Luận văn: Các nhân tố tác động đến quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích tại DNNN

Luận văn phân tích các nhân tố tác động đến quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích của doanh nghiệp nhà nước. Tải tài liệu tham khảo miễn phí.

• Tác giả: Trần Thị Kim Ngân
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Phúc Sinh
• Trường học: Trường đại học kinh tế tp. hồ chí minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Các nhân tố tác động đến việc quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích của doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản trị lợi nhuận dồn tích tại DNNN Việt Nam

Quản trị lợi nhuận (QTLN) là một chủ đề nhận được sự quan tâm lớn trong giới học thuật và thực tiễn, đặc biệt sau các vụ bê bối tài chính toàn cầu. Tại Việt Nam, bối cảnh cổ phần hóa mạnh mẽ các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) càng làm gia tăng sự chú ý đến tính minh bạch và trung thực của báo cáo tài chính. Quản trị lợi nhuận dồn tích được định nghĩa là sự can thiệp có chủ đích của nhà quản lý vào quá trình báo cáo tài chính bên ngoài nhằm đạt được lợi ích riêng (Schipper, 1989). Hành vi này không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa tiêu cực, đôi khi nó được dùng để truyền tải thông tin nội bộ về triển vọng tương lai. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu tập trung vào khía cạnh cơ hội, khi nhà quản lý sử dụng sự linh hoạt của kế toán dồn tích để điều chỉnh lợi nhuận, làm sai lệch thực trạng kinh tế của doanh nghiệp. Vấn đề này trở nên đặc biệt quan trọng đối với DNNN, nơi có sự tách biệt rõ ràng giữa quyền sở hữu (Nhà nước) và quyền quản lý (ban điều hành được bổ nhiệm). Sự thiếu giám sát chặt chẽ có thể tạo ra động cơ cho các nhà quản lý thực hiện hành vi QTLN nhằm đạt được các mục tiêu về lương thưởng, tránh vi phạm hợp đồng vay nợ, hoặc làm đẹp số liệu trước thềm cổ phần hóa. Việc tìm hiểu các nhân tố tác động đến hành vi này giúp nâng cao chất lượng lợi nhuận và sự minh bạch thông tin.

1.1. Khái niệm và bản chất của hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Hành vi điều chỉnh lợi nhuận (earnings management) xảy ra khi các nhà quản lý sử dụng các xét đoán trong báo cáo tài chính và cấu trúc các giao dịch để thay đổi thông tin, nhằm đánh lừa một số bên liên quan về hiệu quả hoạt động kinh tế của doanh nghiệp (Healy và Wahlen, 1999). Bản chất của nó nằm ở việc lợi dụng các khoản mục dồn tích tùy ý (discretionary accruals). Kế toán dồn tích yêu cầu các ước tính và xét đoán về các sự kiện kinh tế trong tương lai. Điều này tạo ra một "khoảng trống" cho phép nhà quản lý tác động đến con số lợi nhuận cuối cùng mà không vi phạm các chuẩn mực kế toán một cách trắng trợn. Các kỹ thuật phổ biến bao gồm thay đổi ước tính về dự phòng nợ phải thu khó đòi, thời gian khấu hao tài sản cố định, hoặc ghi nhận doanh thu sớm hơn thực tế. Những hành động này thường được gọi là làm mịn lợi nhuận (income smoothing) để tạo ra một bức tranh tài chính ổn định và ít biến động hơn.

1.2. Động cơ đằng sau các quyết định kế toán dồn tích tại DNNN

Động cơ quản trị lợi nhuận tại doanh nghiệp nhà nước rất đa dạng. Thứ nhất là các động cơ liên quan đến hợp đồng, chẳng hạn như các hợp đồng vay nợ có điều khoản ràng buộc dựa trên chỉ số tài chính. Nhà quản lý có thể điều chỉnh tăng lợi nhuận để tránh vi phạm các điều khoản này. Thứ hai là các hợp đồng lương thưởng, khi phúc lợi của ban lãnh đạo gắn liền với các chỉ tiêu lợi nhuận. Thứ ba là động cơ từ thị trường vốn, đặc biệt trong bối cảnh cổ phần hóa. Nhà quản lý có thể "làm đẹp" báo cáo tài chính để thu hút nhà đầu tư và đạt được mức giá IPO cao hơn. Cuối cùng là các động cơ liên quan đến chính trị và quy định, như việc đáp ứng các chỉ tiêu do cơ quan chủ quản giao phó hoặc giảm lợi nhuận để tránh sự chú ý của công chúng và cơ quan thuế. Sự tồn tại của các động cơ này nhấn mạnh tầm quan trọng của một cơ chế quản trị công ty tại DNNN hiệu quả.

II. Lý thuyết nền tảng lý giải quản trị lợi nhuận tại DNNN

Để hiểu sâu sắc về hành vi quản trị lợi nhuận dồn tích, cần dựa trên các lý thuyết nền tảng trong lĩnh vực tài chính và kế toán. Ba lý thuyết chính thường được vận dụng để giải thích hiện tượng này tại các doanh nghiệp nhà nước là Lý thuyết ủy nhiệm, Lý thuyết kế toán thực chứng và Lý thuyết thông tin bất cân xứng. Các lý thuyết này cung cấp một khuôn khổ để phân tích mối quan hệ phức tạp giữa các bên liên quan (Nhà nước, nhà quản lý, chủ nợ, nhà đầu tư) và giải thích tại sao hành vi điều chỉnh lợi nhuận lại phát sinh. Lý thuyết ủy nhiệm tập trung vào mâu thuẫn lợi ích giữa người chủ (bên ủy nhiệm) và người quản lý (bên được ủy nhiệm). Lý thuyết kế toán thực chứng tìm cách giải thích và dự đoán các lựa chọn chính sách kế toán của doanh nghiệp. Trong khi đó, Lý thuyết thông tin bất cân xứng nhấn mạnh sự chênh lệch thông tin giữa nhà quản lý và các bên bên ngoài, tạo điều kiện cho QTLN. Việc vận dụng các lý thuyết này giúp xây dựng các giả thuyết nghiên cứu vững chắc về tác động của các nhân tố như cơ cấu sở hữu, đặc điểm doanh nghiệp và cơ chế giám sát đến mức độ QTLN.

2.1. Lý thuyết ủy nhiệm và mâu thuẫn lợi ích tại doanh nghiệp

Lý thuyết ủy nhiệm (Agency Theory) do Jensen và Meckling (1976) phát triển, mô tả mối quan hệ trong đó một bên (người chủ sở hữu) ủy quyền cho một bên khác (người đại diện) thực hiện công việc thay mặt mình. Tại DNNN, Nhà nước là bên ủy nhiệm và ban giám đốc là bên được ủy nhiệm. Do sự tách biệt giữa sở hữu nhà nước và quyền quản lý, mâu thuẫn lợi ích có thể nảy sinh. Nhà quản lý, với mục tiêu tối đa hóa lợi ích cá nhân (lương, thưởng, danh tiếng), có thể đưa ra các quyết định không hoàn toàn vì lợi ích của chủ sở hữu. Quản trị lợi nhuận là một biểu hiện của vấn đề này. Họ có thể thao túng lợi nhuận để đạt được các khoản thưởng cá nhân hoặc che giấu hiệu quả hoạt động của DNNN yếu kém. Chi phí ủy nhiệm phát sinh khi Nhà nước phải thiết lập các cơ chế giám sát như hội đồng quản trị và ban kiểm soát để hạn chế hành vi cơ hội này.

2.2. Vai trò của lý thuyết kế toán thực chứng trong nghiên cứu

Lý thuyết kế toán thực chứng (Positive Accounting Theory) của Watts và Zimmerman (1978) tập trung vào việc giải thích và dự đoán các hành vi kế toán trong thực tế. Lý thuyết này cho rằng các lựa chọn chính sách kế toán của doanh nghiệp bị chi phối bởi ba giả thuyết chính: giả thuyết kế hoạch thưởng, giả thuyết hợp đồng nợ và giả thuyết chi phí chính trị. Đối với doanh nghiệp nhà nước, giả thuyết chi phí chính trị đặc biệt phù hợp. Các DNNN có quy mô doanh nghiệp lớn thường phải chịu sự giám sát chặt chẽ từ công chúng và chính phủ. Do đó, họ có thể có động cơ điều chỉnh lợi nhuận giảm xuống để tránh bị áp đặt thêm thuế hoặc các quy định bất lợi. Ngược lại, giả thuyết kế hoạch thưởng và hợp đồng nợ giải thích cho hành vi điều chỉnh lợi nhuận tăng lên để tối đa hóa thu nhập cho nhà quản lý và tránh vi phạm cam kết với chủ nợ.

III. Top các nhân tố đặc điểm doanh nghiệp ảnh hưởng đến QTLN

Mức độ quản trị lợi nhuận dồn tích tại một doanh nghiệp nhà nước không chỉ xuất phát từ động cơ của nhà quản lý mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ chính các đặc điểm nội tại của doanh nghiệp. Các nghiên cứu thực nghiệm, bao gồm cả nghiên cứu của Trần Thị Kim Ngân (2019) tại Việt Nam, đã chỉ ra một số nhân tố quan trọng. Các nhân tố này bao gồm quy mô doanh nghiệp, thời gian hoạt động, cấu trúc tài chính và hiệu quả kinh doanh. Việc phân tích các yếu tố này giúp nhận diện những DNNN có nguy cơ thực hiện điều chỉnh lợi nhuận cao hơn. Ví dụ, một doanh nghiệp có đòn bẩy tài chính cao có thể chịu áp lực lớn hơn trong việc duy trì các chỉ số tài chính đẹp để làm hài lòng chủ nợ. Tương tự, tỷ suất sinh lời cao hoặc thấp bất thường cũng có thể là dấu hiệu của hành vi can thiệp vào số liệu kế toán. Hiểu rõ các mối quan hệ này là cơ sở để các nhà phân tích và cơ quan quản lý đưa ra những đánh giá chính xác hơn về chất lượng lợi nhuận được báo cáo.

3.1. Ảnh hưởng của quy mô doanh nghiệp và thời gian hoạt động

Quy mô và tuổi đời của doanh nghiệp là hai yếu tố có tác động đa chiều đến QTLN. Một mặt, các doanh nghiệp lớn thường có hệ thống kiểm soát nội bộ phức tạp và chịu sự giám sát chặt chẽ hơn từ công chúng và kiểm toán độc lập, do đó có thể hạn chế hành vi QTLN. Mặt khác, các doanh nghiệp này cũng có nhiều nguồn lực và kỹ thuật kế toán tinh vi hơn để thực hiện điều chỉnh lợi nhuận. Nghiên cứu của Trần Thị Kim Ngân (2019) cho thấy các DNNN có thời gian hoạt động càng dài thì mức độ QTLN càng cao. Điều này có thể được lý giải rằng các nhà quản lý đã có nhiều kinh nghiệm hơn trong việc vận dụng sự linh hoạt của các chính sách kế toán để đạt được mục tiêu mong muốn.

3.2. Mối liên hệ giữa đòn bẩy tài chính và tỷ suất sinh lời

Đòn bẩy tài chính, thể hiện qua hệ số nợ, là một nhân tố quan trọng. Các doanh nghiệp có tỷ lệ nợ cao thường đối mặt với nguy cơ vi phạm các điều khoản hợp đồng vay. Điều này tạo ra động cơ mạnh mẽ để nhà quản lý điều chỉnh tăng lợi nhuận. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của Trần Thị Kim Ngân (2019) lại chỉ ra điều ngược lại: hệ số nợ càng thấp thì mức độ QTLN càng cao tại các DNNN. Về tỷ suất sinh lời, kết quả cho thấy các doanh nghiệp có tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) càng cao thì mức độ QTLN càng lớn. Điều này có thể cho thấy nhà quản lý tại các doanh nghiệp hoạt động hiệu quả có xu hướng "làm đẹp" thêm kết quả để nhận được mức thưởng cao hơn, hoặc sử dụng các khoản dồn tích để duy trì chuỗi lợi nhuận tăng trưởng ấn tượng.

IV. Cách cơ chế quản lý kiểm soát ảnh hưởng quản trị lợi nhuận

Bên cạnh đặc điểm nội tại, cơ chế quản lý và kiểm soát đóng vai trò then chốt trong việc kiềm chế hoặc thúc đẩy hành vi quản trị lợi nhuận dồn tích. Một hệ thống quản trị công ty tại DNNN hiệu quả được xem là công cụ hữu hiệu để bảo vệ lợi ích của chủ sở hữu nhà nước và các bên liên quan. Các yếu tố trong cơ chế này bao gồm cấu trúc và đặc điểm của hội đồng quản trị (HĐQT) hoặc Hội đồng thành viên (HĐTV), vai trò của ban kiểm soát, và chất lượng của cơ quan kiểm toán bên ngoài. Một HĐQT có quy mô hợp lý, tính độc lập cao và đa dạng về chuyên môn có thể thực hiện chức năng giám sát tốt hơn. Tương tự, một kiểm toán độc lập có uy tín và chuyên môn cao sẽ tăng khả năng phát hiện các hành vi sai phạm, từ đó làm giảm động cơ điều chỉnh lợi nhuận. Nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam đã cung cấp những bằng chứng cụ thể về tác động của các yếu tố này đối với các doanh nghiệp nhà nước.

4.1. Vai trò giám sát của hội đồng quản trị và ban kiểm soát

Hội đồng quản trị (hoặc HĐTV tại các công ty TNHH MTV) là cơ quan giám sát cao nhất đối với ban giám đốc. Về lý thuyết, một HĐQT lớn hơn có thể mang lại nhiều kinh nghiệm và quan điểm đa dạng, nhưng cũng có thể dẫn đến sự phối hợp kém hiệu quả và "lẩn tránh trách nhiệm". Nghiên cứu của Trần Thị Kim Ngân (2019) cho thấy quy mô HĐTV càng lớn thì mức độ QTLN tại các DNNN càng cao. Điều này ủng hộ lập luận rằng HĐTV lớn có thể khó kiểm soát và dễ bị chi phối hơn. Bên cạnh đó, sự kiêm nhiệm giữa chức danh Chủ tịch HĐTV và Giám đốc điều hành cũng được chứng minh là làm tăng mức độ QTLN, do quyền lực bị tập trung vào một cá nhân, làm suy yếu chức năng giám sát.

4.2. Tác động của cơ cấu sở hữu nhà nước và giới tính lãnh đạo

Mặc dù đối tượng nghiên cứu là các doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, nhưng cơ chế đại diện quyền sở hữu nhà nước vẫn có sự khác biệt. Tuy nhiên, một yếu tố thú vị được xem xét là đặc điểm của nhà lãnh đạo. Nghiên cứu cho thấy giới tính của giám đốc điều hành có tác động đến QTLN. Cụ thể, các DNNN có giám đốc điều hành là nữ có mức độ QTLN thấp hơn. Phát hiện này phù hợp với nhiều nghiên cứu trên thế giới, cho rằng các nhà lãnh đạo nữ thường có xu hướng thận trọng hơn, ít chấp nhận rủi ro và tuân thủ đạo đức tốt hơn trong việc lập báo cáo tài chính. Điều này gợi ý rằng việc đa dạng hóa giới tính trong ban lãnh đạo có thể là một giải pháp giúp cải thiện chất lượng lợi nhuận.

4.3. Chất lượng kiểm toán độc lập và tính minh bạch thông tin

Chất lượng kiểm toán là một cơ chế giám sát bên ngoài quan trọng. Các công ty kiểm toán lớn (Big4) thường được cho là có chất lượng cao hơn do có quy trình kiểm soát chặt chẽ, nguồn lực dồi dào và lo ngại hơn về rủi ro danh tiếng. Một cuộc kiểm toán chất lượng cao sẽ làm tăng khả năng phát hiện các sai sót trọng yếu, bao gồm cả các hành vi điều chỉnh lợi nhuận có chủ đích. Do đó, doanh nghiệp được kiểm toán bởi các công ty uy tín thường có mức độ QTLN thấp hơn. Việc tăng cường vai trò của kiểm toán độc lập và đảm bảo tính minh bạch thông tin là yếu tố cốt lõi để xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, đặc biệt là đối với khối doanh nghiệp nhà nước.

V. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm về các nhân tố tác động

Nghiên cứu của Trần Thị Kim Ngân (2019) về "Các nhân tố tác động đến việc quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích của doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam" đã cung cấp những bằng chứng thực nghiệm giá trị. Sử dụng mẫu gồm 198 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước trong giai đoạn 2015-2017, nghiên cứu đã áp dụng phương pháp hồi quy FGLS để kiểm định các giả thuyết. Mức độ quản trị lợi nhuận dồn tích được đo lường thông qua các khoản dồn tích tùy ý, ước tính dựa trên các mô hình kinh tế lượng như mô hình Jones điều chỉnh. Các kết quả không chỉ xác nhận sự tồn tại của hành vi điều chỉnh lợi nhuận trong khối DNNN mà còn lượng hóa được mức độ tác động của từng nhân tố. Những phát hiện này là cơ sở khoa học quan trọng cho các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức tín dụng và các nhà đầu tư trong việc đánh giá rủi ro và ra quyết định kinh tế liên quan đến các DNNN.

5.1. Bằng chứng thực nghiệm từ mô hình FGLS tại Việt Nam

Kết quả hồi quy theo mô hình FGLS cho thấy nhiều nhân tố có tác động ý nghĩa thống kê đến mức độ QTLN. Cụ thể, các yếu tố làm tăng mức độ quản trị lợi nhuận bao gồm: thời gian hoạt động của doanh nghiệp, tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), quy mô Hội đồng thành viên, và sự kiêm nhiệm giữa Chủ tịch HĐTV và Giám đốc. Ngược lại, hai yếu tố được phát hiện có tác động làm giảm QTLN là hệ số nợ trên tổng tài sản và giám đốc điều hành là nữ giới. Những kết quả này cung cấp một bức tranh chi tiết về các động lực và cơ chế ảnh hưởng đến việc lập báo cáo tài chính tại các doanh nghiệp nhà nước Việt Nam.

5.2. Mức độ tác động mạnh nhất đến yếu nhất của các nhân tố

Nghiên cứu cũng so sánh hệ số hồi quy để đánh giá mức độ tác động của từng nhân tố. Kết quả cho thấy tỷ suất sinh lời có tác động mạnh nhất đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận, cho thấy động cơ liên quan đến thành tích và lương thưởng là rất lớn. Tiếp theo là các yếu tố về cấu trúc tài chính và quản trị, bao gồm hệ số nợ, sự kiêm nhiệm chức danh và quy mô HĐTV. Cuối cùng, thời gian hoạt động của doanh nghiệp là nhân tố có tác động yếu nhất. Việc xác định thứ tự ưu tiên này giúp các nhà hoạch định chính sách tập trung vào những lĩnh vực cần cải cách nhất để nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN và tính minh bạch.

VI. Hướng đi tương lai và khuyến nghị cho quản trị DNNN

Từ các kết quả nghiên cứu thực nghiệm, có thể rút ra nhiều hàm ý quan trọng cho việc cải thiện cơ chế quản trị công ty tại DNNN. Việc nhận diện được các nhân tố thúc đẩy hành vi quản trị lợi nhuận dồn tích là bước đầu tiên để xây dựng các giải pháp phòng ngừa. Các khuyến nghị cần tập trung vào việc hoàn thiện cấu trúc quản trị, tăng cường cơ chế giám sát và nâng cao tính minh bạch. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước, cần có những quy định chặt chẽ hơn về thành phần và hoạt động của hội đồng quản trị và ban kiểm soát. Đối với các nhà đầu tư và tổ chức tín dụng, cần thận trọng hơn khi phân tích báo cáo tài chính của các DNNN có những đặc điểm rủi ro đã được chỉ ra. Về mặt học thuật, vẫn còn nhiều "khoảng trống" cần được tiếp tục nghiên cứu, chẳng hạn như tác động của chất lượng kiểm toán hay vai trò của các cổ đông chiến lược sau cổ phần hóa đối với chất lượng lợi nhuận.

6.1. Hàm ý chính sách cho cơ quan quản lý và các nhà đầu tư

Đối với cơ quan quản lý, cần xem xét lại các quy định về quy mô HĐTV, hạn chế việc kiêm nhiệm chức danh Chủ tịch và Giám đốc để tăng cường tính độc lập và hiệu quả giám sát. Cần thiết lập các tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động (KPIs) đa dạng hơn, không chỉ dựa vào chỉ tiêu lợi nhuận để giảm áp lực điều chỉnh lợi nhuận. Đối với nhà đầu tư và ngân hàng, khi thẩm định cần chú ý đến các doanh nghiệp có ROA cao bất thường, hệ số nợ thấp và ban lãnh đạo lâu năm, vì đây có thể là những dấu hiệu cảnh báo về rủi ro quản trị lợi nhuận. Việc yêu cầu minh bạch thông tin và báo cáo quản trị chi tiết là rất cần thiết.

6.2. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo về chủ đề QTLN

Nghiên cứu hiện tại vẫn có một số hạn chế như giới hạn về giai đoạn dữ liệu và số lượng mẫu quan sát. Các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng khung thời gian để xem xét tác động của các chu kỳ kinh tế khác nhau. Hơn nữa, việc bổ sung các biến về chất lượng kiểm toán độc lập (ví dụ: công ty kiểm toán thuộc Big4 hay không) và đặc điểm của ban kiểm soát (trình độ chuyên môn, tính độc lập) sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện hơn. Phân tích so sánh hành vi QTLN trước và sau khi cổ phần hóa cũng là một hướng đi hứa hẹn, giúp đánh giá hiệu quả thực chất của quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình tái cơ cấu và cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam giai đoạn 2011-2020 đã ghi nhận những bước chuyển mình mạnh mẽ về quy mô và chất lượng. Điển hình trong năm 2016, cả nước có 66 doanh nghiệp nhà nước thực hiện cổ phần hóa với tổng giá trị đạt 40.206 tỷ đồng; sang năm 2017, con số này tiếp tục tăng lên 69 doanh nghiệp với tổng giá trị định giá lên tới 365.953 tỷ đồng. Nhiều thương vụ chào bán cổ phần lần đầu ra công chúng đã thu về cho ngân sách nhà nước gần 2.000 tỷ đồng, tiêu biểu như trường hợp của Công ty Kỹ nghệ Súc sản VISSAN. Bối cảnh này đặt ra yêu cầu cấp thiết về tính trung thực, minh bạch của các chỉ tiêu tài chính, đặc biệt là con số lợi nhuận được công bố trước thềm thoái vốn.

Tuy nhiên, thực trạng quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích tại các doanh nghiệp 100% vốn nhà nước vẫn là một khoảng trống nghiên cứu lớn tại Việt Nam, nơi phần lớn các công trình trước đây chỉ tập trung vào khối công ty cổ phần niêm yết trên hai sàn HOSE và HNX. Mục tiêu của công trình là tìm kiếm bằng chứng thực nghiệm về hành vi can thiệp vào số liệu kế toán dồn tích và xác định mức độ tác động của hai nhóm nhân tố: đặc điểm doanh nghiệp và cơ chế quản lý - kiểm soát. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 198 doanh nghiệp nhà nước trực thuộc các Bộ, cơ quan ngang Bộ, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố và các Tập đoàn kinh tế lớn trong giai đoạn 3 năm từ 2015 đến 2017, tương ứng với 594 quan sát công ty - năm. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa then chốt trong việc giúp các cơ quan quản lý nhà nước, ngân hàng thương mại và nhà đầu tư nhận diện rủi ro sai lệch số liệu kế toán, từ đó đưa ra quyết định chuẩn xác hơn trong hoạt động thoái vốn và cấp tín dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng ba lý thuyết nền tảng trong kinh tế học và kế toán tài chính để xây dựng các giả thuyết thực chứng:

Thứ nhất, Lý thuyết ủy nhiệm của Jensen và Meckling năm 1976 đóng vai trò cốt lõi. Trong doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, quyền sở hữu thuộc về toàn dân do Nhà nước đại diện, trong khi quyền quản lý được giao cho Hội đồng thành viên và Ban giám đốc theo Luật số 69/2014/QH13. Sự tách biệt này làm nảy sinh xung đột lợi ích khi các nhà quản trị có xu hướng tối đa hóa tiền lương, tiền thưởng và thành tích cá nhân thông qua việc điều chỉnh các chỉ tiêu lợi nhuận được giao.

Thứ hai, Lý thuyết kế toán thực chứng của Watts và Zimmerman năm 1986 và 1990 cung cấp khung giải thích hành vi lựa chọn chính sách kế toán dồn tích dựa trên ba giả thuyết: giả thuyết kế hoạch thưởng, giả thuyết hợp đồng vay nợ và giả thuyết chi phí chính trị.

Thứ ba, Lý thuyết bất cân xứng thông tin của Akerlof, Spence và Stiglitz giải thích tình trạng bên trong doanh nghiệp nắm giữ thông tin vượt trội so với các cơ quan thanh tra và chủ nợ bên ngoài, tạo điều kiện thuận lợi cho việc can thiệp vào các ước tính kế toán.

Bên cạnh đó, ba khái niệm chính được làm rõ bao gồm: Quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích, Khoản dồn tích không thể điều chỉnh dựa trên điều kiện hoạt động kinh doanh khách quan, và Khoản dồn tích có thể điều chỉnh phản ánh sự can thiệp chủ quan của người điều hành.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng trên tập dữ liệu bảng thứ cấp. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 198 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện kết hợp chọn mẫu có chủ đích, dựa trên điều kiện công khai minh bạch báo cáo tài chính và báo cáo thực trạng quản trị giai đoạn 2015-2017 từ Cổng thông tin doanh nghiệp của Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng hệ thống website của Sở Tài chính các địa phương.

Biến phụ thuộc đại diện cho mức độ quản trị lợi nhuận là giá trị tuyệt đối của khoản dồn tích có thể điều chỉnh, được đo lường thông qua mô hình hiệu chỉnh Modified Jones năm 1995. Quy trình phân tích dữ liệu bao gồm thống kê mô tả, ma trận tương quan Pearson, và tiến hành kiểm định các mô hình hồi quy OLS gộp, mô hình tác động cố định FEM và mô hình tác động ngẫu nhiên REM.

Sau khi kiểm định Hausman và phát hiện các khuyết tật về hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan với mức ý nghĩa p dưới 0,05, tác giả lựa chọn phương pháp hồi quy bình phương tối thiểu tổng quát khả thi FGLS. Phương pháp FGLS là lựa chọn tối ưu vì có khả năng khắc phục triệt để các vi phạm giả định hồi quy cổ điển, đảm bảo các ước lượng hệ số đạt tính chất vững và hiệu quả cao nhất trên cấu trúc dữ liệu bảng 3 năm liên tục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích hồi quy FGLS trên mẫu 198 doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2015-2017 đã chỉ ra những phát hiện thực nghiệm quan trọng:

Thứ nhất, khả năng sinh lợi của tài sản có tác động cùng chiều mạnh nhất đến mức độ quản trị lợi nhuận với mức ý nghĩa thống kê 1%. Khi tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản tăng, mức độ can thiệp vào các khoản dồn tích có xu hướng gia tăng rõ rệt, phản ánh áp lực duy trì tăng trưởng lợi nhuận theo các chỉ tiêu kế hoạch được cấp có thẩm quyền giao phó.

Thứ hai, hệ số nợ trên tổng tài sản có tác động nghịch chiều đến mức độ quản trị lợi nhuận ở mức ý nghĩa 5%. Doanh nghiệp có tỷ lệ đòn bẩy tài chính thấp lại có mức độ điều chỉnh lợi nhuận cao hơn khoảng 12% đến 18% so với nhóm có đòn bẩy tài chính cao.

Thứ ba, về cơ chế quản lý và kiểm soát, việc kiêm nhiệm chức danh giữa Chủ tịch Hội đồng thành viên và Giám đốc điều hành làm gia tăng đáng kể hành vi quản trị lợi nhuận. Đồng thời, quy mô Hội đồng thành viên có mối tương quan cùng chiều với mức độ quản trị lợi nhuận; các doanh nghiệp có quy mô hội đồng trên 5 thành viên ghi nhận biên độ dồn tích điều chỉnh cao hơn các hội đồng tinh gọn.

Thứ tư, giới tính của Giám đốc điều hành có tác động kiềm chế hành vi quản trị lợi nhuận ở mức ý nghĩa 10%. Các doanh nghiệp do nữ giới đảm nhận vai trò Giám đốc điều hành có giá trị tuyệt đối của khoản dồn tích điều chỉnh thấp hơn khoảng 14,5% so với các doanh nghiệp do nam giới điều hành.

Thứ năm, thời gian hoạt động của doanh nghiệp có mối quan hệ đồng biến nhưng mức độ tác động yếu nhất trong mô hình.

Thảo luận kết quả

Khi xem xét nguyên nhân sâu xa, khả năng sinh lợi tác động thuận chiều mạnh nhất cho thấy các nhà quản lý doanh nghiệp nhà nước thường sử dụng các khoản dồn tích để dàn xếp lợi nhuận, tránh tình trạng lợi nhuận biến động quá mạnh giữa các năm nhằm đảm bảo việc hoàn thành kế hoạch liên tục.

Trái ngược với các nghiên cứu trên công ty niêm yết của Saleh năm 2005 hay Lazzem và Jilani năm 2018 vốn cho rằng đòn bẩy tài chính thúc đẩy quản trị lợi nhuận để tránh vi phạm hợp đồng nợ, kết quả tại khối doanh nghiệp nhà nước cho thấy đòn bẩy nợ cao lại hạn chế hành vi này. Điều này được lý giải bởi các doanh nghiệp nhà nước có tỷ lệ nợ vay cao thường chịu sự giám sát chặt chẽ từ các tổ chức tín dụng nhà nước và cơ quan đại diện chủ sở hữu, làm giảm cơ hội thao túng kế toán.

Về quản trị công ty, sự kiêm nhiệm giữa Chủ tịch Hội đồng thành viên và Giám đốc điều hành làm suy giảm tính độc lập của hoạt động giám sát, tập trung quyền lực vào một cá nhân và tạo điều kiện trực tiếp cho việc can thiệp vào báo cáo tài chính. Kết quả này củng cố phát hiện của Đinh Ngọc Tú năm 2016 tại thị trường Việt Nam. Quy mô Hội đồng thành viên lớn làm phát sinh sự chậm trễ trong phối hợp và phân tán trách nhiệm, dẫn đến hiệu quả kiểm soát thấp hơn. Trong khi đó, tính cẩn trọng và xu hướng tuân thủ chuẩn mực cao hơn của các nữ giám đốc điều hành đã giúp giảm thiểu rủi ro điều chỉnh báo cáo tài chính.

Các phân tích định lượng trên được thể hiện rõ nét qua bảng tổng hợp hệ số hồi quy FGLS và biểu đồ phân tán phần dư dồn tích, làm nổi bật thứ bậc tác động suy giảm dần: Khả năng sinh lợi, Hệ số nợ, Sự kiêm nhiệm quản lý, Quy mô Hội đồng thành viên, và Thời gian hoạt động.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thực nghiệm từ nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp cụ thể được đề xuất nhằm nâng cao tính minh bạch của thông tin kế toán tại các doanh nghiệp nhà nước:

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế phân tách quyền lực quản trị. Cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước và Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần thực thi nghiêm ngặt quy định không cho phép Chủ tịch Hội đồng thành viên kiêm nhiệm chức danh Tổng giám đốc hoặc Giám đốc điều hành tại 100% doanh nghiệp nhà nước, hoàn thành việc kiện toàn nhân sự trong vòng 12 tháng kể từ khi ban hành quy chế.

Thứ hai, tái cơ cấu quy mô Hội đồng thành viên theo hướng tinh gọn. Các Bộ quản lý ngành và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cần rà soát và chuẩn hóa số lượng thành viên Hội đồng thành viên trong khoảng từ 3 đến 5 người, cắt giảm các vị trí mang tính hình thức nhằm nâng cao trách nhiệm giải trình và tăng hiệu quả giám sát báo cáo tài chính lên tối thiểu 25%.

Thứ ba, tăng cường tỷ lệ lãnh đạo nữ trong ban điều hành. Doanh nghiệp cần xây dựng lộ trình nâng tỷ lệ nữ giới trong Hội đồng thành viên và Ban giám đốc đạt mức tối thiểu 30% trong giai đoạn trung hạn từ 3 đến 5 năm, tận dụng phẩm chất cẩn trọng và tính tuân thủ pháp lý cao của phụ nữ để hạn chế các sai phạm trong báo cáo dồn tích.

Thứ tư, đổi mới phương pháp đánh giá và kiểm toán định kỳ. Bộ Tài chính và Kiểm toán Nhà nước cần xây dựng hệ thống chỉ báo cảnh báo sớm về các khoản dồn tích bất thường định kỳ 6 tháng một lần, đồng thời yêu cầu các doanh nghiệp chuẩn bị cổ phần hóa phải thuê các công ty kiểm toán độc lập thuộc nhóm đầu ngành để kiểm toán báo cáo tài chính trước thời điểm định giá tối thiểu 2 năm tài chính liên tiếp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, các cơ quan quản lý nhà nước bao gồm Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Luận văn cung cấp căn cứ thực tế để hoàn thiện chính sách giao chỉ tiêu kế hoạch kinh doanh, định mức khen thưởng và tiêu chuẩn hóa cơ cấu tổ chức bộ máy lãnh đạo tại các tổng công ty, tập đoàn nhà nước.

Thứ hai, các tổ chức tín dụng và ngân hàng thương mại. Cán bộ thẩm định tín dụng có thể sử dụng mô hình bóc tách dồn tích từ nghiên cứu để đánh giá chất lượng dòng tiền thực tế, loại trừ các khoản lợi nhuận kế toán ảo trước khi cấp các khoản vay trung và dài hạn có giá trị hàng trăm tỷ đồng.

Thứ ba, các nhà đầu tư tổ chức và cá nhân tham gia vào tiến trình cổ phần hóa. Nghiên cứu cung cấp công cụ nhận diện các dấu hiệu làm đẹp báo cáo tài chính tại các doanh nghiệp nhà nước trước đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng, giúp định giá chính xác giá trị nội tại của doanh nghiệp.

Thứ tư, các giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán. Đề tài là tài liệu tham khảo giá trị về kỹ thuật xử lý dữ liệu bảng bằng phương pháp FGLS và việc vận dụng mô hình đo lường quản trị lợi nhuận dồn tích trong bối cảnh các thị trường mới nổi.

Câu hỏi thường gặp

Quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích tại doanh nghiệp nhà nước khác gì so với công ty cổ phần niêm yết? Tại các công ty cổ phần niêm yết, động cơ chính thường là đẩy giá cổ phiếu hoặc đáp ứng kỳ vọng của các nhà phân tích thị trường. Ngược lại, ở doanh nghiệp nhà nước, động cơ xuất phát từ việc hoàn thành các chỉ tiêu giao khoán của cơ quan chủ quản để bảo toàn mức xếp loại doanh nghiệp và tối đa hóa quỹ tiền lương, tiền thưởng hàng năm.

Tại sao đòn bẩy tài chính lại có tác động nghịch chiều đến quản trị lợi nhuận trong nghiên cứu này? Khoảng 70% các khoản vay của doanh nghiệp nhà nước chịu sự kiểm tra ngặt nghèo từ ngân hàng quốc doanh và các cơ quan giám sát tài chính công. Khi hệ số nợ càng cao, tần suất thanh tra càng lớn, làm thu hẹp đáng kể không gian để các nhà quản lý thực hiện các thủ thuật can thiệp vào các khoản dồn tích kế toán.

Yếu tố giới tính của Giám đốc điều hành ảnh hưởng như thế nào đến tính minh bạch của báo cáo tài chính? Các bằng chứng thực nghiệm trên 198 doanh nghiệp cho thấy Giám đốc điều hành là nữ thường có mức độ chấp nhận rủi ro thấp hơn và xu hướng tuân thủ các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp cao hơn nam giới. Điều này giúp giảm thiểu khoảng 14,5% giá trị các khoản dồn tích bất thường phát sinh trong kỳ báo cáo tài chính.

Tại sao phương pháp hồi quy FGLS lại vượt trội hơn các mô hình hồi quy thông thường trong đề tài? Khi xử lý dữ liệu bảng gồm 594 quan sát trong 3 năm, các mô hình OLS, FEM và REM đều gặp phải hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan với p nhỏ hơn 0,05. Phương pháp FGLS hiệu chỉnh toàn bộ ma trận hiệp phương sai của phần dư, giúp các ước lượng hệ số không bị chệch và đảm bảo độ tin cậy thống kê cao.

Dữ liệu của 198 doanh nghiệp trong giai đoạn 2015-2017 có phản ánh đúng thực trạng hiện nay không? Mẫu nghiên cứu bao quát 198 doanh nghiệp thuộc đầy đủ các bộ, ngành và địa phương trọng điểm trên cả nước. Đây là giai đoạn bản lề của Đề án tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước theo Quyết định số 58/2016/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, do đó các kết luận rút ra vẫn giữ nguyên giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc cho công tác quản trị hiện đại.

Kết luận

• Luận văn đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm toàn diện về sự tồn tại của hành vi quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích tại 198 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước tại Việt Nam giai đoạn 2015-2017.
• Khẳng định khả năng sinh lợi của tài sản là nhân tố tác động cùng chiều mạnh nhất, trong khi hệ số nợ có tác động kìm hãm hành vi can thiệp vào số liệu kế toán.
• Chứng minh rõ nét vai trò tiêu cực của sự kiêm nhiệm chức danh lãnh đạo và quy mô Hội đồng thành viên quá lớn đối với tính minh bạch của thông tin tài chính.
• Ghi nhận đóng góp thực nghiệm mới về tác động tích cực của Giám đốc điều hành là nữ giới trong việc kiểm soát và làm giảm mức độ thao túng báo cáo tài chính.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ về cơ cấu tổ chức và kiểm toán độc lập nhằm nâng cao hiệu quả giám sát vốn nhà nước.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2021 trở đi, các nghiên cứu cần mở rộng thêm khung thời gian và đưa thêm biến số chất lượng kiểm toán độc lập vào mô hình phân tích. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách hãy khai thác ngay nguồn học liệu chuyên sâu này để tối ưu hóa quy trình đánh giá và quản trị doanh nghiệp nhà nước một cách hiệu quả nhất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, tác giả tóm lược các nghiên cứu trong nước và nước ngoài liên quan đến các nhân tố tác động đến việc QTLN trên cơ sở dồn tích của doanh nghiệp. Qua đó, tác giả tóm tắt các nghiên cứu trước và xác định khe hổng nghiên cứu. Một số nghiên cứu nước ngoài: Tác giả tổng hợp một số nghiên cứu nước ngoài liên quan đến các nhóm yếu tố có thể ảnh hưởng đến việc QTLN của các doanh nghiệp như sau: Saleh và cộng sự (2005) thực hiện nghiên cứu tác động của HĐQT đến việc QTLN của 561 công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Kuala Lumpur của Malaysia năm 2001. Các tác giả sử dụng mô hình Jones (1991) để đo lường khoản dồn tích có thể điều chỉnh, đại diện cho việc QTLN của doanh nghiệp.

Kết quả nghiên cứu toàn bộ mẫu cho thấy nhóm các nhân tố tác động cùng chiều đến QTLN gồm: tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản, hệ số nợ trên tổng tài sản, sự kiêm nhiệm giữa Giám đốc điều hành (CEO) và chức danh Chủ tịch HĐQT; nhóm các nhân tố tác động ngược chiều đến quản trị lợi nhuận gồm: quy mô công ty và tỷ lệ sở hữu của các nhà quản lý. Khi các tác giả xét theo từng nhóm doanh nghiệp có sự kiêm nhiệm và không có sự kiêm nhiệm của Chủ tịch HĐQT và CEO, tác động của các nhân tố trên đến quản trị lợi nhuận vẫn không đổi, ngoại trừ trường hợp đòn bẩy tài chính không có ý nghĩa thống kê khi nghiên cứu với nhóm doanh nghiệp không có sự kiêm nhiệm. Ngoài ra, nghiên cứu của các tác giả không tìm thấy bằng chứng có ý nghĩa thống kê về tác động của quy mô HĐQT và sự độc lập của HĐQT đến việc quản trị lợi nhuận. 8 Rahman và Ali (2006) tập trung nghiên cứu về ảnh hưởng của chức năng giám sát của HĐQT, ban kiểm soát và sự tập trung quyền sở hữu trong việc giảm QTLN của mẫu gồm 97 doanh nghiệp lớn nhất niêm yết trên thị trường chứng khoán của Malaysia trong hai năm 2002, 2003.

Việc QTLN của các doanh nghiệp được xác định thông qua giá trị dồn tích có thể điều chỉnh được đo lường bằng mô hình Modified Jones (1995). Kết quả chỉ ra rằng việc QTLN có quan hệ cùng chiều với quy mô HĐQT, tức là HĐQT có quy mô lớn sẽ phát sinh sự không hiệu quả trong thực hiện vai trò của mình khi so với HĐQT có quy mô nhỏ hơn. Các tác giả lập luận rằng khi quy mô HĐQT nhỏ hơn thì có thể HĐQT tập trung vào giải quyết các vụ việc phát sinh, ngược lại quy mô HĐQT lớn hơn sẽ khó kiểm soát hơn và có thể có mâu thuẫn lợi ích giữa các thành viên, dẫn đến ảnh hưởng tiêu cực tới quá trình giám sát việc thực hiện QTLN của doanh nghiệp. Đối với sự độc lập của HĐQT và ban kiểm soát, các tác giả không tìm thấy mối quan hệ có ý nghĩa thống kê với việc QTLN.

Lý giải cho điều này, các tác giả phát biểu rằng có thể nhà quản lý đã kiểm soát việc lựa chọn những thành viên HĐQT từ bên ngoài, hoặc những thành viên này thiếu hiểu biết về hoạt động kinh doanh của công ty. Ngoài ra, các tác giả cũng thấy rằng quy mô doanh nghiệp và tốc độ tăng trưởng của doanh nghiệp thì có quan hệ ngược chiều với QTLN. Hashim và Devi (2008) tiến hành phân tích ảnh hưởng của sự độc lập của HĐQT, sự tách biệt hai vai trò Chủ tịch HĐQT và CEO đến việc QTLN của 167 công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Malaysia trong năm 2004. Biến phụ thuộc trong mô hình nghiên cứu là giá trị dồn tích có thể điều chỉnh (đại diện cho việc QTLN), được đo lường bằng mô hình Modified Jones (1995).

Dựa trên giá trị khoản dồn tích có thể điều chỉnh, các tác giả chia mẫu nghiên cứu thành 2 nhóm nhỏ là nhóm thực hiện điều chỉnh tăng lợi nhuận và nhóm thực hiện điều chỉnh giảm lợi nhuận. Kết quả hồi quy cho thấy đối với nhóm điều chỉnh lợi nhuận theo hướng tăng lên, sự độc lập của HĐQT có ảnh hưởng tích cực đến việc QTLN, trong khi sự kiêm nhiệm của CEO không có tác động có ý nghĩa thống kê đối với hành động QTLN. Đối với nhóm điều chỉnh nhuận theo hướng giảm xuống, sự độc lập 9 của HĐQT và sự kiêm nhiệm của CEO đều không có tác động có ý nghĩa thống kê đến việc điều chỉnh lợi nhuận của doanh nghiệp. Các kết quả này đã không ủng hộ cho lập luận rằng gia tăng tính độc lập của HĐT và tách bạch vai trò của CEO và chủ tịch HĐQT sẽ làm giảm được hành động điều chỉnh lợi nhuận.

Bên cạnh kết quả này, các tác giả tìm thấy bằng chứng về sự tác động ngược chiều của hệ số nợ trên tổng tài sản và dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh đến việc QTLN của doanh nghiệp. Tuy nhiên, quy mô doanh nghiệp không tác động có ý nghĩa thống kê đối với việc QTLN của doanh nghiệp cả hai nhóm nhỏ nêu trên. Sarkar và cộng sự (2008) tiến hành nghiên cứu với mục tiêu chính là phân tích quan hệ giữa các đặc điểm của HĐQT và việc QTLN của các doanh nghiệp ở Ấn Độ. Với mẫu nghiên cứu gồm 964 quan sát công ty - năm của 500 công ty lớn niêm yết trên thị trường chứng khoán Bombay của Ấn Độ trong năm 2003 và 2004, các tác giả phân tích mối quan hệ trên ở hai khía cạnh: thứ nhất là quan hệ giữa sự độc lập của HĐQT với QTLN, thứ hai là mối quan hệ của các đặc tính đại diện cho chất lượng của HĐQT với việc QTLN.

Các tác giả đã dùng mô hình Jones (1991) để tính khoản dồn tích có thể điều chỉnh - đại diện cho việc QTLN của doanh nghiệp. Sau khi thực hiện nhiều mô hình hồi quy khác nhau, các tác giả rút ra kết luận là chất lượng HĐQT thì đóng vai trò quan trọng trong việc giảm QTLN, trong khi sự độc lập của HĐQT thì không thấy vai trò này. Cụ thể hơn, nghiên cứu cho thấy tỷ lệ số cuộc họp HĐQT có sự tham dự của thành viên HĐQT độc lập thì sẽ làm giảm mức độ QTLN; HĐQT mà không có sự tham gia của cổ đông lớn có quyền kiểm soát thì doanh nghiệp sẽ có mức QTLN thấp hơn; trong khi đó, sự kiêm nhiệm của CEO có liên quan đến mức QTLN cao hơn. Bên cạnh đó, đòn bẩy tài chính có quan hệ cùng chiều, trong khi quy mô doanh nghiệp thì không có quan hệ có ý nghĩa thống kê đối với QTLN.

Gul và cộng sự (2009) tập trung nghiên cứu về vai trò của nhiệm kỳ kiểm toán và chuyên ngành kiểm koán của công ty kiểm toán đối với chất lượng thu thập của các doanh nghiệp được kiểm toán bởi những công ty kiểm toán lớn. Trong 10 nghiên cứu này, nhiệm kỳ kiểm toán nghĩa là số năm mà doanh nghiệp duy trì việc kiểm toán bởi duy nhất một công ty kiểm toán, chuyên ngành kiểm toán của công ty kiểm toán được xác định bởi thị phần lớn nhất của công ty kiểm toán trong mỗi nhóm ngành, chất lượng thu thập của doanh nghiệp được đại diện bởi khoản dồn tích có thể điều chỉnh. Dữ liệu nghiên cứu gồm 32.777 quan sát doanh nghiệp - năm trong giai đoạn 1993 đến 2004, lấy từ nguồn dữ liệu của Compustat (cơ sở dữ liệu về các thông tin thị trường và tài chính của các doanh nghiệp, các chỉ số chứng khoán, các ngành công nghiệp được cung cấp bởi Standard and Poor’s). Biến phụ thuộc trong mô hình nghiên cứu là giá trị tuyệt đối của khoản dồn tích có thể điều chỉnh (chia tổng tài sản) được xác định bởi nhiều mô hình, trong đó có mô hình Jones (1991), mô hình Kothari và cộng sự (2005).

Phương pháp hồi quy 2SLS (two- stage least squares) được sử dụng trong nghiên cứu này. Các tác giả đã thực hiện rất nhiều phân tích hồi quy và đi đến kết luận chung là mối quan hệ giữa nhiệm kỳ kiểm toán ngắn và chất lượng thu nhập thấp thì yếu hơn đối với các công ty được kiểm toán bởi công ty kiểm toán chuyên ngành khi so sánh với các công ty được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán khác. Kết quả này có thể được hiểu là thông thường khi nhiệm kỳ kiểm toán ngắn thì khả năng công ty kiểm toán phát hiện được các sai sót, nhầm lẫn của khách hàng sẽ thấp hơn vì thiếu hiểu biết về khách hàng cũng như chưa làm quen với hoạt động kinh doanh của khách hàng. Tuy nhiên, trong trường hợp này, nếu công ty kiểm toán là công ty kiểm toán chuyên ngành trong lĩnh vực kinh doanh của khách hàng thì tình trạng này không xảy ra.

Ngoài ra, nghiên cứu còn cho thấy mối quan hệ ngược chiều giữa các biến thời gian hoạt động, quy mô doanh nghiệp, dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh với biến phụ thuộc là giá trị tuyệt đối của khoản dồn tích có thể điều chỉnh; trong khi tốc độ tăng trưởng doanh thu thì có quan hệ cùng chiều với biến phụ thuộc. Peni và Vahamaa (2010) tiến hành nghiên cứu về mối quan hệ giữa QTLN và giới tính của những người điều hành doanh nghiệp, cụ thể là CEO và giám đốc tài chính. Câu hỏi được đặt ra là liệu các nhà điều hành là nữ có tác động đến chất lượng của thông tin BCTC hay không, và nếu có thì như thế nào. Mẫu nghiên cứu 11 gồm có 391 công ty tại chúng rất lớn của Mỹ thuộc danh sách xác định chỉ số S&P 500 tại thời điểm tháng 7 năm 2007.

Dữ liệu giai đoạn 2003 đến 2007 của 391 công ty tạo thành bộ dữ liệu gồm 1.995 quan sát doanh nghiệp – năm. Trước tiên, các tác giả đo lường chất lượng của lợi nhuận được báo cáo bằng cách sử dụng biến đại diện là việc QTLN (chính là khoản dồn tích có thể điều chỉnh). Kết quả chính của bài nghiên cứu cho thấy giới tính của người điều hành có ảnh hưởng đến chất lượng của thông tin BCTC, cụ thể doanh nghiệp có giám đốc tài chính là nữ thì thường có khoản dồn tích có thể điều chỉnh theo hướng giảm lợi nhuận. Tuy nhiên, các tác giả không tìm thấy bằng chứng về quan hệ giữa giới tính và CEO và việc QTLN.

Bên cạnh đó, kết quả hồi quy cũng cho thấy hệ số nợ trên tổng tài sản, biến quy mô doanh nghiệp có quan hệ nghịch chiều, biến tốc độ tăng trưởng doanh thu có quan hệ cùng chiều với QTLN; còn lại biến tỷ lệ giá thị trường trên giá sổ sách của cổ phần thì không có ý nghĩa thống kê.