CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA HỌC ĐƯỜNG TẠI TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG 5 TRƯỜNG HỌC HẠNH PHÚC 1. Khái quát nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về xây dựng văn hóa học đường Thuật ngữ văn hóa học đường xuất phát từ Trung Quốc, thuật ngữ này được đưa vào sử dụng ở các nước phương Tây trong những năm 1970 và hiện tại đã trở thành một lĩnh vực nghiên cứu phổ biến trên toàn cầu. Khái niệm “Văn hóa” xuất phát từ tiếng Latinh “Cultura”, được dùng để chỉ sự trồng trọt, chăm sóc và nuôi dưỡng cây trồng.
Sau đó, từ thế kỷ 18, khái niệm này được sử dụng để chỉ ngành nghề của những người làm nghệ thuật và văn học. Trong khoảng những năm 1900 đến 1930, khái niệm “Văn hóa” bắt đầu được sử dụng rộng rãi để chỉ một tập quán, nghi lễ và phong tục của một nhóm người hoặc một quốc gia. Đầu những năm 80, ngành văn hóa học ra đời nghiên cứu về văn hóa nói chung và các hiện tượng văn hóa riêng biệt như: văn hóa nghệ thuật, văn hóa tôn giáo, văn hóa gia đình, văn hóa kinh tế, văn hóa chính trị, văn hóa du lịch. Một số tài liệu, thuật ngữ “Xây dựng văn hóa học đường” xuất hiện trong các nước nói Tiếng Anh vào khoảng đầu những năm 1990, ở một số nước như: Mỹ, Australia.
Bước đầu là xuất hiện các trung tâm nghiên cứu về vấn đề văn hóa, sau đó xuất hiện việc tổ chức khảo sát thực tiễn, xây dựng tiêu chí đánh giá và tiến hành đánh giá về văn hóa. Từ nghiên cứu thực tiễn của các tác giả, thời điểm này đã minh chứng tác động tích cực của văn hóa học đường và mục tiêu của xây dựng văn hóa học đường là “xây dựng trường học lành mạnh” đây cũng chính là cơ sở quan trọng để đảm bảo chất lượng thật của các nhà trường.Tylor, 1832-1917, Anh) đã đưa ra một định nghĩa mà đến nay vẫn được coi là định nghĩa kinh điển về văn hóa. Trong tác phẩm nổi tiếng “Văn hóa nguyên thủy” (1871), ông viết: “Văn hóa là tổ hợp các tri thức, niềm tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, và các năng lực, thói quen khác mà con người với tư cách là thành viên của xã hội tiếp thu được”. Đây là cách hiểu văn hóa theo nghĩa rộng, trước hết kể đến khoa học và giáo dục.
Nói đến nhà trường là nói đến khoa học, giáo dục, văn hóa; rồi đến nghệ thuật, phong tục. Định nghĩa này đã chỉ ra các năng lực và thói quen mà từng người học được. Đây chính là kết quả giáo dục 6 mong đợi - hình thành và phát huy nhân cách văn hóa - bản sắc văn hóa, văn hóa ứng xử - hệ giá trị của từng con người, từng tổ chức của nhà trường. Người xưa rất coi trọng văn hóa, vẫn thường dạy “Học ăn, học nói, học gói, học mở”.
Nhà trường phải dạy “Phương thức sinh hoạt” - cách sống, lối sống ở ngay trong nhà trường, ở gia đình, ngoài cộng đồng. Rất tiếc, những người làm giáo dục chưa thấm nhuần triết lý sâu sắc này, nói thật hơn, không quán triệt vào hoạt động dạy - học. Những tri thức mà nhà trường truyền đạt cho người học phải giúp họ tạo nên các “Dấu hiệu” trong não - các “Công cụ” tâm lý trong đầu, trong tâm hồn làm cho con người trở thành con người văn hóa; đấy chính là mục tiêu của văn hóa học đường. Nhà giáo dục Hoa Kỳ Kent D.peterson trong bài viết về văn hóa học đường “Tích cực hay tiêu cực” đã đưa ra quan niệm văn hóa học đường như sau: “Văn hóa học đường là tập hợp các chuẩn mực, giá trị niềm tin các lễ nghi và nghi thức, các biểu tượng và truyền thống tạo ra vẻ bề ngoài của nhà trường”.peterson một môi trường văn hóa học đường là khái niệm tổng hợp, tập hợp gồm: Những giá trị, quan niệm, tín ngưỡng của xã hội và cộng đồng; Các quy tắc, quy định, phong tục và nghi lễ của giáo dục và cộng đồng; Các hệ thống tri thức và kiến thức của giáo dục; Các mối quan hệ giữa cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh, gia đình và cộng đồng; Cảm xúc và tâm lý của học sinh và giáo viên; Các yếu tố bên ngoài ảnh hưởng đến môi trường văn hóa học đường như chính sách giáo dục, kinh tế, văn hóa của quốc gia và thế giới.
Theo nghiên cứu của GS. Peter Smith Đại học Sunderland cho thấy, văn hóa học đường ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng và hiệu quả hoạt động của nhà trường. Ông nêu các lý do cần phải nuôi dưỡng, vun trồng văn hóa học đường tích cực, lành mạnh, thân thiện vì lẽ: - Sự phát triển của học sinh chịu ảnh hưởng rất lớn của môi trường văn hóa - xã hội mà họ lớn lên trong đó. - Xây dựng văn hóa học đường lành mạnh giảm bớt sự không hài lòng của giáo viên và giúp giảm thiểu hành vi cử chỉ không lịch sự của học sinh.
- Xây dựng văn hóa học đường tạo ra môi trường thuận lợi để hỗ trợ việc dạy và học, khuyến khích giáo viên và học sinh nỗ lực trong rèn luyện, học tập đạt thành tích mong đợi. 7 - Xây dựng văn hóa đường lành mạnh nuôi dưỡng, hỗ trợ việc dạy và học. Quản lý nhà trường trên cơ sở xây dựng văn hóa hợp tác: Quan điểm này được xuất hiện đầu tiên ở Hoa Kỳ. Với các tác giả như: Aston và Web (1986), Resenholtz (1989), Levine (1990), Dufour và Eaker (1998), Hord (1998), Fullan (2001),… đã đưa ra các biện pháp nhằm phát huy sự nỗ lực của giáo viên và các nhà quản lí để phát triển một văn hóa nhà trường chuyên nghiệp, có khả năng hỗ trợ việc đổi mới liên tục về phương pháp giảng dạy, chương trình học thuật, tạo bầu không khí nhà trường chuyên nghiệp, sự tin tưởng sứ mệnh được chia sẻ và đáp ứng cho tất cả học sinh của nhà trường chuyên nghiệp cao, làm việc theo nhóm và trao đổi về các vấn đề.
Quản lý nhà trường trên cơ sở xây dựng năng lực văn hóa trong nhà trường: Có một số công trình nghiên cứu của tác giả Cross và các đồng sự (1989), Bazon (1989), Dennis (1989), Issaac và Binjamin (1991) đã tìm hiểu về năng lực văn hóa để nhằm khuyến khích sự hiểu biết về năng lực văn hóa, sự trao đổi về ngôn ngữ, sự phối hợp giữa các gia đình, các nhà chuyên môn, học sinh và cộng đồng. Năng lực văn hóa được coi là toàn bộ hành vi, quan điểm và hành động đồng dạng trong cùng một hệ thống, tổ chức hay chuyên môn và giúp cho hệ thống tổ chức hay nhóm nghề nghiệp đó hoạt động một cách hiệu quả trong một môi trường đa văn hóa. Về hoạt động, năng lực văn hóa là sự hòa nhập và thay đổi sự hiểu biết về các cá nhân và nhóm dưới các chuẩn mực, hoạt động, nghiệp vụ và quan điểm rõ ràng để đem lại kết quả tốt hơn. Quản lý nhà trường trên cơ sở xây dựng văn hóa mạnh trong một tổ chức biết học hỏi: Trong quản lý nhà trường hiện đại, thuật ngữ tổ chức biết học hỏi được quan niệm là một triết lý, một thái độ đối với một cách tiếp cận của nhà quản lý giáo dục.
Một nhà trường biết học hỏi được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau nhưng về cơ bản được hiểu thống nhất như sau: Tổ chức biết học hỏi là một tổ chức có khả năng tạo ra một môi trường học tập tích cực cho các cá nhân trong tổ chức, khuyến khích sự phát triển cá nhân và công việc, đồng thời giúp tổ chức phát triển và đạt được mục tiêu. Từ các quan điểm nêu trên các tác giả ngoài nước cho thấy “ Xây dựng văn hóa học đường có một vị trí, vai trò rất quan trọng trong sự phát triển của các nhà 8 trường”. Nó luôn chi phối đến sự tiến bộ, phát triển nhà trường và đó cũng là nét đặc trưng riêng của từng nhà trường. Các nghiên cứu thực tiễn đã chứng minh tác dụng tích cực của văn hóa học đường nhằm chống lại các tiêu cực, bởi mục tiêu chung nhất của văn hóa học đường là xây dựng trường học an toàn, lành mạnh, thân thiện, hoà nhã để đảm bảo chất lượng giáo dục.
Các công trình nghiên cứu về quản lý xây dựng văn hóa học đường Ở nước ta, thuật ngữ văn hóa học đường mới xuất hiện thời gian gần đây, nhưng xét về bản chất, nội dung, văn hóa học đường từ xa xưa đã có và trở thành truyền thống quý báu của dân tộc như: Truyền thống “Tôn sư trọng đạo”, “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”, “Kính thầy mến bạn”, “Tiên học lễ, hậu học văn”,… Từ nhiều thập kỷ qua, các nhà trường ở nước ta đều cố gắng phấn đấu với mục tiêu giáo dục nhân cách cho học sinh, xây dựng môi trường lành mạnh. Tuy nhiên, tùy từng tác giả mà quan điểm tiếp cận có nhiều góc độ khác nhau: Có tác giả cho rằng văn hóa học đường gồm 4 yếu tố: văn hóa ứng xử, văn hóa dạy, văn hóa học và văn hóa thi cử. Tác giả Đào Thị Oanh (trên Tạp chí tâm lý học số 10 (tháng 10-2008) cho rằng: văn hóa học đường là một cấu trúc gồm có 03 thành tố có sự tác động và ảnh hưởng lẫn nhau, đó là: - Hệ thống thái độ và niềm tin của những cá nhân trong nhà trường. - Hệ thống chuẩn mực văn hóa của nhà trường.
- Hệ thống các mối quan hệ qua lại giữa các cá nhân, thành viên bên trong nhà trường với nhau, giữa các cá nhân của trường với cộng đồng. Theo một tiếp cận khác, tác giả Phạm Quang Huân cho rằng: “Văn hóa học đường là hệ thống những giá trị vật chất và tinh thần được hình thành, tích lũy trong lịch sử bao gồm những suy nghĩ, quan niệm thói quen, tập quán, tư tưởng, luật pháp…nhằm thiết lập mối quan hệ giữa thầy, trò và các thành viên có liên quan để việc dạy và học đạt kết quả cao”. Tác giả Nguyễn Khắc Hùng đã tập hợp những bài viết xuất sắc của các chuyên gia đầu ngành, các nhà giáo hoạt động trong lĩnh vực Tâm lý giáo dục bàn về vấn đề văn hóa và quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trong bối cảnh hiện nay [21]. Tác giả Phạm Minh Hạc nhấn mạnh đến việc quản lý xây dựng văn hóa nhà 9 trường hay còn gọi là văn hóa học đường bằng giáo dục và giao tiếp ứng xử.