Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC THEO ĐỊNH HƯỚNG TRƯỜNG HỌC HẠNH PHÚC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về xây dựng môi trường giáo dục theo định hướng trường học hạnh phúc ở trường phổ thông Giáo dục con người có thành công hay không? Hiệu quả cao hay thấp? Phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có một yếu tố quyết định là môi trường giáo dục. Môi trường giáo dục có vai trò quyết định đến giáo dục con người, sự hình thành và phát triển nhân cách như Các Mác đã khẳng định hoàn cảnh sáng tạo ra con người, trong một mức độ con người lại sáng tạo ra hoàn cảnh.
Vì vậy đã có rất nhiều nghiên cứu khoa học giáo dục về vấn đề môi trường giáo dục nhà trường và xây dựng môi trường giáo dục nhà trường của các nhà khoa học trong và ngoài nước. Có thể nếu ra một số nghiên cứu khoa học: - AX. Tuyển tập các tác phẩm sư phạm, đã bàn rất nhiều vấn đề về giáo dục, trong đó có môi trường giáo dục: Việc xây dựng môi trường giáo dục trong tập thể học sinh đã được đề cập xác lập mối quan hệ giữa cá nhân và môi trường sống, nhà trường và thực tiễn cuộc sống ngoài xã hội; thống nhất lợi ích của tổ chức giáo dục với lợi ích của xã hội. Môi trường giáo dục tôn trọng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và tự quản của học sinh.
Môi trường giáo dục là nơi bản thân học sinh được rèn luyện và đóng góp sức lực của mình trong việc xây dựng môi trường giáo dục [18]. - Lương Vị Hùng và Khổng Khang Hoa (1997), Triết học giáo dục hiện đại,đánh giá rất cao vai trò của môi trường giáo dục. Quan niệm quá trình 6 giáo dục do 4 yếu tố tạo nên: Người giáo dục, người được giáo dục, vật môi giới giáo dục và môi trường giáo dục. Giáo dục luôn là giáo dục trong môi trường nhất định, nếu loại bỏ môi trường giáo dục để bàn về giáo dục thì sẽ rơi vào thuyết máy móc và chủ nghĩa hình thức.
Kinh nghiệm giáo dục và lý luận giáo dục chỉ có thể được phát triển khi gắn bó chặt chẽ với môi trường giáo dục nhất định [14]. - Edward Râykrisnan (1996), Hãy để học sinh học trong bầu không khí ồn ào, đã đề cập đến vai trò của môi trường giáo dục, tác giả đã viết: Trẻ học rất nhanh trong những năm thơ ấu của cuộc đời, bởi vì thực tế không có ai thực sự dạy em mà chính bản thân em đóng vai trò tích cực trong học tập… Hãy suy nghĩ về các môi trường quanh đứa trẻ, những môi trường không theo khuôn phép, không nghiêm ngặt và rất linh hoạt ở nhà, ở sân chơi, ở cửa hiệu… Để từ môi trường này phát triển tư duy cảm giác và hình thành kỹ năng tư duy phân tích cho học sinh cần tạo ra môi trường học tập tự do hơn cho các em. Tác giả đề xuất 10 khuyến nghị cho việc xây dựng môi trường học tập [Dẫn theo 27]. - Phạm Hồng Quang (2006), Môi trường giáo dục, đã đề cập rất nhiều vấn đề: Khái niệm môi trường giáo dục trong quan hệ với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội và tập trung phân tích sâu về môi trường văn hóa giáo dục (Môi trường sư phạm); Cấu trúc và nội dung của việc xây dựng môi trường giáo dục: Xây dựng, thiết lập chú ý đến các yếu tố tự nhiên, cơ sở vật chất phục vụ hoạt động giáo dục; đặc biệt là xây dựng, thiết lập các yếu tố tinh thần: Bầu không khí tâm lý, các giá trị, nét văn hóa truyền thống… có ảnh hưởng trực tiếp đến giáo dục con người [23].
- Trần Thị Cẩm Tú (2013), Tâm lý học giáo dục và vấn đề cải thiện môi trường giáo dục hiện nay. Kết quả nghiên cứu được thể hiện trong các nội dung về khái niệm, bản chất môi trường giáo dục; vai trò tác động của môi trường giáo dục đến sự hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách học sinh, chất lượng giáo dục của nhà trường; Đề xuất các biện pháp sư phạm xây dựng môi trường giáo dục trong nhà trường, xây dựng mối quan hệ sư phạm hợp 7 tác nhân văn, thân thiện, tôn trọng học sinh và khuyến khích, động viên sự tham gia của học sinh, người được giáo dục [26]. - Ngoài ra còn các nghiên cứu khác như: Nguyễn Văn Hòa (2019), Báo cáo xây dựng trường học hạnh phúc [13]; Nguyễn Thị Ngọc Liên (2019), Các tiêu chí của trường học hạnh phúc và vai trò của người quản lý lãnh đạo nhà trường [17]; Lê Thị Oanh (2018), Xây dựng môi trường giáo dục ở trường TH chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức [20]; Hoàng Anh Phước, Bùi Thị Thu Huyền (2020), Nhận thức của giáo viên TH về trường học hạnh phúc [21]. Nguyễn Quang Uẩn (2020), Xây dựng môi trường học tập thân thiện, lành mạnh, an toàn một nhân tố cơ bản của nhà trường hạnh phúc [30].
Các nghiên cứu khoa học ở các bình diện lý luận và thực tiễn bàn đến các vấn đề về môi trường giáo dục, trường học hạnh phúc trong giáo dục học sinh. Các công trình nghiên cứu về quản lý xây dựng môi trường giáo dục theo định hướng trường học hạnh phúc ở trường phổ thông Để nâng cao chất lượng môi trường giáo dục trong lĩnh vực quản lý giáo dục đã có các nghiên cứu xây dựng môi trường giáo dục, trường học hạnh phúc từ góc độ quản lý nhà trường. Các nghiên cứu khoa học bao gồm nghiên cứu các vấn đề lý luận như bản chất, các thành tố, con đường…và các nghiên cứu thực tiễn đánh giá thực trạng xây dựng môi trường giáo dục ở các nhà trường các cấp và trên các địa bàn địa phương khác nhau như: - Lê Thị Đặng Trinh (2022), Xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm tại trường mầm non thuộc huyện Kim Bảng tỉnh Hà Nam. Nghiên cứu có các kết quả cơ bản: a) Hệ thống được cơ sở lý luận về môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm, xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm về khái niệm, đặc điểm, nội dung quản lý và các yếu tố ảnh hưởng; b) Thông qua khảo sát 43 cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên và 413 cha mẹ trẻ đã phát hiện được các thực trạng: Xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm và mức độ tác động của các yếu tố; c) Đề xuất được 04 biện pháp 8 xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm ở trường mầm non Thị Trấn Quế huyện Kim Bảng tỉnh Hà Nam: Tổ chức bồi dưỡng năng lực cho cán bộ quản lý và giáo viên; Tổ chức phối hợp tốt giữa nhà trường với gia đình trong xây dựng môi trường giáo dục nhà trường mầm non [29].
- Hoàng Thanh Thúy (2020), Quan niệm về xây dựng trường học hạnh phúc ở các trường trung học cơ sở thuộc huyện Kim Bảng tỉnh Hà Nam. Tác giả trong bài viết đã trình bày các vấn đề lý luận khoa học về trường học hạnh phúc, xây dựng trường học hạnh phúc ở các trường tiểu học và đưa ra một số biện pháp cụ thể từ góc độ giáo dục học [28]. - Lê Thị Oanh (2018), Xây dựng môi trường giáo dục ở trường trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức. Kết quả nghiên cứu thể hiện trong sự phân tích khoa học về môi trường giáo dục ở trường trung học phổ thông chuyên, văn hóa tổ chức và xây dựng môi trường giáo dục ở trường trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức (Khái niệm, nội dung); Kết quả nghiên cứu thực tiễn trên các trường trung học phổ thông chuyên và đề xuất được các biện pháp xây dựng cụ thể để nâng cao chất lượng dựng môi trường giáo dục ở trường trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận văn hóa tổ chức, từ đó nâng cao chất lượng dạy học và giáo dục học sinh trong các trường trung học phổ thông chuyên [20].
- Nguyễn Hồng Nhung (2021), Xây dựng trường học hạnh phúc ở các trường mầm non thuộc huyện Kim Bảng tỉnh Hà Nam với vai trò của người hiệu trưởng. Kết quả nghiên cứu cơ bản là trên cơ sở nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn ở các trường mầm non quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội đã đưa ra được các biện pháp xây dựng trường học hạnh phúc trong các trường mầm non của người hiệu trưởng: Tổ chức xây dựng chi tiết bộ quy tắc ứng xử của giáo viên đáp ứng yêu cầu đổi mới phù hợp với nhà trường hướng tới trường học hạnh phúc; Đưa các tiêu chí xây dựng trường học hạnh phúc vào tầm nhìn, kế hoạch chiến lược và kế hoạch hành động của nhà trường; truyền 9 thông các giá trị của trường học hạnh phúc bằng nhiều kênh thông tin [19]. Ngoài ra còn các nghiên cứu khác: Nguyễn Thị Thu Hà (2021), Xây dựng trường học hạnh phúc-Mục tiêu hướng đến của nhiều trường học ở Việt Nam trong bối cảnh hiện nay [10]; Nguyễn Thị Dung (2020), Phối hợp các lực lượng xã hội trong xây dựng trường học hạnh phúc tại các trường mầm non thuộc huyện Kim Bảng tỉnh Hà Nam [08]. Đánh giá các công trình nghiên cứu đi trước và xác định các nội dung nghiên cứu của luận văn a) Nhận xét - Các nghiên cứu đi trước tập trung nhiều xây dựng môi trường giáo dục từ góc độ giáo dục học, còn từ góc độ quản lý giáo dục còn ít công trình nghiên cứu, đặc biệt với vai trò của người hiệu trưởng nhà trường.
- Các nghiên cứu khoa học đi trước theo các hướng: Quản lý xây dựng môi trường giáo dục; Quản lý xây dựng trường học hạnh phúc còn quản lý xây dựng môi trường giáo dục theo hướng trường học hạnh phúc ít được nghiên cứu. - Nghiên cứu quản lý xây dựng môi trường giáo dục theo hướng trường học hạnh phúc ở các trường tiểu học huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam chưa được nghiên cứu. Vì vậy đề tài nghiên cứu của luận văn đã xác định được điểm mới trong nghiên cứu và có đóng góp cho thực tiễn giáo dục tiểu học và quản lý nhà trường tiểu học tại tỉnh Hà Nam. b) Xác định các nội dung nghiên cứu của luận văn - Nghiên cứu cơ sở lý luận về xây dựng môi trường giáo dục và quản lý xây dựng môi trường giáo dục theo định hướng trường học hạnh phúc ở tiểu học.
- Khảo sát thực trạng xây dựng môi trường giáo dục và quản lý xây dựng môi trường giáo dục theo định hướng trường học hạnh phúc ở các trường tiểu học huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam.