CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. Tổng quan về công ty chứng khoán và rủi ro trong công ty chứng khoán 1. Tổng quan về công ty chứng khoán 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của công ty chứng khoán Lịch sử hình thành và phát triển thị trường chứng khoán ở nhiều nước cho thấy, trong giai đoạn đầu hình thành thị trường, số lượng công ty chứng khoán thành lập có xu hướng tăng lên cùng quy mô của thị trường.
Tuy nhiên, khi thị trường phát triển ở mức độ nhất định, số lượng công ty chứng khoán mới thành lập có xu hướng chững lại và hiện tượng giải thể, hợp nhất, sáp nhập các công ty chứng khoán tăng lên. Để hình thành và phát triển thị trường chứng khoán hiệu quả, một yếu tố không thể thiếu được là các chủ thể tham gia kinh doanh trên thị trường chứng khoán. Mục tiêu của hình thành thị trường chứng khoán là thu hút vốn đầu tư dài hạn cho việc phát triển kinh tế và tạo tính thanh khoản cho các loại chứng khoán. Do vậy, để thúc đẩy thị trường chứng khoán hoạt động một cách có hiệu quả cần phải có sự ra đời và hoạt động của công ty chứng khoán.
Công ty chứng khoán, theo quyết định số 27/2007/QĐ-BTC ngày 24/04/2007 của Bộ trưởng Bộ Tài chính, là “tổ chức có tư cách pháp nhân hoạt động kinh doanh chứng khoán, bao gồm một, một số hoặc toàn bộ các hoạt động: môi giới chứng khoán, tự doanh, bảo lãnh phát hành, tư vấn đầu tư chứng khoán”. Như vậy, công ty chứng khoán được hiểu là “tổ chức tài chính trung gian được thành lập hợp pháp và thực hiện một hoặc một số loại hình kinh doanh chứng khoán”. Công ty chứng khoán là tổ chức tài chính trung gian hoạt động trên thị trường chứng khoán – một thị trường có độ nhạy cảm cao và có ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế. Do vậy, công ty chứng khoán thuộc loại hình kinh doanh có điều kiện, 8 tức là công ty chứng khoán phải đáp ứng các điều kiện do luật pháp quy định và khi triển khai hoạt động, công ty chứng khoán phải tuân theo những nguyên tắc ứng xử riêng của ngành chứng khoán.
Điều kiện này chính là những đặc điểm khác biệt giữa hoạt động của công ty chứng khoán với hoạt động của các loại hình doanh nghiệp trong các lĩnh vực khác. Đặc điểm này bao gồm: - Đặc điểm về vốn: Đối với công ty hoạt động trong các lĩnh vực sản xuất kinh doanh, thương mại dịch vụ thì yêu cầu của pháp luật về vốn cho việc thành lập là không có. Tuy nhiên, đối với công ty chứng khoán muốn thành lập phải đáp ứng yêu cầu về mức vốn pháp định mà luật pháp quy định. Quy định về mức vốn pháp định để thành lập công ty chứng khoán là khác nhau và tùy thuộc vào quy định của từng nước trong từng thời kỳ.
Quy định này nhằm đảm bảo cho công ty chứng khoán có tiềm lực tài chính đủ mạnh để thực hiện tốt các hoạt động nghiệp vụ và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư. Nhằm tăng năng lực cạnh tranh và nâng cao chất lượng phục vụ của các công ty chứng khoán Việt Nam, mức vốn pháp định để thành lập công ty chứng khoán có sự thay đổi theo hướng nâng cao. Theo quy định tại khoản Điều 5 Nghị định 86/2016/NĐ-CP, thì vốn đã góp tại thời điểm thành lập công ty chứng khoán tối thiểu bằng mức vốn pháp định theo quy định tại khoản 1, 2 Điều 71 Nghị định 58/2012/NĐ-CP. Vốn pháp định cho các nghiệp vụ kinh doanh của công ty chứng khoán tại Việt Nam là: - Môi giới chứng khoán: 25 tỷ đồng Việt Nam; - Tự doanh chứng khoán: 100 tỷ đồng Việt Nam; - Bảo lãnh phát hành chứng khoán: 165 tỷ đồng Việt Nam; - Tư vấn đầu tư chứng khoán: 10 tỷ đồng Việt Nam.
Trường hợp tổ chức đề nghị cấp giấy phép cho nhiều nghiệp vụ kinh doanh, vốn pháp định là tổng số vốn pháp định tương ứng với từng nghiệp vụ đề nghị cấp phép. 9 - Đặc điểm về nhân sự và đội ngũ lãnh đạo: Đây là lĩnh vực hoạt động có nghiệp vụ phức tạp, có độ rủi ro cao, mức độ ảnh hưởng tới nền kinh tế lớn nên đòi hỏi nhân viên và lãnh đạo công ty chứng khoán phải là người có trình độ nhất định, có tư cách đạo đức nghề nghiệp và có chứng chỉ hành nghề do cơ quan có thẩm quyền cấp. Bên cạnh đó, đối với đội ngũ lãnh đạo đòi hỏi phải có trình độ quản lý, không vi phạm pháp luật, có giấy phép đại diện do cơ quan có thẩm quyền cấp. - Đặc điểm về cơ sở vật chất kỹ thuật: Khi tiến hành đăng ký hoạt động, công ty chứng khoán phải đáp ứng yêu cầu về trụ sở phù hợp cho việc kinh doanh chứng khoán.
- Đặc điểm về xung đột lợi ích giữa quyền lợi của khách hàng và công ty chứng khoán: Trong lĩnh vực sản xuất kinh doanh hay cung cấp dịch vụ thì lợi ích của khách hàng bao giờ cũng gắn liền với lợi ích của chính doanh nghiệp và giữa doanh nghiệp và khách hàng không có mâu thuẫn về lợi ích. Tuy nhiên, đối với hoạt động của công ty chứng khoán, bên cạnh việc cung ứng các dịch vụ tốt nhất cho khách hàng thì giữa công ty chứng khoán và khách hàng đôi khi xảy ra mâu thuẫn về lợi ích. Những hoạt động mà công ty chứng khoán tiến hành có thể dẫn tới xung đột lợi ích là hoạt động môi giới, tự doanh và tư vấn đầu tư chứng khoán. Do vậy, đặc điểm này tạo ra sự khác biệt trong hoạt động của công ty chứng khoán trên thị trường chứng khoán so với các loại hình kinh doanh trong các lĩnh vực khác.
Là chủ thể tham gia trên thị trường chứng khoán, công ty chứng khoán đã thực sự có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển của thị trường chứng khoán nói riêng và của cả nền kinh tế nói chung. Thông qua các hoạt động nghiệp vụ của mình, công ty chứng khoán đã có vai trò làm cầu nối giữa cung – cầu chứng khoán, vai trò bình ổn thị trường, cung cấp các sản phẩm dịch vụ cho thị trường chứng khoán và giúp hoạt động doanh nghiệp đạt hiệu quả cao hơn. Vai trò làm cầu nối giữa cung – cầu chứng khoán Chứng khoán sau khi phát hành trên thị trường sơ cấp sẽ được giao dịch trên thị trường thứ cấp. 10 Trên thị trường sơ cấp, công ty chứng khoán là trung gian kết nối giữa nhà đầu tư và nhà phát hành.
Thông qua nghiệp vụ bảo lãnh phát hành chứng khoán, công ty chứng khoán sẽ giúp tổ chức phát hành thực hiện các thủ tục trước khi chào bán và phân phối chứng khoán. Bên cạnh đó, nhân viên môi giới chứng khoán có chức năng tìm kiếm khách hàng có vốn nhàn rỗi, có nhu cầu đầu tư vào các công cụ trên thị trường tài chính. Với đội ngũ tư vấn đầu tư và môi giới chuyên nghiệp, thông tin về tổ chức phát hành sẽ được các nhân viên phân tích và cung cấp cho các nhà đầu tư một cách đầy đủ, chi tiết, kịp thời. Những thông tin đó sẽ giúp cho nhà đầu tư có cơ sở ra quyết định mua chứng khoán phát hành.
Như vậy, với hoạt động của mình, công ty chứng khoán sẽ giúp cho đợt phát hành thành công và tổ chức phát hành nhanh chóng huy động vốn để triển khai dự án. Nói cách khác, công ty chứng khoán đã thực hiện vai trò làm cầu nối và trở thành kênh dẫn vốn từ nơi thừa sang nơi thiếu. Trên thị trường thứ cấp, công ty chứng khoán là trung gian kết nối giữa các nhà đầu tư. Thông qua nghiệp vụ môi giới chứng khoán, công ty chứng khoán có chức năng cung cấp thông tin, tư vấn đầu tư và thực hiện nhu cầu mua bán chứng khoán cho khách hàng.
Với chức năng đó, công ty chứng khoán sẽ giúp nhà đầu tư tiết kiệm chi phí giao dịch, chi phí tìm kiếm thông tin và có quyết định đầu tư đúng đắn hơn. Đồng thời, tính thanh khoản của chứng khoán sẽ được cải thiện nhờ việc tìm đối tác, thực hiện lệnh và hoạt động mua bán chứng khoán trên thị trường. Vai trò góp phần điều tiết và bình ổn giá trên thị trường Sự tăng trưởng quá nóng hoặc sụt giảm sâu của giá chứng khoán sẽ gây tác động không tốt đến tâm lý nhà đầu tư và sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán. Thông qua hoạt động của mình, đặc biệt là hoạt động tự doanh, công ty chứng khoán sẽ giúp cho thị trường hạn chế được sự bất ổn thông qua động thái mua hoặc bán chứng khoán.
Để vai trò đó được thực hiện tốt, luật pháp ở nhiều nước có quy định, các công ty chứng khoán có nghiệp vụ tự doanh phải dành ra một tỷ lệ nhất định giao 11 dịch của mình để mua chứng khoán vào khi giá giảm và bán chứng khoán dự trữ ra khi giá lên quá cao nhằm góp phần điều tiết và bình ổn giá trên thị trường. Sự can thiệp đó nhiều hay ít còn phụ thuộc vào nguồn vốn tự doanh và quỹ dự trữ chứng khoán. Tuy vậy, sự can thiệp đó vẫn có ý nghĩa nhất định, có tác động đến tâm lý của các nhà đầu tư trên thị trường. Vai trò cung cấp các dịch vụ cho thị trường chứng khoán Trước đòi hỏi của nhà đầu tư về sự đa dạng và nâng cao chất lượng dịch vụ cũng như sự tồn tại của công ty chứng khoán trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, các công ty chứng khoán không ngừng phát triển và nâng cao chất lượng dịch vụ cung cấp.
Thông qua quá trình tiếp xúc với khách hàng, công ty chứng khoán sẽ cung cấp ý tưởng thiết kế sản phẩm và dịch vụ theo yêu cầu của khách hàng. Về lâu dài, sẽ cải thiện được tính đơn điệu của sản phẩm dịch vụ, nhờ đó giúp đa dạng hóa sản phẩm, đa dạng hóa cơ cấu khách hàng, thu hút ngày càng nhiều nguồn vốn nhàn rỗi trong dân, trong xã hội cho đầu tư phát triển. Việc bán những gì khách hàng cần và không ngừng cải tiến các sản phẩm cung cấp, các công ty chứng khoán đã góp phần quan trọng làm đa dạng hóa các sản phẩm trên thị trường, đem lại sự thỏa mãn tối đa cho các nhà đầu tư.