phần mở đầu và kết luận, luận văn đƣợc chia thành 4 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và một số vấn đề lý luận cơ bản về quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động xuất khẩu lao động. Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3. Thực trạng quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động xuất khẩu lao động Việt Nam sang thị trƣờng Nhật Bản.
Phƣơng hƣớng và giải pháp hoàn thiện hoạt động quản lý nhà nƣớc về xuất khẩu lao động Việt Nam sang thị trƣờng Nhật Bản. 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Xuất khẩu lao động và quản lý hoạt động xuất khẩu lao động là chủ đề thu hút nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc, có thể liệt kê một số công trình nghiên cứu nhƣ sau: - Luận văn kinh tế chính trị tại Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2009 của tác giả Trần Xuân Thọ về Xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trƣờng EU, đã hệ thống hóa những cơ sở lý luận về xuất khẩu lao động; đƣa ra cái nhìn tổng quan về thị trƣờng lao động EU; quan hệ Việt Nam – EU; và đặc biệt nghiên cứu chủ yếu về thực trạng xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trƣờng EU. Trong đó có những nghiên cứu chi tiết về khu vực Trung và Đông Âu (với các quốc gia nhƣ Séc, Slovakia, Bungaria, Rumania, Đức, Ba Lan, Litva và các nƣớc vùng Bantic) cũng nhƣ các nƣớc Tây, Nam và Bắc Âu (Phần Lan, Italia, vƣơng quốc Anh, Pháp, Bỉ, Thụy Điển, Bồ Đào Nha,…).
Đóng góp mới của luận văn là đã đƣa ra những dự báo về đặc điểm và xu hƣớng xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trƣờng EU trong thời gian tới cũng nhƣ một số giải pháp có tính khả thi cao. - Luận án tiến sỹ kinh tế của Trần Thị Ái Đức tại Học viện chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, 2011 về Xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trƣờng Trung Đông cũng đã hệ thống hóa những cơ sở lý luận về xuất khẩu lao động; tìm hiểu về cung – cầu lao động và các quy định lao động ở trị trƣờng Trung Đông, trong đó tập trung vào Cộng đồng các nƣớc vùng Vịnh (GCC). Dựa trên việc tìm hiểu kinh nghiệm xuất khẩu lao động 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của một số nƣớc trong khu vực châu Á cũng nhƣ nghiên cứu thực trạng hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trƣờng Trung Đông, tác giả đã có những đánh giá về thành tựu, hạn chế, chỉ ra nguyên nhân của hạn chế và phát hiện những vấn đề cấp thiết trong hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trƣờng này trong thời gian qua. Qua đó, tác giả đã đƣa ra dự báo và giải pháp đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trƣờng Trung Đông trong thời gian tới.
- Luận văn Thạc sỹ thƣơng mại của Vũ Thị Quỳnh Vân tại Trƣờng Đại học Ngoại Thƣơng, 2011 về Đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam trong thế kỷ 21. Luận văn đã hệ thống hóa những cơ sở lý luận về xuất khẩu lao động; phân tích một số đặc điểm về bối cảnh kinh tế toàn cầu và Việt Nam những năm đầu thế kỷ 21 tác động tới hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam. Tác giả đặc biệt tập trung vào phân tích thực trạng hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam tại một số thị trƣờng trọng điểm trong thời gian qua, từ đó đánh giá các kết quả đạt đƣợc cũng nhƣ các hạn chế còn tồn tại. Trên cơ sở đó, tác giả đã đƣa ra một số giải pháp nhằm đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam trong những năm đầu của thế kỷ 21.
- Nghiên cứu A Brief Overview of Theories of International Migration – GLOPP, 2007: một nghiên cứu của GLOPP (Toàn cầu hóa và Tùy chọn sinh kế của những ngƣời sống trong nghèo đói) về di dân, nghiên cứu này đƣa ra cái nhìn tổng quan về các lý thuyết di dân nhƣ lý thuyết di dân cổ điển (xem xét di dân là kết quả của sự khác biệt về tiền lƣơng, điều kiện làm việc,…giữa các quốc gia), lý thuyết hệ thống thế giới (coi di dân nhƣ là một hệ quả tất yếu của toàn cầu hóa kinh tế), mô hình lực kéo – lực đẩy, mô hình ra quyết định,… - Nghiên cứu Migration and Remittances của World Bank, 2012 (Báo cáo của Ngân hàng Thế giới về Di cƣ và Kiều hối năm 2011). Trong báo cáo này, 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ngân hàng Thế giới đã đƣa ra các con số thống kê về lƣợng kiều hối đƣợc chuyển vào các nƣớc đang phát triển trong năm 2011; danh sách 10 quốc gia nhận kiều hối lớn nhất thế giới; dự báo về lƣợng kiều hối trong năm tới; đƣa ra các lợi ích của di cƣ quốc tế nói chung và kiều hối nói riêng; đặc biệt là các sáng kiến của Ngân hàng Thế giới trong các chƣơng trình nghiên cứu về di cƣ và kiều hối. - Labour Migration from Viet Nam: Issues of Policy and Practice – Dang Nguyen Anh, 2008 (Lao động di cƣ từ Việt Nam: các vấn đề về chính sách và thực tiễn, tác giả Đặng Nguyên Anh, nhân viên của Văn phòng Lao động Quốc tế khu vực châu Á của ILO - Tổ chức Lao động Quốc tế). Tác phẩm này nghiên cứu những chính sách xuất khẩu lao động của Chính phủ Việt Nam, thực trạng của hoạt động xuất khẩu lao động Việt Nam tại một số thị trƣờng trọng điểm, mức lƣơng tại các thị trƣờng, các minh chứng về vấn đề ngƣợc đãi lao động, tình trạng lao động bỏ trốn và các bất cập của doanh nghiệp xuất khẩu lao động Việt Nam,.
Tác giả đƣa ra quan điểm cốt lõi để nâng cao hiệu quả của hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam là Chính phủ cần thực sự chú trọng nâng cao chất lƣợng nguồn lao động. Ngoài ra còn có nhiều công trình nghiên cứu, bài báo bàn về các vấn đề liên quan đến quản lý hoạt động xuất khẩu lao động. Những nghiên cứu này có các cách tiếp cận khác nhau về lĩnh vực xuất khẩu lao động cũng nhƣ các thị trƣờng xuất khẩu lao động khác nhau. Tuy nhiên, một nghiên cứu về quản lý nhà nƣớc hoạt động xuất khẩu lao động Việt Nam sang thị trƣờng Nhật Bản dƣới góc độ quản lý nhà nƣớc trên cơ sở đánh giá điểm mạnh, điểm yếu hiện nay, cũng nhƣ các cơ hội và thách thức trong tƣơng lai để đề xuất những giải pháp hoàn thiện sẽ có những đóng góp nhất định và không trùng lắp với các công trình đã có.
6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Khái quát về hoạt động xuất khẩu lao động 1. Khái niệm về hoạt động xuất khẩu lao động Việc ngƣời lao động một nƣớc đi làm việc ở một quốc gia khác thƣờng đƣợc gọi bằng thuật ngữ "Di chuyển lao động quốc tế". Đây là một hiện tƣợng xã hội đã xuất hiện từ lâu và gắn liền với lịch sử phát triển của loài ngƣời.
Di chuyển quốc tế sức lao động là hiện tƣợng ngƣời lao động ra nƣớc ngoài nhằm tìm kiếm việc làm, nói cách khác họ di chuyển ra khỏi biên giới quốc gia và bán sức lao động của mình để kiếm sống. Ngƣời lao động khi đó đƣợc gọi là ngƣời xuất cƣ, còn sức lao động của ngƣời đó đƣợc coi là sức lao động xuất khẩu, quốc gia có ngƣời xuất cƣ là nƣớc xuất khẩu lao động. Khi ngƣời lao động đến một nƣớc khác hay là nƣớc nhập khẩu lao động, họ đƣợc gọi là ngƣời nhập cƣ, và sức lao động của họ khi đó gọi là sức lao động nhập khẩu. Hoạt động đƣa NLĐ đi làm việc ở NN là một hình thức đặc thù của xuất khẩu nói chung và là một bộ phận của kinh tế đối ngoại, mà hàng hoá đem xuất khẩu “bán” là sức LĐ sống của con ngƣời, còn khách “mua” là chủ sử dụng LĐ NN.
Hoạt động đƣa NLĐ đi làm việc ở NN là một hoạt động tất yếu khách quan của quá trình chuyên môn hoá và hợp tác quốc tế giữa các nƣớc trong sản xuất, nhằm bổ sung nhân lực giữa các quốc gia, khắc phục các mặt khó khăn và phát huy sức mạnh vốn có của mỗi quốc gia. Do đó, xuất khẩu lao động là sự di chuyển quốc tế sức lao động một cách có chủ đích dưới sự cho phép của pháp luật. Xuất khẩu lao động là một hoạt động kinh tế - xã hội đặc thù, thuộc lĩnh vực hợp tác kinh tế quốc tế của một quốc gia nhằm thực hiện việc cung ứng hàng hóa sức lao động cho nhu cầu sử dụng ở nƣớc ngoài theo các hình thức do nhà nƣớc quy định. Đây là một hình thức giao dịch hàng hóa sức lao động trên thị trƣờng lao động quốc tế, tuân theo những quy luật của cung - cầu lao động trên thị trƣờng, trong đó 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ngƣời chủ bán hàng hóa sức lao động cho ngƣời sử dụng ở nƣớc ngoài thông qua các tổ chức trung gian của nhà nƣớc hoặc tƣ nhân 1.
Nguyên nhân của hoạt động xuất khẩu lao động Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng di cƣ lao động quốc tế, nhƣng lý do kinh tế vẫn là nguyên nhân chủ yếu. Di cƣ LĐ quốc tế thƣờng đƣợc thể hiện ở hai hình thức là di cƣ tự do và di cƣ có tổ chức. Điểm mới trong di cƣ LĐ quốc tế thời kỳ hiện đại là hình thức di cƣ có tổ chức, NLĐ đi làm việc ở NN, có sự can thiệp và quản lý của Chính phủ các quốc gia. Sự chênh lệch về trình độ phát triển kinh tế giữa các quốc gia Đây là một trong những nguyên nhân khách quan cơ bản của hoạt động xuất khẩu lao động.
Sự chênh lệch này đã phân chia thế giới thành nhóm nƣớc đã phát triển và nhóm nƣớc đang phát triển với sự chênh lệch ngày càng tăng về mức sống. Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, các nƣớc phát triển đã có những cải tiến vƣợt bậc trong các lĩnh vực cơ khí hóa và tự động hóa. Quá trình tái cơ cấu nền kinh tế đƣợc đẩy nhanh, nâng cao năng lực sản xuất và hiệu quả của nền kinh tế, dẫn đến hiện tƣợng, ở nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, đôi khi chính lực lƣợng lao động của nƣớc đó cũng không đáp ứng đƣợc mà phải sử dụng lao động từ nƣớc ngoài.