Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO HOẠT ĐỘNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Cơ sở khoa học về Ngân hàng thương mại và quản trị rủi ro hoạt động tại Ngân hàng thương mại 1. Ngân hàng thương mại và các rủi ro trong kinh doanh ngân hàng 1. Khái niệm về Ngân hàng thương mại * Khái niệm về Ngân hàng thương mại: Ngân hàng thương mại là một tổ chức trung gian tài chính cung cấp danh mục dịch vụ tài chính đa dạng, với hoạt động cơ bản là nhận gửi, cho vay và thanh toán (Theo Luật các Tổ chức tín dụng) Ngân hàng là một tổ chức kinh doanh đặc biệt, một loại hình kinh doanh đặc thù trong nền kinh tế.
Nó đặc biệt bởi nhiều lý do khác nhau nhưng lý do quan trọng nhất là do loại hàng hóa chủ yếu mà nó kinh doanh là loại hàng hóa đặc biệt: tiền tệ. * Đặc điểm - Là chủ thể thường xuyên nhận và kinh doanh tiền gửi. Cho vay, nhận gửi hay kinh doanh tiền gửi là hoạt động có tính đặc trưng riêng có của các ngân hàng thương mại. Hai loại hình hoạt động này làm cho ngân hàng thương mại khác với các loại hình doanh nghiệp khác trong nền kinh tế thị trường.
- Hoạt động của ngân hàng thương mại gắn bó mật thiết với hệ thống lưu thông tiền tệ và hoạt động thanh toán ở mỗi quốc gia. - Hoạt động của ngân hàng thương mại đa dạng, phong phú và có phạm vi rộng lớn. * Nội dung hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại: Tùy theo pháp luật của từng quốc gia và theo từng thời kỳ, ngân hàng thương mại thực hiện 6 các hoạt động kinh doanh với mục đích tạo ra lợi nhuận. Một cách tổng quá, hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại là việc cung cấp các “ dịch vụ nhằm đáp ứng các nhu cầu về tài chính của khách hàng” bao gồm: - Dịch vụ tiền gửi và tiết kiệm - Cho vay và đầu tư dự án - Dịch vụ chuyển tiền và thanh toán - Các dịch vụ tài chính và tư vấn - Các dịch vụ khác như bảo quản vật có giá, cho thuê két,… 1.
Rủi ro trong kinh doanh ngân hàng * Khái niệm về rủi ro: cụm từ “rủi ro” được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau nhưng nhìn chung có thể chia ra hai quan điểm: - Theo quan điểm truyền thống, rủi ro là những sự kiện xảy ra có thể làm mất mát tài sản hay làm phát sinh một khoản nợ. - Theo quan điểm hiện đại, rủi ro bao hàm nghĩa rộng hơn và không chỉ tính đến đến rủi ro tài chính mà còn bao gồm cả những rủi ro liên quan đến những mục tiêu hoạt động và chiến lược. Rủi ro là những bất trắc không thể đo lường được, vừa mang tính tích cực và mạng tính tiêu cực. Rủi ro có thể mang đến cho chúng ta những tổn thất, mất mát và nguy hiểm nhưng cũng có thể mang cho chúng ta những cơ hội, thời cơ.
Vì vậy, từ việc nghiên cứu, nhận diện, đo lường và quản lý rủi ro, chúng ta có thể tìm ra các biện pháp phòng ngừa, tránh né những rủi ro thuần túy, hạn chế những thiệt hại do rủi ro gây ra và đôi khi có thể biến những thách thức thành cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp. Lợi Nhuận Rủi ro 7 * Các loại rủi ro trong kinh doanh ngân hàng Kinh doanh trong lĩnh vực ngân hàng là một loại hình kinh doanh đặc thù, được biểu hiện thông qua các rủi ro đặc thù mà ngành ngân hàng phải đối mặt. Có thể phân thành các loại rủi ro sau: - Rủi ro tín dụng: Là loại rủi ro do bên được cấp tín dụng, bên có nghĩa vụ hoặc đối tác không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết. - Rủi ro thanh khoản: Là khả năng ngân hàng không đáp ứng được các nghĩa vụ tài chính một cách tức thời hoặc phải huy động vốn bổ sung với chi phí cao hoặc phải bán tài sản với giá thấp.
- Rủi ro lãi suất: Phát sinh đối với ngân hàng khi kỳ hạn đến hạn của tài sản có không cân xứng với kỳ hạn đến hạn của tài sản nợ. - Rủi ro tỷ giá: Là rủi ro xảy ra khi có sự biến động về tỷ giá của các đồng tiền trong hoạt động thanh toán của ngân hàng. - Rủi ro hoạt động ngoại bảng: Là rủi ro xảy ra do việc quản trị điều hành không hiệu quả hoặc không đánh giá đúng các tác dụng của các nghiệp vụ ngoại bảng có thể dẫn đến các tổn thất to lớn cho ngân hàng. - Rủi ro hoạt động: Là rủi ro do các qui trình nội bộ qui định không đầy đủ hoặc có sai sót, do con người, do hệ thống hoặc do các yếu tố bên ngoài.
Ngoài sáu loại rủi ro cơ bản trên, ngân hàng hiện đại còn phải đối diện với một số loại rủi ro sau: - Rủi ro quốc gia - Rủi ro danh tiếng/uy tín: Là rủi ro suy giảm niềm tin đối với Ngân hàng do các thông tin bất lợi, có thể dẫn tới giảm kết quả kinh doanh và /hoặc cổ phiếu của Ngân hàng trên thị trường. - Rủi ro chiến lược: Là rủi ro do ngân hàng không ứng phó kịp thời trước các thay đổi của môi trường kinh doanh, do các chiến lược, chính sách 8 kinh doanh sai lầm, do thực hiện không đúng các chiến lược, chính sách kinh doanh ngân hàng ban hành. - Rủi ro tập trung: Là rủi ro do ngân hàng tập trung vào một mảng, một đối tác, khách hàng, lĩnh vực kinh doanh, địa bàn ở mức độ có thể ảnh hưởng đến an toàn hoạt động, hoặc làm giảm khả năng duy trì các hoạt động kinh doanh chính của ngân hàng. Mỗi loại rủi ro có những đặc thù riêng song chúng có mối quan hệ biện chứng với nhau và đều ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động kinh doanh của ngân hàng.
Trong hoạt động kinh doanh ngân hàng thì rủi ro hoạt động là loại rủi ro ảnh hưởng nhiều nhất và bao trùm lên tất cả các loại rủi ro. Rủi ro hoạt động không mang tính tài chính bởi nó phát sinh từ sự cố trong quy trình, từ hệ thống công nghệ thông tin, hệ thống báo cáo, những quy định giám sát rủi ro nội bộ hoặc việc tuân thủ những chính sách rủi ro. Chính vì vậy trong quản lý rủi ro nếu quản lý tốt rủi ro hoạt động sẽ làm giảm thiểu nguy cơ xảy ra các rủi ro khác. Dưới đây là sơ đồ biểu thị mối quan hệ giữa rủi ro hoạt động với các loại rủi ro khác: RỦI RO TÍN DỤNG RỦI RO RỦI RO RỦI RO THỊ HOẠT ĐỘNG THANH TRƯỜNG KHOẢN RỦI RO TÀI SẢN Sơ đồ 1.
Mối quan hệ giữa các loại rủi ro cơ bản Chấp nhận rủi ro là trung tâm của hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng cần phải đánh giá các cơ hội kinh doanh dựa trên mối quan hệ rủi ro- lợi ích 9 nhằm tìm ra những cơ hội đạt được những lợi ích xứng đáng với mức rủi ro chấp nhận. Ngân hàng sẽ hoạt động tốt nếu mức rủi ro mà ngân hàng chịu là hợp lý và kiểm soát được, nằm trong phạm vi khả năng các nguồn lực tài chính và năng lực tín dụng của ngân hàng. Rủi ro hoạt động của các Ngân hàng thương mại 1.
Khái niệm về rủi ro hoạt động Rủi ro hoạt động tồn tại trong hầu hết các bộ phận của ngân hàng có thực hiện nghiệp vụ giao dịch kinh doanh, cung cấp dịch vụ hoặc các hoạt động chấp nhận rủi ro. Rủi ro này phát sinh do hệ thống thông tin không hiệu quả, do sai sót kỹ thuật, những sai phạm trong kiểm soát nội bộ, những biến cố không định trước hay những vấn đề hoạt động khác có thể dẫn đến mất mát không định trước hay những vấn đề về uy tín, danh tiếng. Phạm vi và thời gian xảy ra những rủi ro hoạt động rất rộng lớn, nó có thể xảy ra bất kỳ lúc nào trong thời gian hoạt động của ngân hàng. Theo Basel II: Rủi ro hoạt động được định nghĩa là rủi ro tổn thất do qui trình nội bộ không đầy đủ hoặc không hiệu quả, do con người và hệ thống hoặc các sự kiện bên ngoài.
Định nghĩa này bao gồm rủi ro pháp lý nhưng không bao gồm rủi ro chiến lược và rủi ro danh tiếng. Như vậy, rủi ro hoạt động là do nhóm yếu tố sau tạo nên, đó là: quy trình, con người, hệ thống công nghệ thông tin, các sự kiện bên ngoài và các vấn đề khác. Các nhóm yếu tố đó được thể hiện thông qua sơ đồ sau: - Con người: Sự cố con người được hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả thiếu chuyên môn lẫn sự gian lận, sự không tuân thủ những quy trình và chính sách hiện hành. - Quy trình: Những thủ tục và biện pháp kiểm soát báo cáo, theo dõi và quyết định không thỏa đáng; những thủ tục xử lý thông tin không hợp lý ví dụ sai sót trong ghi chép giao dịch hoặc kiểm tra tài liệu pháp lý; những trục trặc 10 tổ chức; những rủi ro không được phát hiện vượt qua giới hạn; sự kém cỏi trong quản lý theo dõi rủi ro.
- Hệ thống: Đầu tư công nghệ không phù hợp, lỗi tích hợp từ vận hành hệ thống, lỗ hổng an ninh hệ thống và có thể phát sinh bất cứ khi nào hệ thống công nghệ bị trục trặc hoặc là khi hệ thống hỗ trợ bên trong ngừng hoạt động. Đây chỉ là một phần của rủi ro hoạt động nhưng lại có thể ảnh hưởng đến tất cả các loại rủi ro khác trong ngân hàng. - Các sự kiện bên ngoài: Các yếu tố nằm ngoài sự kiểm soát của ngân hàng cũng góp phần gây ra rủi ro hoạt động. Các thay đổi về pháp lý, chính trị; các hành vi lừa đảo, trộm cắp hoặc phạm tội của các đối tượng bên ngoài; thời tiết khắc nghiệt cũng có thể tạo ra hoặc làm tăng thêm các rủi ro trong ngân hàng.
RỦI RO HOẠT ĐỘNG Con người Quy trình Hệ thống Khách quan - Hành vi của nhân Bất cập, chưa - Hệ thống CNTT - Lừa đảo viên hoàn chỉnh, chưa - Các hệ thống hỗ - Bất khả kháng - Quản lý cán bộ phù hợp trợ/dự phòng khác - Chính sách không hiệu quả Sơ đồ 1.