Chương 1 4 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Rủi ro lãi suất 1. Khái niệm - Quan điểm truyền thống cho rằng: Rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người (Trần Thu Hà, 2007). Theo quan điểm trung hòa: Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được.
Rủi ro vừa mang tính tích cực vừa mang tính tiêu cực: rủi ro có thể gây ra những tổn thất mất mát, nguy hiểm nhưng cũng có thể mang đến những cơ hội, thời cơ. - Rủi ro lãi suất là những tổn thất tiềm tàng mà ngân hàng phải gánh chịu khi lãi suất thị trường biến động. - Rủi ro lãi suất là nguy cơ biến động thu nhập và giá trị ròng của ngân hàng khi lãi suất thị trường biến động. - Rủi ro lãi suất là loại rủi ro xuất hiện khi có sự thay đổi của lãi suất thị trường hoặc của những yếu tố có liên quan đến lãi suất dẫn đến tổn thất về tài sản hoặc giảm thu nhập của ngân hàng.
Rủi ro lãi suất xuất hiện khi có sự không cân xứng về kỳ hạn giữa tài sản và nguồn vốn (Đỗ Thị Kim Hảo, 2015). Nguyên nhân của rủi ro lãi suất * Sự không phù hợp về kỳ hạn của nguồn và tài sản Các tài sản và nguồn của ngân hàng có kỳ hạn khác nhau. Căn cứ vào kỳ hạn này, ngân hàng chia tài sản và nguồn thành loại nhạy cảm với lãi suất và loại ít nhạy cảm với lãi suất. Các tài sản và nguồn nhạy cảm là loại mà số dư nhanh chóng chuyển sang lãi suất mới khi lãi suất thị trường thay đổi, bao gồm loại có kỳ hạn đặt giá nhỏ hơn hoặc bằng 12 tháng.
Các loại ít nhạy cảm thuộc về tài sản và nguồn vốn trung và dài hạn với lãi suất cố định có kỳ hạn đặt giá trên 12 tháng. 5 Sự không phù hợp về kỳ hạn đặt giá của nguồn và tài sản được đo bằng khe hở lãi suất. Khe hở lãi suất = tài sản nhạy cảm lãi suất - nguồn nhạy cảm lãi suất Ngân hàng có khe hở dương nếu tài sản nhạy cảm lớn hơn nguồn nhạy cảm, có khe hở âm nếu tài sản nhạy cảm nhỏ hơn nguồn nhạy cảm. * Sự không cân xứng về kỳ hạn của tài sản và nợ Rủi ro lãi suất xảy ra khi xuất hiện sự không cân xứng về kỳ hạn giữa Tài sản và Nợ của Ngân hàng.
Có 2 trường hợp xảy ra: - Kỳ hạn của Tài sản lớn hơn kỳ hạn của Nợ: Ngân hàng huy động vốn ngắn hạn để cho vay, đầu tư dài hạn. Rủi ro sẽ xảy ra nếu lãi suất huy động trong những năm tiếp theo tăng lên trong khi lãi suất cho vay và đầu tư dài hạn không đổi. - Kỳ hạn của Tài sản nhỏ hơn kỳ hạn của Nợ: Ngân hàng huy động vốn có kỳ hạn dài để cho vay, đầu tư với kỳ hạn ngắn. Rủi ro sẽ xảy ra nếu lãi suất huy động trong những năm tiếp theo không đổi trong khi lãi suất cho vay và đầu tư giảm xuống.
* Rủi ro lãi suất do sự thay đổi cung cầu vốn trên thị trường liên ngân hàng Lãi suất trên thị trường thường xuyên thay đổi. Sự thay đổi của lãi suất không phụ thuộc vào ý muốn chù quan của Ngân hàng mà phụ thuộc vào mức cung tiền và cầu tiền tệ trên thị trường. Mức cung tiền: là tồng thể tiền tệ được sử dụng để giao dịch thanh toán trên thị trường gồm tiền mặt lưu thông ngoài hệ thống Ngân hàng và tiền gửi không kỳ hạn có phát hành séc. Chính phủ thực hiện quyền kiểm soát mức cung tiền tệ đề đảm bào đồng tiền có giá trị.
Mức cầu tiền: là lượng tiền mà các Doanh nghiệp, các tổ chức và cá nhân muốn nắm giữ để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng hiện tại và tương lai. 6 Trong thị trường tiền tệ, khi lượng cầu tiền vay bằng lượng cung tiền vay, tại đó mức lãi suất được xác định. Trước những biến động của lãi suất thị trường, mỗi Ngân hàng thương mại sẽ có những dự báo khác nhau, nếu như dự báo của Ngân hàng không chính xác sẽ làm cho Ngân hàng phải chịu thiệt hại do sự thay đổi của lãi suất gây ra. * Sự biến động của lãi suất thị trường Lãi suất thị trường thay đổi thường xuyên, Ngân hàng luôn nghiên cứu và dự báo lãi suất.
Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp Ngân hàng không thể dự báo chính xác mức độ thay đổi của lãi suất. Nếu Ngân hàng duy trì khe hở lãi suất dương: - Khi lãi suất trên thị trường tăng, chênh lệch lãi suất tăng. - Khi lãi suất trên thị trường giảm, chênh lệch lãi suất giảm. Nếu Ngân hàng duy trì khe hở lãi suất âm: - Khi lãi suất trên thị trường tăng, chênh lệch lãi suất giảm.
- Khi lãi suất trên thị trường giảm, chênh lệch lãi suất tăng. Phân loại rủi ro lãi suất - Rủi ro lãi suất trong huy động vốn: Đây là trường hợp rủi ro khi Ngân hàng huy động quá nhiều tiền gửi có kỳ hạn dài lãi suất cao nhưng sau đó lãi suất thị trường lại giảm xuống do điều hành của chính phủ hay do quan hệ cung - cầu… - Rủi ro lãi suất trong cho vay: Đây là loại rủi ro có ảnh hưởng khá lớn và thường xuyên vì hoạt động kinh doanh chủ yếu của các Ngân hàng thương mại. - Trên phương diện thiệt hại bao gồm có thiệt hại chủ yếu là rủi ro về thu nhập. Những tác động của rủi ro lãi suất đến hoạt động kinh doanh của Ngân hàng Rủi ro lãi suất có tác động rất lớn đến hoạt động của Ngân hàng, những ảnh hưởng của rủi ro lãi suất đến hoạt động kinh doanh của Ngân hàng như sau: 7 - Rủi ro lãi suất làm tăng chi phí nguồn vốn của Ngân hàng.
- Rủi ro lãi suất làm giảm thu nhập từ tài sản của Ngân hàng. - Rủi ro lãi suất làm giảm giá trị thị trường của tài sản Có và vốn chủ sở hữu của Ngân hàng. Giả sử khi một Ngân hàng duy trì khe hở lãi suất âm và Ngân hàng dự kiến trong tương lai mức lãi suất sẽ giảm thì khi đó chênh lệch lãi suất của Ngân hàng sẽ tăng. Tuy nhiên, thực tế thì rủi ro lãi suất lại tăng lên làm cho thu nhập từ lãi của Ngân hàng giảm và rủi ro lãi suất xảy ra đối với Ngân hàng.
Quản trị rủi ro tại Ngân hàng thương mại Quản trị rủi ro là xác định mức độ rủi ro mà một doanh nghiệp mong muốn và nhận diện được mức độ rủi ro hiện nay của doanh nghiệp đang gánh chịu. Mặt khác, thông qua việc sử dụng các công cụ phái sinh hoặc các công cụ tài chính khác để hạn chế sự xuất hiện của rủi ro hoặc điều chỉnh mức độ rủi ro thực sự theo mức rủi ro mà mình mong muốn. Nói cách khác, quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, kiểm soát và giảm thiểu những tổn thất, mất mát, những ảnh hưởng bất lợi của rủi ro, đồng thời tìm cách biến rủi ro thành những cơ hội thành công mang lại giá trị gia tăng cho doanh nghiệp. Quản trị rủi ro ở các NHTM Việt Nam là một vấn đề không bao giờ cũ nhưng lại rất quan trọng đến sự an toàn, ổn định của cả hệ thống tài chính - ngân hàng và ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của nền kinh tế.
Quản trị rủi ro gồm có các bước: nhận dạng rủi ro, phân tích rủi ro, đo lường rủi ro, kiểm soát, phòng ngừa và tài trợ rủi ro. - Nhận dạng rủi ro: là điều kiện tiên quyết trong quản trị rủi ro. Nhận dạng rủi ro là quá trình xác định liên tục và có hệ thống các hoạt động kinh doanh của ngân hàng, bao gồm: việc theo dõi, xem xét, nghiên cứu môi trường hoạt động và toàn bộ hoạt động của ngân hàng nhằm thống kê được tất cả các loại 8 rủi ro, kể cả dự báo những rủi ro mới có thể xuất hiện trong tương lai. Từ đó đưa ra biện pháp kiểm soát, tài trợ phù hợp cho từng loại rủi ro.
- Phân tích rủi ro: là việc tìm ra nguyên nhân gây rủi ro. Từ việc tìm ra các nguyên nhân, các nhân tố tác động đến các nguyên nhân, phân tích rủi ro sẽ cho ta biện pháp phòng ngừa rủi ro một cách hiệu quả hơn. - Đo lường rủi ro: công việc này đòi hỏi phải thu thập số liệu, lập ma trận đo lường rủi ro và phân tích. Để đánh giá mức độ quan trọng của rủi ro đối với ngân hàng, người ta sử dụng hai tiêu chí: tần suất xuất hiện của rủi ro và biên độ của rủi ro (mức độ thiệt hại do rủi ro gây ra), đây là tiêu chí có vai trò quyết định.
- Kiểm soát, phòng ngừa rủi ro: Kiểm soát rủi ro là trọng tâm của quản trị rủi ro, đó là việc sử dụng các biện pháp, kỹ thuật, công cụ, chiến lược, các chương trình hoạt động để ngăn ngừa, phòng tránh hoặc giảm thiểu những tổn thất, những ảnh hưởng không mong đợi có thể xảy ra đối với ngân hàng. Các biện pháp phòng tránh có thể là: phòng tránh rủi ro, ngăn ngừa tổn thất, chuyển giao rủi ro, đa dạng rủi ro, quản trị thông tin,… - Tài trợ rủi ro. Dù đã thực hiện các biện pháp phòng ngừa, nhưng rủi ro vẫn có thể xảy ra, khi đó chúng ta cần phải theo dõi, xác định chính xác những tổn thất về tài sản, nguồn nhân lực hoặc về giá trị pháp lí. Sau đó, cần thiết lập các biện pháp tài trợ phù hợp.
Nhìn chung, các biện pháp này được chia làm hai nhóm: tự khắc phục và chuyển giao rủi ro 1. Quản trị rủi ro lãi suất của Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm quản trị rủi ro lãi suất Quản trị rủi ro lãi suất chính là việc các Ngân hàng thiết lập hệ thống quy trình nhằm nhận biết, định lượng, giám sát, kiểm soát những tổn thất đang và sẽ gây ra đối với thu nhập của Ngân hàng do biến động của lãi suất. Từ đó có thể đề ra những chiến lược, chính sách hoặc sử dụng những công cụ nhằm phòng ngừa, hạn chế tới mức tối đa những ảnh hưởng xấu của biến động lãi suất tới thu nhập của Ngân hàng một cách đầy đủ, toàn diện và liên tục.