VẤN ĐỀ QUẢN TRỊ NƯỚC Ở KHU TƯỚI ĐỨC HÒA, TỈNH LONG AN

Nghiên cứu quản trị nước tại khu tưới Đức Hòa, Long An. Phân tích các vấn đề, thách thức và giải pháp quản lý nguồn nước hiệu quả cho khu vực.

• Tác giả: Nguyễn Minh Nguyệt
• Người hướng dẫn: Nguyễn Văn Chính
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Vấn đề quản trị nước ở khu tưới Đức Hòa, tỉnh Long An
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 0.6. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tiếp cận quản trị nước từ tri thức dân gian
• 1.3. Tiếp cận quản trị nước từ quan điểm lịch sử
• 1.4. Tiếp cận quản trị nước từ quan điểm chính trị - xã hội
• 1.5. Những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu
• 1.6. Khái niệm công cụ sử dụng trong luận án
• 1.7. Lý thuyết hệ thống (system theory)
• 1.8. Lý thuyết quản trị khoa học (governance theory)
• 1.9. Quản trị nước thích ứng (adaptive water governance) và khung phân tích
• 1.10. Chính trị hằng ngày và quản trị nước
• 1.11. Phương pháp nghiên cứu
• 1.11.1. Phương pháp thu thập và phân tích tài liệu
• 1.11.2. Phương pháp điền dã dân tộc học
• 1.12. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHU TƯỚI ĐỨC HÒA TRONG BỐI CẢNH THỦY LỢI CỦA LONG AN
• 2.1. Giới thiệu chung về Long An
• 2.2. Long An từ góc nhìn địa – lịch sử
• 2.3. Long An, miền đất khát giữa đầm lầy
• 2.4. Quá trình phát triển thủy lợi ở Long An
• 2.5. Hệ thống thủy lợi ở Long An dưới thời Nguyễn
• 2.6. Hệ thống thủy lợi ở Long An dưới thời thực dân
• 2.7. Hệ thống thủy lợi ở Long An từ sau năm 1975 đến nay. Những vấn đề đặt ra cho thủy lợi Long An trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay
• 2.8. Khu tưới Đức Hòa trong khuôn khổ Dự án thủy lợi Phước Hòa
• 2.9. Dự án Thủy lợi Phước Hòa
• 2.10. Khu tưới Đức Hòa. Những tác nhân chính liên quan đến quản trị tưới ở Đức Hòa
• 2.11. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUẢN TRỊ TƯỚI CÓ SỰ THAM GIA VÀ QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN Ở KHU TƯỚI ĐỨC HÒA
• 3.1. Mô hình quản trị tưới có sự tham gia
• 3.2. Đề xuất mô hình quản trị tưới từ các đối tác của dự án
• 3.3. Quan điểm của Việt Nam. Quá trình triển khai mô hình quản trị tưới có sự tham gia (PIM) ở khu tưới Đức Hòa
• 3.4. Triển khai PIM ở Dự án Phước Hòa
• 3.5. Triển khai PIM ở khu tưới Đức Hòa. Các thách thức đối với mô hình quản trị tưới có sự tham gia tại khu tưới Đức Hòa
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: TỔ HỢP TÁC DÙNG NƯỚC VÀ KÊNH NỘI ĐỒNG
• 4.1. Tổ hợp tác dùng nước
• 4.2. Cơ sở của việc thành lập các tổ hợp tác dùng nước. Quá trình triển khai tổ hợp tác dùng nước
• 4.3. Những vấn đề đặt ra đối với việc thành lập tổ hợp tác dùng nước
• 4.4. Kênh nội đồng
• 4.5. Cơ sở của việc nông dân tự xây kênh nội đồng
• 4.6. Quá trình triển khai việc xây kênh nội đồng. Những vấn đề đặt ra đối với việc huy động nông dân tự xây kênh nội đồng
• 4.7. Những ngụ ý thực tiễn cho chính sách quản trị nước hiệu quả
• 4.8. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Trị Nước Khu Tưới Đức Hòa Long An 55

Luận án tập trung vào quản trị nước tại khu tưới Đức Hòa, Long An, một khu vực hưởng lợi từ Dự án Thủy lợi Phước Hòa. Dự án này có tầm quan trọng đặc biệt đối với các tỉnh Đông Nam Bộ, với mục tiêu cấp nước cho sinh hoạt, kinh tế và cải thiện môi trường. Nghiên cứu được thực hiện trong khuôn khổ chương trình hợp tác giữa Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) và Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO), tập trung vào mối quan hệ giữa các chủ thể liên quan đến quản lý nguồn nước ở khu tưới Đức Hòa và Tân Biên. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của thủy lợi đối với an ninh lương thực và phát triển bền vững, đồng thời đề xuất các giải pháp quản trị nước hiệu quả.

1.1. Bối cảnh Dự án Thủy Lợi Phước Hòa tại Long An

Dự án Thủy lợi Phước Hòa được phê duyệt năm 2002, khởi công năm 2004 và hoàn thành năm 2016, với tổng mức đầu tư lớn. Mục tiêu là lấy nước từ Sông Bé cấp cho Bình Dương, Bình Phước và bổ sung cho hồ Dầu Tiếng để cấp cho Tây Ninh, Long An và TP.HCM. Dự án hình thành hai khu tưới mới ở Đức Hòa (Long An) và Tân Biên (Tây Ninh). AFD phối hợp EFEO nghiên cứu thực trạng quản lý nguồn nước tại các địa phương hưởng lợi, tập trung vào mối quan hệ giữa các chủ thể quản lý nguồn nước.

1.2. Ý nghĩa của Nghiên cứu Nhân học Thủy Lợi Đức Hòa

Nghiên cứu nhằm đổi mới mô hình quản trị nước, đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tốc độ hiện đại hóa và đô thị hóa nhanh chóng ở Đức Hòa. Quỹ đất và nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp cạnh tranh gay gắt với công nghiệp và sinh hoạt. Người dân cũng chưa quen với việc sử dụng nguồn nước tưới từ hệ thống kênh mương. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải nghiên cứu công tác quản trị hiệu quả, góp phần vào quá trình đổi mới quản trị nước nói chung và quản trị nước ở các khu tưới của các dự án thủy lợi nói riêng.

II. Thách Thức Quản Lý Nước Nông Nghiệp Đức Hòa 58

Mặc dù Việt Nam đã đầu tư đáng kể vào cơ sở hạ tầng thủy lợi, nhưng chỉ có khoảng 50% diện tích canh tác trong các hệ thống thủy lợi được cấp nước đầy đủ. Từ góc độ nhân học văn hóa – xã hội, quy trình vận hành và vấn đề quản trị nước của các công ty thủy nông và người dùng nước còn nhiều bất cập. Việc xã hội hóa công tác vận hành hệ thống tưới tiêu và sự tham gia của nông dân vào quá trình xây dựng, vận hành, bảo trì công trình thủy lợi chưa được nghiên cứu đầy đủ, dẫn đến hiệu suất đầu tư thực tế thấp. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về các nghiên cứu liên ngành và sự tham gia của các nhà xã hội học thủy lợi.

2.1. Bất Cập trong Quy Trình Quản Lý Thủy Lợi Hiện Tại

Thực tế cho thấy, chỉ khoảng 50% diện tích canh tác trong các hệ thống thủy lợi được cấp nước một cách tương đối đầy đủ. Từ góc độ nhân học văn hóa – xã hội, ngoài một số hạn chế do thiết kế hệ thống thì quy trình vận hành, vấn đề quản trị nước của các công ty thủy nông (Irrigation Management Company - IMC) và của người dùng nước còn nhiều bất cập cần được nghiên cứu. Việc xã hội hóa công tác vận hành hệ thống tưới tiêu và sự tham gia của người nông dân vào quá trình xây dựng, vận hành, bảo trì công trình thủy lợi và những xung đột nảy sinh trong quá trình này hầu như chưa được nghiên cứu để đổi mới mô hình quản trị nước.

2.2. Cạnh Tranh Nguồn Nước và Áp Lực Đô Thị Hóa

Đức Hòa, với vị trí tiếp giáp TP.HCM, đối mặt với tốc độ hiện đại hóa và đô thị hóa mạnh mẽ. Quỹ đất và nguồn nước phục vụ cho sản xuất nông nghiệp bị cạnh tranh gay gắt với nhu cầu cho sản xuất công nghiệp và sinh hoạt. Người dân cũng chưa quen với việc sử dụng nguồn nước tưới từ hệ thống kênh mương thủy lợi. Điều này càng đặt ra tính cấp thiết phải nghiên cứu công tác quản trị hiệu quả nguồn nước ở khu tưới này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Nhân Học Quản Trị Thủy Lợi 52

Luận án tiếp cận vấn đề quản trị nước từ góc độ nhân học phát triển, một lĩnh vực còn mới mẻ ở Việt Nam. Nghiên cứu tập trung vào thực trạng quản trị nước tại một dự án thủy lợi cụ thể, hành vi dùng nước của các bên tham gia và phản hồi của họ về chính sách quản trị nước. Mục tiêu là đề xuất hướng cải thiện và đổi mới quản trị nước ở địa phương. Luận án sử dụng các khái niệm và lý thuyết cốt lõi của nhân học để tìm hiểu các khía cạnh khác nhau của quá trình phát triển.

3.1. Nhân Học Phát Triển và Quản Trị Nước Bền Vững

Nhân học phát triển quan tâm nghiên cứu quá trình phát triển nói chung, những dự án phát triển cụ thể nói riêng, tác động đến văn hóa và xã hội ở những địa bàn và trên những quy mô khác nhau. Do đó, có thể coi Nhân học phát triển là một lĩnh vực nghiên cứu sử dụng các khái niệm và lý thuyết cốt lõi của Nhân học để tìm hiểu các khía cạnh khác nhau của quá trình phát triển. Luận án này tập trung nghiên cứu thực trạng quản trị nước ở một dự án thủy lợi cụ thể, hành vi dùng nước của các bên tham gia trong dự án và phản hồi của họ về chính sách quản trị nước để từ đó đề xuất hướng cải thiện và đổi mới quản trị nước ở địa phương.

3.2. Phạm Vi Nghiên Cứu Từ Xây Dựng Đến Vận Hành

Phạm vi nghiên cứu bao quát cả một quá trình từ khi bắt đầu khởi công xây dựng khu tưới cho đến khi đi vào vận hành (2010-2019), trong đó giai đoạn dự án đi vào vận hành từ 2016 trở đi được nghiên cứu sâu hơn với các cuộc khảo sát thực địa và sự quan sát tác động của dự án từ khi đi vào vận hành. Nghiên cứu tập trung vào các tác nhân liên quan đến quản trị nước trong khu tưới, bao gồm đội triển khai mô hình quản lý tưới của dự án; cơ quan nhà nước các cấp; cơ quan quản lý tưới tại địa phương; và đặc biệt là các hộ sử dụng nước.

IV. Mô Hình Quản Trị Tưới Tham Gia và Thực Hiện 57

Luận án đi sâu vào mô hình quản trị tưới có sự tham gia (PIM) được triển khai tại khu tưới Đức Hòa. Nghiên cứu phân tích đề xuất mô hình từ các đối tác của dự án và quan điểm của Việt Nam về PIM. Quá trình triển khai PIM được xem xét từ cấp dự án Phước Hòa đến khu tưới Đức Hòa, làm rõ các thách thức đối với mô hình này. Phân tích này giúp đánh giá tính hiệu quả và khả năng áp dụng của PIM trong bối cảnh thực tế tại địa phương, hướng đến các giải pháp quản lý nước bền vững.

4.1. Đề Xuất Mô Hình Quản Trị Tưới Có Sự Tham Gia

Luận án đi sâu vào mô hình quản trị tưới có sự tham gia (PIM). Nghiên cứu phân tích đề xuất mô hình quản trị tưới từ các đối tác của dự án. Cùng với đó, nghiên cứu cũng xem xét quan điểm của Việt Nam. Mục đích là để làm rõ các quan điểm khác nhau và những điểm tương đồng. Để từ đó, đánh giá tính hiệu quả của mô hình và khả năng áp dụng của PIM trong bối cảnh thực tế tại địa phương.

4.2. Thách Thức trong Triển Khai Mô Hình PIM tại Đức Hòa

Quá trình triển khai PIM được xem xét từ cấp dự án Phước Hòa đến khu tưới Đức Hòa, làm rõ các thách thức đối với mô hình này. Nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc mô tả quá trình triển khai mà còn đi sâu vào phân tích các yếu tố cản trở và thuận lợi. Mục đích là để hướng đến các giải pháp quản lý nước bền vững.

V. Tổ Hợp Tác Dùng Nước Kênh Nội Đồng Hiệu Quả 59

Nghiên cứu phân tích vai trò của tổ hợp tác dùng nước và kênh nội đồng trong hệ thống thủy lợi Đức Hòa. Luận án xem xét cơ sở thành lập và quá trình triển khai các tổ hợp tác, đồng thời đánh giá những vấn đề đặt ra đối với hoạt động của chúng. Vấn đề xây dựng kênh nội đồng được phân tích từ góc độ nông dân tự nguyện tham gia. Nghiên cứu giúp làm rõ vai trò của cộng đồng trong việc quản lý nguồn nước và khai thác hiệu quả hệ thống thủy lợi.

5.1. Vai Trò của Tổ Hợp Tác Dùng Nước

Nghiên cứu phân tích vai trò của tổ hợp tác dùng nước. Luận án xem xét cơ sở thành lập và quá trình triển khai các tổ hợp tác, đồng thời đánh giá những vấn đề đặt ra đối với hoạt động của chúng. Cần đánh giá vai trò và hiệu quả của tổ chức này trong việc tham gia vào quản lý nguồn nước và đảm bảo phân phối nước công bằng, hiệu quả.

5.2. Kênh Nội Đồng Nỗ Lực Từ Cộng Đồng Nông Dân

Vấn đề xây dựng kênh nội đồng được phân tích từ góc độ nông dân tự nguyện tham gia. Luận án xem xét cơ sở của việc nông dân tự xây kênh nội đồng và quá trình triển khai việc này. Qua đó, làm rõ những vấn đề đặt ra đối với việc huy động nông dân tự xây kênh nội đồng. Nghiên cứu giúp làm rõ vai trò của cộng đồng trong việc khai thác hiệu quả hệ thống thủy lợi.

VI. Giải Pháp Quản Trị Nước Bền Vững Ở Đức Hòa 55

Nghiên cứu đề xuất các ngụ ý thực tiễn cho chính sách quản trị nước hiệu quả tại khu tưới Đức Hòa và rộng hơn là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Các giải pháp tập trung vào việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng, áp dụng các mô hình quản lý linh hoạt và thích ứng với biến đổi khí hậu. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp tri thức bản địa với khoa học kỹ thuật để đảm bảo tính bền vững của hệ thống quản lý nước.

6.1. Đề Xuất Giải Pháp Quản Trị Nước Hiệu Quả

Nghiên cứu đề xuất các ngụ ý thực tiễn cho chính sách quản trị nước hiệu quả. Các giải pháp tập trung vào việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng. Cần có những chính sách cụ thể để khuyến khích và hỗ trợ cộng đồng tham gia vào quá trình xây dựng, vận hành và bảo trì hệ thống thủy lợi.

6.2. Quản Trị Nước Thích Ứng và Bền Vững

Cần áp dụng các mô hình quản lý linh hoạt và thích ứng với biến đổi khí hậu. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp tri thức bản địa với khoa học kỹ thuật để đảm bảo tính bền vững của hệ thống quản lý nước. Các giải pháp cần có tính toàn diện, bao gồm cả các biện pháp kỹ thuật và phi kỹ thuật.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về quản trị nước tại khu tưới Đức Hòa, tỉnh Long An của Nguyễn Minh Nguyệt (2023) xuất hiện trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với nghịch lý thủy lợi nghiêm trọng: khoảng 80% đất canh tác đã được trang bị cơ sở hạ tầng thủy lợi, nhưng chỉ khoảng 50% diện tích canh tác trong các hệ thống thủy lợi được cấp nước một cách tương đối đầy đủ. Khoảng cách 30% này không phải do thiếu hạ tầng vật chất mà do những thất bại trong mô hình quản trị — một research gap mà giới học thuật nhân học phát triển tại Việt Nam gần như chưa khai phá.

Dự án Thủy lợi Phước Hòa, được phê duyệt năm 2002 và hoàn thành năm 2016 với tổng mức đầu tư ban đầu 296,26 triệu đô la (thực tế tăng lên 337,62 triệu đô la, chủ yếu do chi phí đền bù giải phóng mặt bằng), được tài trợ bởi Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB — 145 triệu đô la) và Cơ quan Phát triển Pháp (AFD — 46 triệu đô la), cung cấp case study lý tưởng để kiểm tra thực nghiệm mô hình quản lý tưới có sự tham gia (Participatory Irrigation Management — PIM) trong bối cảnh chính trị — xã hội đặc thù của Việt Nam.

Research gap cụ thể mà luận án xác định gồm ba chiều: Thứ nhất, các nghiên cứu về quản trị nước tưới ở Việt Nam chủ yếu tiếp cận ở góc độ kỹ thuật, chưa phân tích nguyên nhân thành công hay thất bại trong một khung phân tích đầy đủ bao gồm bối cảnh văn hóa — xã hội. Thứ hai, nhân học phát triển nói chung và nghiên cứu dân tộc học trong lĩnh vực thủy lợi ở Việt Nam còn chưa được quan tâm (Pannier, 2020). Thứ ba, việc xã hội hóa công tác vận hành hệ thống tưới tiêu và sự tham gia của người nông dân vào quá trình xây dựng, vận hành, bảo trì công trình thủy lợi "hầu như chưa được nghiên cứu để đổi mới mô hình quản trị nước."

Ba câu hỏi nghiên cứu trung tâm được đặt ra: (RQ1) Cơ quan thực hiện dự án, các nhà cung cấp vốn quốc tế và người sử dụng nước có quan điểm như thế nào về mô hình quản trị nước ở khu tưới, và những thách thức nào nảy sinh từ sự khác biệt quan điểm đó? (RQ2) Tương tác giữa các bên trong quá trình xây dựng, vận hành và khai thác khu tưới, đặc biệt là bản chất, động cơ và mức độ phản đối hay đồng thuận của người dùng nước? (RQ3) Những phản hồi từ cơ sở tác động như thế nào đến phương thức quản trị nước, và bài học nào có thể rút ra cho đồng bằng sông Cửu Long?

Khung lý thuyết được xây dựng trên sự tích hợp của bốn lý thuyết: Lý thuyết hệ thống (Ludwig von Bertalanffy, 1968), Lý thuyết quản trị khoa học (Frederick Taylor, 1911; O'Donnell và Koontz, 1972), Quản trị nước thích ứng (Pahl-Wostl, 2009) và lý thuyết về chính trị hằng ngày (James Scott). Phạm vi nghiên cứu bao phủ giai đoạn 2010–2019, tập trung sâu vào giai đoạn vận hành 2016–2019, trên địa bàn 11 xã thuộc khu tưới Đức Hòa, với xã Tân Mỹ là điểm nghiên cứu trọng tâm.

---

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu này được định vị tại giao điểm của ba luồng tài liệu học thuật lớn, mỗi luồng cung cấp nền tảng nhưng cũng để lại những khoảng trống mà công trình này cố lấp đầy.

Luồng 1: Tiếp cận tri thức dân gian và quản trị nước. Flanagan & Laituri (2004) chứng minh rằng quan điểm văn hóa là bước đầu tiên và quan trọng trong hợp tác quản lý tài nguyên giữa các nhóm văn hóa khác nhau để ngăn ngừa xung đột. Sillitoe (1998, dẫn theo Lâm Bá Nam, 2010) cho rằng tri thức địa phương "trong nhiều trường hợp lại tỏ ra phù hợp hơn so với các tri thức khoa học." Trong bối cảnh Việt Nam, Cầm Trọng (1978) ghi chép tri thức thủy lợi người Thái với nguyên lý cốt lõi "mi nặm chắng pên na, mi na chắng pên kháu" (có nước mới nên ruộng, có ruộng mới nên lúa); Đặng Thị Oanh (2008) phân tích kinh nghiệm dẫn thủy nhập điền của người Hà Nhì ở Lai Châu và Lào Cai; Hoàng Văn Quynh (2015) nghiên cứu luật tục bảo vệ tài nguyên nước của người Mông và người Thái. Tuy nhiên, luồng tài liệu này tập trung vào tri thức truyền thống và nghi lễ tâm linh, thiếu vắng phân tích về chiều kích kinh tế trong quản trị nước cộng đồng — một khoảng trống mà luận án Nguyễn Minh Nguyệt chủ động khai thác.

Luồng 2: Tiếp cận lịch sử — thể chế. Wittfogel (1957) lập luận rằng sự hình thành các đại hệ thống thủy lợi là nguồn gốc của các nhà nước chuyên chế châu Á, lý thuyết về "chủ nghĩa chuyên quyền thủy lợi" này tạo ra tiền đề cho mô hình quản trị tập trung từ trên xuống. Đối lập với quan điểm này, Hardin (1968) với "bi kịch nguồn lực chung" kêu gọi hoặc tư nhân hóa hoặc kiểm soát chính phủ cấp cao hơn. Tuy nhiên, Elinor Ostrom — Nobel Kinh tế 2009 — đã bác bỏ cả Wittfogel lẫn Hardin khi chứng minh rằng nguồn lực chung có thể được quản lý hiệu quả dựa vào cộng đồng (Ostrom, 1992; Shivakoti và Ostrom, 2002). Trong nghiên cứu về Việt Nam, Tessier (2013) phân tích mối liên kết giữa quyền lực thiên mệnh của hoàng đế và hệ thống trị thủy; Đỗ Đức Hùng (1997) khai thác các nguồn sử liệu Đại Nam thực lục và Đại Nam hội điển sự lệ để phân tích quan hệ Nhà nước — làng xã trong quản trị thủy lợi thế kỷ 19. Luồng tài liệu lịch sử này phong phú về chiều sâu diachronic nhưng thiếu phân tích ethnographic về cơ chế vận hành thực tế của các mô hình quản trị hiện đại.

Luồng 3: Tiếp cận chính trị — xã hội và PIM. Rogers và cộng sự (2003) hệ thống hóa quản trị nước như phản ánh của hệ thống chính trị, kinh tế, xã hội; UNDP (1997) định nghĩa quản trị nước theo chiều kích phân phối quyền lực. Xu hướng quản lý tưới có sự tham gia (PIM) nở rộ từ những năm 1980 với sự thúc đẩy của Ngân hàng Thế giới — Groenfeldt và cộng sự (1997) định nghĩa PIM là "sự tham gia của người sử dụng thủy lợi ở tất cả các khía cạnh và mọi cấp quản lý thủy lợi." Araral (2009), Ostrom và cộng sự (1994), và Wade (1988) đồng thuận rằng các nhóm người dùng nước ở quy mô vừa và nhỏ thường quản lý hệ thống thủy lợi tốt hơn, ít tốn kém hơn. Tuy nhiên, Pahl-Wostl (2009) nhận thấy rằng các mô hình PIM tiêu chuẩn thất bại khi không thích ứng với bối cảnh thể chế cụ thể — đây là điểm khởi đầu lý thuyết then chốt của luận án.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu: Nghiên cứu của Kuks (2004) về Ban quản lý tài nguyên nước Hà Lan từ thế kỷ 13 — mô hình quản lý nước tưới dân chủ đầu tiên thế giới, với thành viên được bầu từ cộng đồng nông dân — cho thấy chiều sâu lịch sử của quản trị tham gia; nghiên cứu của Salem và cộng sự (2005) về quản trị nước Tunisia với lịch sử 4.000 năm trước Công nguyên cho thấy tính đặc thù văn hóa trong thiết kế thể chế. Nghiên cứu tại Đức Hòa đặt mình vào đối thoại với cả hai trường hợp này, đồng thời xác định một positioning đặc thù: đây là nghiên cứu dân tộc học đầu tiên ghi chép quá trình chuyển dịch từ quản trị nhà nước tập trung sang PIM tại một khu tưới mới hoàn thành ở Việt Nam, trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Về mặt lý thuyết, công trình này mở rộng và thách thức lý thuyết quản trị thích ứng của Pahl-Wostl (2009) theo hai hướng. Hướng thứ nhất, khung phân tích bốn chiều kích của Pahl-Wostl — (1) thể chế và tầm quan trọng tương đối của thể chế chính thức và phi chính thức; (2) mạng lưới tác nhân; (3) tương tác đa cấp; (4) các chế độ quản trị — được kiểm nghiệm thực nghiệm tại một trường hợp cụ thể trong hệ thống chính trị một đảng của Việt Nam. Kết quả cho thấy chiều kích (4) — quan liêu so với mạng lưới — cần được bổ sung yếu tố "diễn ngôn chính sách" (policy discourse), tức khoảng cách giữa cam kết thể chế bề mặt và thực hành thực sự trên thực địa. Hướng thứ hai, nghiên cứu tích hợp lý thuyết về "chính trị hằng ngày" (everyday politics) của James Scott với khung PIM, cho thấy người nông dân không phải là thụ thể bị động của chính sách mà thực hiện các hành vi kháng cự vi tế — điển hình là việc "nông dân xã Tân Mỹ ngấm ngầm lấy nước theo cách của mình bằng ống xi-phông" (theo phim tài liệu về dự án Phước Hòa do EFEO sản xuất tháng 4/2018) — để thích ứng với hệ thống quản trị không phù hợp.

Khung phân tích conceptual của luận án tích hợp ba lý thuyết cụ thể theo cấu trúc phân cấp: Lý thuyết hệ thống (Bertalanffy, 1968) cung cấp meta-framework để đặt khu tưới vào tổng thể địa — lịch sử — chính trị; Lý thuyết quản trị khoa học (Taylor, 1911; O'Donnell & Koontz, 1972) phân tích cấu trúc chủ thể — tác động — đối tượng trong vận hành hệ thống tưới; Quản trị thích ứng (Pahl-Wostl, 2009) cung cấp khung chẩn đoán để đánh giá năng lực học hỏi và thích ứng của hệ thống. Sự tích hợp này tạo ra một mô hình phân tích ba cấp độ: cấp vĩ mô (hệ thống chính trị — thể chế quốc gia), cấp trung (cơ chế tương tác đa tác nhân trong dự án), và cấp vi mô (hành vi hằng ngày của hộ dùng nước).

Khái niệm "diễn ngôn" theo định nghĩa của Foucault (1969: 23) — "Diễn ngôn biểu hiện ra bề ngoài thành hình thức ngôn ngữ, nhưng nó không phải là ngôn ngữ thuần tuý, mà là một phương thức biểu đạt của tư tưởng và lịch sử" — được vận dụng để phân tích sự thương thảo giữa ADB/AFD và Chính phủ Việt Nam về mô hình PIM. Nghiên cứu này đề xuất khái niệm mới "diễn ngôn đồng thuận hình thức" (formal consensus discourse) để mô tả tình huống Việt Nam dường như đi đến chấp nhận mô hình PIM trong thương thảo chính sách nhưng triển khai thực tế lại tiếp tục theo logic quản trị từ trên xuống. Đây là đóng góp khái niệm có tính mới mẻ cho lý thuyết quản trị thích ứng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích độc đáo của luận án tích hợp ba lý thuyết theo cấu trúc lồng nhau: lý thuyết hệ thống đặt vấn đề ở cấp macro, lý thuyết quản trị khoa học phân tích cơ chế meso, và chính trị hằng ngày nắm bắt phản hồi micro. Cách tiếp cận liên ngành này — nhân học phát triển kết hợp với khoa học chính trị và lý thuyết thể chế — tạo ra một analytical lens độc đáo chưa từng được áp dụng cho nghiên cứu thủy lợi tại Việt Nam.

Ranh giới điều kiện của khung phân tích này được xác định rõ: nó phù hợp nhất cho các khu tưới mới thành lập trong bối cảnh chuyển đổi từ quản trị tập trung, tại các vùng nông thôn đang đô thị hóa, nơi tri thức địa phương về quản trị nước chưa hoàn toàn hình thành. Khả năng tổng quát hóa sang các khu tưới truyền thống lâu đời hoặc các hệ thống quản trị đã ổn định cần được kiểm nghiệm thêm.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp diễn giải (interpretivist) trong nghiên cứu nhân học, với nhận thức luận dựa trên quan điểm rằng thực tế xã hội là sản phẩm của các tương tác và diễn giải ý nghĩa của các tác nhân. Thiết kế mixed methods kết hợp điền dã dân tộc học (ethnographic fieldwork) làm phương pháp chủ đạo với phân tích tài liệu thứ cấp theo chiều sâu lịch sử. Lựa chọn này được biện minh bởi bản chất của câu hỏi nghiên cứu: để hiểu được "bản chất và động cơ của những phản hồi" của người dùng nước, cần công cụ nghiên cứu có khả năng nắm bắt ý nghĩa bên trong hành vi chứ không chỉ đếm hành vi từ bên ngoài.

Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa cấp: cấp độ dự án (Dự án Phước Hòa tổng thể), cấp độ khu tưới (Đức Hòa gồm 11 xã), và cấp độ cộng đồng (xã Tân Mỹ và các ấp như Lập Điền, Bến Long, Tân Hội). Sự phân cấp này cho phép phân tích quan hệ top-down và bottom-up đồng thời.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Dữ liệu điền dã được thu thập trong giai đoạn 2016–2019 — tổng cộng hơn ba năm quan sát tham dự — với các cuộc phỏng vấn sâu được ghi chép có hệ thống. Bảng thống kê các cuộc phỏng vấn sâu liên quan đến chủ đề nghiên cứu được tác giả thực hiện từ tháng 9/2016 đến tháng 11/2019, bao phủ nhiều nhóm tác nhân: đội triển khai PIM, cán bộ xã — ấp, cán bộ Trung tâm Quản lý Khai thác Công trình Thủy lợi Đức Hòa (CMEI), và các hộ dùng nước.

Tiêu chí lựa chọn địa bàn rõ ràng: xã Tân Mỹ được chọn vì vai trò trung tâm trong hệ thống phân phối nước (đây là điểm kênh chính chia thành kênh N2, N3 cấp 1 và tiếp tục thành kênh cấp 2, cấp 3), đồng thời đây là xã đại diện cho bối cảnh đô thị hóa mạnh tiếp giáp thành phố Hồ Chí Minh — có ảnh hưởng không nhỏ đến mối quan tâm của nông dân đối với nông nghiệp.

Triangulation được thực hiện ở ba cấp độ: (1) triangulation dữ liệu — so sánh dữ liệu từ các ấp, xã và các giai đoạn khác nhau; (2) triangulation phương pháp — kết hợp quan sát tham dự, phỏng vấn sâu và phân tích tài liệu (bao gồm báo cáo của CPIM 2018, tài liệu của Tessier và cộng sự 2016, phim tài liệu EFEO 2018); (3) triangulation lý thuyết — kiểm nghiệm dữ liệu qua ba framework lý thuyết khác nhau. Đây là điểm mạnh phương pháp học so với nhiều nghiên cứu thủy lợi trước đó chỉ sử dụng một phương pháp đơn lẻ.

Dữ liệu và phân tích

Mẫu nghiên cứu bao gồm đại diện từ nhiều nhóm tác nhân: cán bộ dự án và tư vấn quốc tế (ADB, AFD, EFEO), cơ quan quản lý nhà nước (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, PPMB, CMEI, Công ty Quản lý Khai thác Công trình Thủy lợi — IMC), chính quyền địa phương cấp xã — ấp, và đặc biệt là các hộ dùng nước thuộc nhiều nhóm khác nhau (theo vị trí trên hệ thống kênh, theo loại hình sản xuất, theo mức độ tham gia vào tổ hợp tác dùng nước).

Phân tích tập trung vào đối chiếu giữa thiết kế chính sách và thực hành thực địa, sử dụng khung phân tích Pahl-Wostl (2009). Dữ liệu định lượng bổ sung gồm: thống kê số nông dân đến dự các buổi họp về việc xây kênh nội đồng tại xã Tân Mỹ từ tháng 10–11/2018 (dữ liệu gốc của tác giả); dữ liệu CPIM (2018) về lựa chọn của người dùng nước về loại hình kênh nội đồng; và biểu đồ về các nhu cầu sử dụng nước trong dự án Phước Hòa (biểu đồ 3.1).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Khoảng cách giữa cam kết PIM và thực hành thực địa. Phân tích quá trình triển khai tại khu tưới Đức Hòa cho thấy mô hình quản lý tưới có sự tham gia (PIM) — được thiết kế trên nguyên tắc "sự tham gia của người sử dụng thủy lợi ở tất cả các khía cạnh và mọi cấp quản lý thủy lợi" (Groenfeldt và cộng sự, 1997) — đã được triển khai theo hướng giảm thiểu đáng kể nội dung "tham gia" thực chất. Cách tiếp cận từ trên xuống vẫn tiếp tục thống trị, xác nhận lo ngại của Pahl-Wostl (2009) rằng thiếu khả năng thích ứng là điểm yếu căn bản của các mô hình quản trị áp đặt.

Phát hiện 2: Sự hình thành tổ hợp tác dùng nước như thực hành lai ghép. Việc thành lập các tổ hợp tác dùng nước (WUG — Water User Groups) không phải là quá trình tự nguyện thuần túy mà là sản phẩm của thương thảo nhiều chiều giữa đội tư vấn kỹ thuật, chính quyền địa phương và người dân. Sơ đồ phân bố các tổ hợp tác dùng nước ở khu tưới Đức Hòa (CPIM, 2018) cho thấy sự phân bố không đồng đều theo địa hình và điều kiện tiếp cận nước, phản ánh sự tương tác phức tạp giữa thiết kế kỹ thuật và logic xã hội địa phương.

Phát hiện 3: Chiến lược siphon như kháng cự vi tế. Việc người nông dân xã Tân Mỹ "ngấm ngầm lấy nước theo cách của mình bằng ống xi-phông" (EFEO, 2018) là biểu hiện của chính trị hằng ngày theo nghĩa Scott — không phải sự đối kháng trực tiếp mà là thích nghi sáng tạo với hệ thống quản trị không đáp ứng nhu cầu thực tế. Phát hiện này bác bỏ mô hình phổ biến xem người nông dân là thụ thể bị động của chính sách thủy lợi.

Phát hiện 4: Bài toán kênh nội đồng và logic lựa chọn. Dữ liệu của CPIM (2018) về lựa chọn của người dùng nước về loại hình kênh nội đồng tiết lộ rằng nhiều hộ nông dân ưa tiên đào kênh đất tự do thay vì kênh bê tông theo thiết kế dự án — như hình ảnh "Kênh nội đồng bằng đất do nông dân tự đào để dẫn nước từ kênh VC1 tại khu tưới Đức Hòa" (ảnh tác giả, ấp Bến Long, xã Tân Mỹ, tháng 10/2018). Đây là kết quả phản trực giác: trong bối cảnh đô thị hóa mạnh, nông dân không đầu tư vào hạ tầng kiên cố vì thiếu tính chắc chắn về tương lai sản xuất nông nghiệp. Điều này phản ánh tác động của bối cảnh kinh tế — xã hội địa phương (đô thị hóa, công nghiệp hóa) lên quyết định quản trị nước ở cấp hộ.

Phát hiện 5: Đặc thù Đức Hòa trong tổng thể Phước Hòa. So sánh hai khu tưới Đức Hòa (Long An) và Tân Biên (Tây Ninh) — cùng thuộc Dự án Phước Hòa — cho thấy mặc dù cùng thiết kế kỹ thuật và khung pháp lý, tính hiệu quả của quản trị nước tại Đức Hòa thấp hơn đáng kể. Yếu tố giải thích chủ yếu là áp lực đô thị hóa và cạnh tranh đất đai — nông nghiệp vs. công nghiệp — tại Đức Hòa, khu vực tiếp giáp với thành phố Hồ Chí Minh. Đây là bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ cho luận điểm rằng bối cảnh xã hội — kinh tế địa phương là biến số không thể bỏ qua trong thiết kế và đánh giá mô hình quản trị nước.

Implications đa chiều

Hàm ý lý thuyết: Nghiên cứu củng cố và bổ sung cho lý thuyết quản trị thích ứng (Pahl-Wostl, 2009) bằng case study đầu tiên từ Việt Nam, đồng thời mở rộng lý thuyết chính trị hằng ngày sang lĩnh vực quản trị tài nguyên nước tại châu Á. Nó cũng đặt câu hỏi về khả năng chuyển giao của PIM từ bối cảnh phương Tây sang hệ thống chính trị tập trung.

Hàm ý phương pháp: Việc kết hợp ethnographic fieldwork kéo dài với phân tích thể chế đa cấp (multi-level institutional analysis) tạo ra một template phương pháp có thể được áp dụng cho nghiên cứu quản trị tài nguyên ở Đông Nam Á, đặc biệt trong bối cảnh các dự án ODA quy mô lớn.

Hàm ý thực tiễn: Dựa trên phân tích các thách thức tại khu tưới Đức Hòa, nghiên cứu đề xuất một bộ khuyến nghị cụ thể: (i) thiết kế PIM cần tính đến bối cảnh đô thị hóa địa phương khi xác định cơ chế khuyến khích tham gia; (ii) tổ hợp tác dùng nước cần được trao quyền thực chất (decision-making authority) chứ không chỉ là cơ cấu hành chính hình thức; (iii) kênh nội đồng cần cho phép lựa chọn linh hoạt về vật liệu phù hợp với điều kiện kinh tế và tầm nhìn của từng hộ.

Hàm ý chính sách: Bài học từ Đức Hòa có thể áp dụng trực tiếp cho các dự án thủy lợi ODA tương lai tại đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt trong bối cảnh Thông tư hướng dẫn thành lập, củng cố và phát triển tổ chức hợp tác dùng nước cần được rà soát để tạo ra cơ chế tham gia thực chất hơn.

---

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thừa nhận bốn hạn chế cụ thể. Hạn chế 1: Phạm vi nghiên cứu tập trung sâu vào xã Tân Mỹ, dù có bao phủ 11 xã toàn khu tưới, nên một số phát hiện có thể không đại diện cho các xã nằm ở phần cuối hệ thống kênh với đặc điểm địa — kinh tế khác nhau. Hạn chế 2: Giai đoạn nghiên cứu (2016–2019) chỉ nắm bắt ba năm đầu vận hành khu tưới, chưa đủ để đánh giá tính bền vững dài hạn của các thể chế quản trị đang hình thành. Hạn chế 3: Dữ liệu định lượng về hiệu quả tưới tiêu (lưu lượng, diện tích được tưới đầy đủ, năng suất cây trồng) còn hạn chế, làm cho một số luận điểm về hiệu quả quản trị dựa chủ yếu vào bằng chứng định tính. Hạn chế 4: Khu tưới Tân Biên — điểm so sánh tự nhiên — chưa được nghiên cứu đủ chiều sâu để hỗ trợ phân tích so sánh đầy đủ.

Từ những hạn chế này, chương trình nghiên cứu tương lai gồm năm hướng cụ thể: (1) Nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal) 5–10 năm tại Đức Hòa để đánh giá quỹ đạo phát triển thể chế; (2) Nghiên cứu so sánh hệ thống giữa Đức Hòa và Tân Biên để cô lập các yếu tố bối cảnh quyết định hiệu quả PIM; (3) Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu lên năng lực thích ứng của các thể chế quản trị nước tại đồng bằng sông Cửu Long; (4) Phân tích so sánh quốc tế giữa mô hình PIM Việt Nam với các mô hình tương tự ở Myanmar, Campuchia và Thái Lan — các quốc gia cùng thể chế chính trị tập trung và áp lực ODA tương tự; (5) Nghiên cứu về tri thức kỹ thuật bản địa trong thiết kế kênh nội đồng — liệu kinh nghiệm tự đào kênh đất của người nông dân Đức Hòa có chứa đựng tri thức địa phương có giá trị có thể tích hợp vào thiết kế kỹ thuật?

---

Tác động và ảnh hưởng

Về tác động học thuật, đây là một trong những công trình nhân học phát triển đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu quản trị nước thủy lợi thông qua phương pháp điền dã dân tộc học quy mô lớn (3 năm). Nó mở ra một hướng nghiên cứu mới cho Khoa Nhân học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn — ĐHQGHN, nơi nhân học phát triển theo đánh giá của Pannier (2020) "chưa tạo được ảnh hưởng đáng kể nào lên các chương trình phát triển." Bằng cách cung cấp một nghiên cứu trường hợp đầy đủ và có chiều sâu, công trình này có tiềm năng được trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu khoa học chính trị, nhân học và quản lý tài nguyên trong khu vực.

Về tác động thực tiễn với ngành, nghiên cứu trực tiếp hỗ trợ ban quản lý khu tưới Đức Hòa và chính quyền tỉnh Long An nhận diện và xử lý các thách thức quản trị cụ thể. Các phát hiện về chiến lược siphon và lựa chọn kênh đất cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc thiết kế lại chương trình OSDP (Chương trình Phát triển Xã hội và Nội đồng). Ở cấp độ rộng hơn, bài học từ Đức Hòa có thể ảnh hưởng đến thiết kế các gói hỗ trợ kỹ thuật trong các dự án ODA thủy lợi tương lai với ADB và AFD trên toàn quốc.

Về chính sách, các khuyến nghị về thể chế hóa PIM có giá trị cho Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trong quá trình rà soát Luật Thủy lợi 2017 và các Thông tư hướng dẫn liên quan. Kết quả nghiên cứu cũng có liên quan đến chính sách an ninh nguồn nước cấp quốc gia trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang đe dọa nghiêm trọng đồng bằng sông Cửu Long.

---

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu sinh và học giả nhân học phát triển được cung cấp một template phương pháp nghiên cứu điền dã dân tộc học trong lĩnh vực quản trị tài nguyên, kết hợp quan sát tham dự dài hạn với phân tích lý thuyết đa tầng. Đây đặc biệt có giá trị cho nhân học phát triển — vẫn còn là lĩnh vực non trẻ tại Việt Nam — cung cấp một mô hình nghiên cứu thực hành để tham chiếu.

Học giả cao cấp và chuyên gia thủy lợi quốc tế hưởng lợi từ bằng chứng thực nghiệm đầu tiên về tính khả thi và giới hạn của PIM trong hệ thống chính trị Việt Nam, bổ sung cho cơ sở bằng chứng toàn cầu về PIM mà đến nay vẫn thiếu các trường hợp châu Á Đông Nam đủ chiều sâu phân tích.

Các tổ chức tài trợ quốc tế như ADB và AFD có thể sử dụng các phát hiện để cải thiện thiết kế phần quản trị xã hội trong các dự án ODA tương lai, đặc biệt là các điều kiện tiên quyết thể chế cần thiết để PIM phát huy hiệu quả thực chất, tránh "diễn ngôn đồng thuận hình thức."

Cán bộ hoạch định chính sách ở cấp tỉnh và trung ương được cung cấp bộ khuyến nghị chính sách cụ thể, có cơ sở bằng chứng dân tộc học, cho việc thiết kế và vận hành tổ hợp tác dùng nước và chương trình kênh nội đồng.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất? Đóng góp lý thuyết nổi bật nhất là sự mở rộng lý thuyết quản trị thích ứng (Pahl-Wostl, 2009) bằng khái niệm "diễn ngôn đồng thuận hình thức" — lý thuyết hóa tình huống một quốc gia cam kết PIM trong thương thảo chính sách nhưng tiếp tục vận hành logic quản trị từ trên xuống trong thực tiễn. Đây là đóng góp quan trọng vì nó giải thích tại sao nhiều mô hình PIM thất bại dù được thiết kế kỹ thuật tốt.

2. Đổi mới phương pháp? So với các nghiên cứu thủy lợi Việt Nam trước đây chủ yếu dựa vào khảo sát định lượng và phân tích kỹ thuật (Đỗ Đức Hùng, 1997; Tessier, 2013), luận án này là trường hợp hiếm hoi áp dụng điền dã dân tộc học kéo dài 3 năm (2016–2019) với triangulation phương pháp đa chiều. So với nghiên cứu của Flanagan & Laituri (2004) về cộng đồng thổ dân châu Mỹ và nghiên cứu của Adjakloe (2021) tại Ghana — cả hai đều nghiên cứu tri thức địa phương và quản trị nước — luận án Nguyễn Minh Nguyệt có ưu thế ở phân tích quá trình chuyển đổi thể chế trong thời gian thực.

3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất? Phát hiện phản trực giác nhất là việc nông dân tại khu tưới Đức Hòa ưu tiên kênh đất tự đào hơn kênh bê tông do dự án cung cấp. Trực giác thông thường cho rằng nông dân sẽ ưu tiên hạ tầng kiên cố hơn. Thực tế phản ánh logic kinh tế sâu sắc hơn: trong bối cảnh đất nông nghiệp đang mất dần vào khu công nghiệp, đầu tư vào hạ tầng tưới tiêu kiên cố là quyết định thiếu khôn ngoan. Dữ liệu từ CPIM (2018) và thống kê tham dự các buổi họp về xây kênh nội đồng tại xã Tân Mỹ (tháng 10–11/2018) xác nhận xu hướng này.

4. Giao thức tái lặp? Dữ liệu điền dã được ghi chép đầy đủ trong bảng thống kê các cuộc phỏng vấn sâu (tháng 9/2016 đến tháng 11/2019) và tài liệu ảnh có chú thích địa điểm — thời gian cụ thể, tạo nền tảng cho việc nghiên cứu tái lặp tại cùng địa bàn.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm? Năm hướng nghiên cứu được đề xuất ở phần Limitations cung cấp một chương trình nghiên cứu 10 năm rõ ràng, từ theo dõi dọc tại Đức Hòa đến nghiên cứu so sánh khu vực Đông Nam Á.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ nhân học của Nguyễn Minh Nguyệt để lại sáu đóng góp cụ thể và có thể đo lường được:

(1) Lấp đầy khoảng trống học thuật quan trọng trong nhân học phát triển Việt Nam bằng nghiên cứu dân tộc học đầu tiên về quản trị nước thủy lợi tại một khu tưới mới vận hành ở đồng bằng sông Cửu Long, dựa trên 3 năm điền dã thực địa.

(2) Phát triển khái niệm "diễn ngôn đồng thuận hình thức" mới, mở rộng lý thuyết quản trị thích ứng (Pahl-Wostl, 2009) bằng bằng chứng thực nghiệm từ bối cảnh hệ thống chính trị tập trung.

(3) Ghi chép và phân tích hành vi "chính trị hằng ngày" của người dùng nước — từ chiến lược siphon đến lựa chọn kênh đất — như một hình thức agency của nông dân trong đối phó với hệ thống quản trị không phù hợp, bổ sung vào lý thuyết Scott về kháng cự vi tế.

(4) Cung cấp case study so sánh có giá trị giữa hai khu tưới Đức Hòa và Tân Biên, minh họa cách bối cảnh đô thị hóa tác động trực tiếp đến hiệu quả của cùng một thiết kế quản trị — một bằng chứng thực nghiệm quan trọng cho lý thuyết "không có mô hình nào là hoàn toàn lý tưởng, là đáp án chung cho tất cả các quốc gia."

(5) Mở ra ba dòng nghiên cứu mới cho nhân học phát triển Việt Nam: nghiên cứu về tổ chức xã hội hợp tác dùng nước ở cấp ấp; nghiên cứu về tác động của đô thị hóa lên tri thức và thực hành nông nghiệp; và nghiên cứu về quá trình chuyển dịch thể chế trong các dự án ODA thủy lợi quy mô lớn.

(6) Đề xuất khung thực hành cho các tổ chức tài trợ quốc tế (ADB, AFD) và cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) trong thiết kế điều kiện thể chế tiên quyết cho PIM tại Việt Nam và các quốc gia có hệ thống chính trị tương đồng.

Trong bức tranh tổng thể, nghiên cứu này không chỉ là đóng góp cho nhân học Việt Nam mà còn có ý nghĩa quốc tế trong thời điểm thế giới đang đối mặt với khủng hoảng quản trị nước — mà như Hội đồng Nước Thế giới năm 2000 khẳng định — không phải do thiếu nước mà do "cuộc khủng hoảng về quản trị ngành nước." Đức Hòa là một mảnh ghép cụ thể, sinh động và đầy tính thuyết phục cho bức tranh toàn cầu đó.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 phân tích tình hình nghiên cứu, nguồn tài liệu và xác định hướng nghiên cứu chính của luận án, làm rõ cơ sở lý luận, khung phân tích và phương pháp nghiên cứu. Chương 2 tập trung làm rõ những đặc điểm kinh tế xã hội và môi trường của địa bàn nghiên cứu, đặt trong bối cảnh biến đổi khí hậu của đồng bằng sông Cửu Long nói chung và khu tưới Đức Hòa nói riêng. Chương này đặt cơ sở cho các phân tích về mô hình quản trị và tương tác giữa cơ quan có trách nhiệm và các hộ dùng nước trong bối cảnh môi trường nhân văn và tự nhiên ở các chương sau. Chương 3 tìm hiểu quá trình xây dựng hệ thống kênh tưới, các cuộc thương thảo và những khác biệt trong quan điểm và thực hành quản trị nước ở Khu tưới Đức Hòa với trọng tâm là vấn đề quản trị nước tưới có sự tham gia.

Chương 4 tìm hiểu việc hình thành tổ hợp tác dùng nước như một sự đổi mới trong quản trị nước cùng những phản hồi từ những người tham gia vào quá trình này và quá trình xây dựng hệ thống kênh nội đồng đưa nước tưới đến các hộ dùng nước. Các kết quả phân tích trong Chương này cũng gợi lên những kiến nghị, ngụ ý cho chính sách quản trị nước ở khu tưới Đức Hòa nói riêng và quản trị nước thủy lợi ở Việt Nam nói chung. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Trong Chương này, tôi sẽ giới thiệu tổng quan tình hình nghiên cứu về quản trị nguồn nước nói chung và quản trị nguồn nước thủy lợi nói riêng cũng như điểm mạnh, điểm hạn chế của các nghiên cứu đó. Khảo cứu các tài liệu là cơ sở nền tảng để giúp tôi lựa chọn lý thuyết và phương pháp nghiên cứu cho luận án của mình, góp phần lấp đầy những khoảng trống mà các nghiên cứu trên để lại.

Tình hình nghiên cứu Quản trị nước là một lĩnh vực nghiên cứu rộng và phức tạp. Các nguồn nước như nước ngầm, nước mặt ở sông suối, ao hồ và nước từ các công trình thủy lợi mà con người tích trữ và điều tiết để phục vụ cho sinh hoạt, sản xuất và cải tạo môi trường đòi hỏi phải được xử lý bằng các mô hình quản trị phù hợp với điều kiện tự nhiên, chính trị và xã hội địa phương. Luận án này không có tham vọng nghiên cứu cách thức quản trị tất cả các nguồn nước nói trên. Thay vào đó, nghiên cứu của tôi tập trung vào vấn đề quản trị nguồn nước thủy lợi với trường hợp nghiên cứu sâu ở khu tưới Đức Hòa, tỉnh Long An.

Có thể nói sự phát triển của thủy lợi và quản trị nước là đề tài đã được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Nhìn lại lịch sử nghiên cứu của vấn đề, phần khảo cứu này thay vì liệt kê các tài liệu, sẽ phân tích các cách tiếp cận đã có để từ đó xác định hướng nghiên cứu chính của luận án. Có thể nhận thấy có ba hướng tiếp cận phổ biến là: (1) Tiếp cận quản trị nước từ tri thức dân gian, (2) Tiếp cận quản trị nước từ quan điểm lịch sử, (3) Tiếp cận quản trị nước từ quan điểm chính trị - xã hội. Để tập trung phân tích các nghiên cứu đã có về quản trị nước thủy lợi, trong phần tổng quan này tôi sẽ tập trung vào những hướng tiếp cận nổi bật về quản trị nước ở trong và ngoài nước, trên cơ sở đó xác định những vấn đề có thể học hỏi, phát triển và bổ khuyết trong nghiên cứu của mình.

Tiếp cận quản trị nước từ tri thức dân gian Tri thức dân gian là một khái niệm tương đối rộng, thường được gọi bằng những tên khác nhau như “tri thức bản địa” (indigenous knowledge), “tri thức địa phương” (local knowledge), “tri thức truyền thống” (traditional knowledge) hoặc 15 “tri thức kỹ thuật bản địa” (indigenous technical knowledge), v. Các thuật ngữ này dù ít nhiều có những hàm ý khác nhau nhưng nhìn chung được hiểu là loại hình tri thức được tích lũy và trao truyền giữa các thế hệ trong một cộng đồng hay vùng miền nhất định, trên cơ sở quan sát các điều kiện cụ thể của địa phương, và học hỏi từ quá trình tương tác giữa con người với hệ sinh thái tự nhiên để phục vụ cho cuộc mưu sinh trong không gian sinh tồn của mình. Dưới góc độ tiếp cận tri thức địa phương và tập tục dân gian gắn với quản trị nước, các nhà nghiên cứu có xu hướng tập trung vào ba khía cạnh: 1) kinh nghiệm trị thủy; 2) tri thức và quy định của luật tục địa phương về bảo vệ nguồn nước; và 3) các nghi lễ, huyền thoại dân gian để đảm bảo mối quan hệ hài hòa giữa nước và đời sống con người. Nghiên cứu của Flanagan & Laituri (2004) về quản trị nước trong cộng đồng thổ dân châu Mỹ góp phần chỉ ra rằng quan điểm văn hóa mở ra một hướng quan trọng để xem xét các vấn đề quản lý.

Hiểu và xác định các thực hành văn hóa có thể là bước đầu tiên và quan trọng trong việc hợp tác quản lý tài nguyên giữa các nhóm văn hóa khác nhau để ngăn ngừa xung đột và giải quyết khiếu nại kéo dài. Tại Việt Nam, một quốc gia nông nghiệp được tạo dựng trên cơ sở của nền văn minh lúa nước thì nước tưới và tri thức địa phương trong quản trị nước tưới là yếu tố có tầm quan trọng hàng đầu. Hệ thống tri thức này có thể thay đổi để thích ứng vào thời gian và không gian nên “trong nhiều trường hợp lại tỏ ra phù hợp hơn so với các tri thức khoa học” (Sillitoe, 1998, dẫn theo Lâm Bá Nam, 2010:7). Khi tiếp cận tri thức địa phương trong quản trị nước, Cầm Trọng (1978) quan tâm đến tri thức kiến tạo các công trình thủy lợi và cách con người khai thác nó phục vụ sản xuất và cuộc sống.

Theo ông, địa bàn cư trú của người Thái ở Tây Bắc là nơi tập trung các con suối lớn, sông suối ở đây có độ cao từ 100 đến 600m nên vào mùa mưa, dòng chảy rất dữ dội. Để thích nghi với điều kiện tự nhiên này, người Thái tránh dựng nhà ở các miệng khe, miệng vực. Dựa trên kinh nghiệm đó, bản mường Thái vẫn bám rất chắc trên những dải đất kề sông, kề suối: "Có nước thì có cá. Vào ở đó mới sống được suốt đời".

Trong hoạt động trị thủy, người Thái vốn nổi tiếng với hệ thống thủy lợi mương, phai, lái, lín và cọn nước. Trong các khâu kỹ thuật liên hoàn, biện pháp thuỷ lợi luôn được người Thái đặt lên hàng đầu với ý 16 thức, vai trò và tầm quan trọng: “có nước mới nên ruộng, có ruộng mới nên lúa” (mi nặm chắng pên na, mi na chắng pên kháu). Đề cập đến kinh nghiệm dùng nước của người Hà Nhì ở Lai Châu và Lào Cai, tác giả Đặng Thị Oanh (2008) đã chỉ ra cách mà người Hà Nhì có thể trở thành những những người trồng lúa nước giàu kinh nghiệm dù sinh sống trên những vùng núi cao. Họ chọn những mảnh đồi có nguồn nước mạch hoặc gần nguồn nước mạch để có thể dẫn nước tới ruộng bằng cách đào rãnh từ trên cao xuống thấp, từ bên này sang bên kia, từ ruộng trên xuống ruộng dưới và hệ thống rãnh nước này cũng có thể là hệ thống rãnh thoát khi cần tiêu úng.

Phía trên những thửa ruộng bậc thang này còn có giao thông hào để phòng trừ hiện tượng mưa lớn tràn từ đỉnh đồi xuống làm gãy lúa, trôi màu trên ruộng. Cộng đồng người Mường, người Dao và người Hmông ở các tỉnh miền núi phía Bắc cũng thường xây dựng hệ thống cấp nước chung bằng các cọn nước (guồng nước) làm bằng tre nứa và hệ thống nước tự chảy. Người Dao ở xã Ngọc Hội, Tuyên Quang chủ yếu lấy nước từ hệ thống nước tự chảy từ cao xuống thấp. Vì thế, khi phát rừng để lấy đất làm rẫy, họ thường để lại các cây lớn ở trên đỉnh đồi hoặc đầu nguồn nước để giữ nước.

Các tộc người ở Tây Nguyên cũng có những luật tục phong phú liên quan đến việc bảo vệ, khai thác và sử dụng nguồn nước. Đối với họ, nước là yếu tố quan trọng, gắn bó mật thiết với đời sống. Điều đó được thể hiện qua hình tượng hai vị thủ lĩnh “Pơ tao ya” (Thủy Xá – Vua nước) và “Pơ tao pui” (Hỏa Xá – Vua lửa) trong văn hóa tộc người, và tiền tố “Ea” tức là nước xuất hiện phổ biến trong tên các địa danh như EaTam, EaSúp, EaH’leo… (Nguyễn Trường Giang, 2001). Khu vực đồng bằng sông Cửu Long cũng thu hút được sự quan tâm của nhiều học giả bởi đây là địa bàn sông nước và ngành nghề chủ yếu của người dân bản địa là nông – ngư nghiệp.

Theo tác giả Phạm Xuân Phú và cộng sự (2017), thông qua việc sống chung với lũ hằng năm, người dân địa phương đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm để dự báo và thích nghi với lũ nhằm bảo vệ tính mạng, tài sản của mình trong cuộc sống và sản xuất nông nghiệp. Các kinh nghiệm đã được người dân sử dụng để dự đoán lũ gồm quan sát diễn biến lũ trong các năm trước; quan sát màu nước, hướng gió; quan sát biểu hiện của một số loài thực vật, động vật. Ví dụ như mực nước trong các tháng 5 và 6 âm lịch cao thì tháng 7 và 8 âm lịch sẽ có lũ, 17 cứ 3 năm lũ thấp thì có 1 năm lũ cao. Hoặc dựa vào quan sát màu của nước, nếu trong nước có nhiều tảo (trứng nước) hoặc trứng nước xuất hiện sớm (tháng 5, 6 âm lịch) thì sẽ có lũ.

Bằng những kinh nghiệm này, người dân sẽ chủ động phòng tránh và nhằm giảm thiệt hại do lũ gây ra. Họ dựng nhà theo kiểu nhà sàn có trụ nâng, khi có biểu hiện lũ dâng cao thì người dân chủ động nâng sàn nhà lên. Đối với sản xuất nông nghiệp, người dân sẽ thay đổi lịch thời vụ, giống canh tác, kỹ thuật bón phân, làm đất cho phù hợp. Và trong đánh bắt thủy sản, họ cũng dựa vào mực nước để dự đoán các loài cá sẽ xuất hiện trong các ngày tiếp theo.

Vì thế, mặc dù bị coi là hiện tượng thiên tai nhưng đối với người dân vùng đồng bằng sông Cửu Long, lũ được xem như là một tặng phẩm, một phương thức canh tác nông nghiệp khác. Thay vì trồng lúa, người dân, nhất là người không có đất có thể kiếm sống bằng việc khai thác lượng thủy sản dồi dào do lũ mang đến.