thực hiện dân chủ ở cơ sở là một hệ giải pháp đồng bộ thống nhất”, Báo Đại Đoàn kết, số 1/12 – 1977.
Hoàng Văn Hảo: “Vấn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 6 http://www.vn download by : skknchat@gmail.com đề dân chủ và các đặc trưng của mô hình tổng thể Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 2/200. Những bài viết này đã bổ sung nhận thức, đề xuất cách làm mới để xây dựng, thực hiện dân chủ phù hợp với đặc điểm lịch sử, truyền thống của dân tộc, đặc điểm của thời kỳ quá độ ở Việt Nam. Lưu Minh Trị: “Đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị ở cơ sở nông thôn ngoại thành Hà Nội (cấp xã) trong giai đoạn hiện nay”, Luận án tiến sĩ, 1993. Nguyễn Văn Long: “Lệ làng truyền thống với việc hình thành ý thức pháp luật cho nông dân Việt Nam thời kỳ đổi mới”, Luận án tiến sĩ, 2002.
Trần Quốc Huy “Hoàn thiện Quy chế thực hiện dân chủ ở cơ sở ở Việt Nam hiện nay”, Luận văn thạc sĩ Luật, Hà Nội, 2005; Lê Xuân Huy: Ý thức pháp luật với quá trình thực hiện dân chủ ở nông thôn nước ta hiện nay (Qua thực tế một số tỉnh phía Bắc), Luận văn Thạc sĩ Triết học, 2005. Tất cả các đề tài trên được khai thác dưới góc độ chuyên ngành CNXHKH. Dưới góc độ chuyên ngành Quản lý giáo dục, đề tài về dân chủ cơ sở trong trường học đã được khai thác theo các góc độ quản lý của các đơn vị Trường THPT trên địa bàn huyện miền núi biên giới đó là đề tài của tác giả Vũ Khắc Tùng (2012), tác giả nghiên cứu về “Công tác quản lý của Hiệu trưởng trường THPT về thực hiện QCDC ở trường THPT thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh”. Khai thác dưới góc độ quản lý của một đơn vị Phòng Giáo dục như đề tài của Phạm Thị Nhị Bình (2014): Nghiên cứu quản lý thực hiện QCDC ở trường THCS huyện Sơn Dương tỉnh Tuyên Quang, đề tài đã nghiên cứu lý luận và thực trạng thực hiện QCDC ở các trường THCS trên địa bàn huyện Sơn Dương và đề xuất các biện pháp quản lý của trưởng phòng Giáo dục để quản lý thực hiện QCDC ở trường THCS.
Từ thống kê trên cho thấy đã có nhiều công trình nghiên cứu về dân chủ, dân chủ ở cơ sở với phạm vi nghiên cứu khác nhau, có giá trị nghiên cứu khác Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 7 http://www.vn download by : skknchat@gmail.com nhau, làm rõ bản chất, nội dung, tính chất, cơ chế thực hiện dân chủ và vai trò của việc mở rộng quyền làm chủ của nhân dân đối với sự phát triển kinh tế xã hội và tiến bộ xã hội. Một số công trình đã nghiên cứu vấn đề dân chủ ở cơ sở trên địa bàn nông thôn, miền núi và quản lý thực hiện QCDC trong trường THCS, chưa có công trình nào nghiên cứu tổ chức thực hiện QCDC ở trường THPT trên địa bàn huyện miền núi với cương vị của Hiệu trưởng trường THPT trên địa bàn huyện. Với lý do trên tác giả đã lựa chọn đề tài luận văn nghiên cứu vấn đề “Tổ chức thực hiện QCDC ở các trường Trung học phổ thông huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh”. Các khái niệm công cụ 1.
Khái niệm về dân chủ Dân chủ xã hội chủ nghĩa là một hình thức chính trị - nhà nước. Nó thừa nhận quyền tự do, bình đẳng của công dân, thừa nhận nhân dân là chủ thể của quyền lực. Quyền làm chủ của nhân dân được thể chế hóa thành các chuẩn mực mang tính nhà nước và pháp quyền, thành nguyên tắc tổ chức và vận hành của Nhà nước cũng như các thiết chế chính trị khác, tạo nên chế độ dân chủ. Nền dân chủ XHCN với tư cách là chế độ chính trị, đồng thời với tư cách là quyền lực của nhân dân sẽ từng bước hoàn thiện và phát huy vai trò to lớn trong tiến trình cách mạng, dưới sự lãnh đạo của Đảng Mácxít - Lêninnít.
Dân chủ với tư cách là khát vọng, là quyền tự nhiên của con người, trong đó có quyền sử dụng tất cả sức mạnh để thực hiện vai trò của người chủ và quyền làm chủ đã lần lượt được nhiều giai cấp thống trị trong lịch sử nhận thức và thể chế hoá thành nguyên tắc tổ chức và vận hành của Nhà nước cùng các thiết chế chính trị khác nhau. Tuy nhiên, trong các chế độ dân chủ đã từng tồn tại cho đến nay thì chỉ có chế độ dân chủ XHCN mới thực sự là chế độ dân chủ của đa số nhân dân trong xã Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 8 http://www.vn download by : skknchat@gmail.com hội, là chế độ dân chủ của dân, do dân và vì dân. Nên dân chủ là quyền của nhân dân tự mình quyết định hoặc tham gia với nhà nước quyết định những vấn đề nhất định. Khái niệm dân chủ ở đây có nội dung cơ bản “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”, được khẳng định trong đường lối của Đảng, Hiến pháp, Pháp luật của Nhà nước ta.2 Khái niệm về “dân chủ ở cơ sở” Dân chủ ở cơ sở là quyền dân chủ trực tiếp của người dân, được tiến hành từ cấp xã, phường trở xuống (đến cấp thôn xóm, đơn vị, cơ quan, nhà máy, xí nghiệp) theo phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra.
Dân chủ ở cơ sở, trước hết là dân chủ trực tiếp - là hình thức nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình bằng cách trực tiếp thể hiện ý chí (qua ý kiến) nguyện vọng của mình đối với tổ chức và hoạt động của cơ quan chính quyền ở cơ sở. Dân chủ cơ sở trong trường học là quyền dân chủ trực tiếp của cán bộ, giáo viên, nhân viên, học sinh, được tiến hành theo phương châm các thành viên trong nhà trường được biết, được bàn, được làm, được kiểm tra mọi hoạt động của nhà trường. Mọi thành viên trong nhà trường thực hiện quyền làm chủ của mình bằng thể hiện ý chí, nguyện vọng, tham gia với Hiệu trưởng, lãnh đạo nhà trường và các tổ chức trong trường về các vấn đề của nhà trường và chất lượng giáo dục của nhà trường, cũng như thực hiện chế độ chính sách với cá nhân. Khái niệm về QCDC ở cơ sở (QCDCCS) QCDC cơ sở là những văn bản có tính chính trị và pháp lý làm cơ sở để mọi người, mọi tổ chức ở cơ sở xây dựng và thực hành dân chủ.