Chương 1. Cơ sở lí luận về quản lý văn hóa nhà trường Trung học cơ sở trong bối cảnh hiện nay. Thực trạng Quản lý văn hóa nhà trường Trung học cơ sở huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay. Một số biện pháp Quản lý văn hóa nhà trường Trung học cơ sở huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay.
5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Trong giai đoạn mới – bối cảnh thực hiện Nghị quyết 29-NQ/TW về “Đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”… thì phát triển văn hóa nhà trường được coi là cơ sở, là nền tảng và định hướng cho sự phát triển tiến bộ của mỗi nhà trường; đồng thời phát triển văn hóa nhà trường còn là động lực quan trọng để thực hiện “đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo” ở từng nhà trường đi đến thành công. Xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường là yếu tố cơ bản của cơ chế phát triển đối với từng nhà trường nói riêng và đối với toàn bộ hệ thống các trường học nói chung. Đây cũng là quan điểm được khẳng định từ các nhà nghiên cứu giáo dục.
Trong những năm gần đây, thuật ngữ “Văn hóa nhà trường” được đề cập ngày một nhiều tại các diễn đàn cũng như các cuộc hội thảo về vấn đề giáo dục trong nước. Tuy nhiên, có thể thấy, bản chất và nội dung của văn hóa nhà trường vẫn được xây dựng, duy trì và tiếp nối, trở thành các truyền thống quý báu của dân tộc vẫn đang hiện hữu trong các nhà trường ở nước ta. Đó là truyền thống “tôn sư trọng đạo”, “Uống nước nhớ nguồn”, “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”… Trong quá trình xây dựng và phát triển, văn hóa nhà trường thể hiện ở ngay chính các hoạt động giáo dục của các thầy, cô giáo (giảng dạy, học tập, sinh hoạt ngoài giờ …) hay trong các hoạt động quản lý của Ban giám hiệu (Hiệu trưởng, Phó hiệu trưởng). Từ đó, tạo nên sự khác biệt, cũng như dấu ấn riêng đối với mỗi đơn vị nhà trường.
Lúc sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh – anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, đã rất quan tâm đến giáo dục - “cái nền” đạo đức cách mạng. Mong muốn của Người là đào tạo cho cách mạng những con người vừa “hồng”, vừa “chuyên” [12]. Bởi lẽ đó, Người luôn nhắc “Tiên học lễ, hậu học văn”. “Lễ” chính là lễ nghĩa, là văn hóa, là đạo đức, một trong những nội dung cốt lõi của văn hóa nhà trường 6 cần phải được học trước cả những kiến thức văn hóa căn bản trong nhà trường.
Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc của Đảng lần thứ VI (tháng 12/1986), quan điểm về đổi mới, phát triển giáo dục và đào tạo cũng đã được Đảng ta đề ra. Quan điểm đổi mới giáo dục và đào tạo tiếp tục được hoàn thiện và cụ thể, sát hợp với thực tiễn tại Báo cáo chính trị trình Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng lần thứ XI (tháng 01/2011). Chỉ thị số: 03-CT/TW về tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh được Bộ Chính trị khóa XI ban hành ngày 14/5/2011 cũng đã đánh dấu mốc quan trong trong việc đề cao VHNT khi nội dung chủ yếu của Chỉ thị đề cập: “Coi trọng việc giáo dục đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ” [1]. Trước đó, phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” cũng đã trở thành phong trào thi đua trong các trường phổ thông khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chỉ thị số 40/CT-BGDĐT ngày 22/7/2008.
Từ năm học 2008 - 2009, phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” là bước đi đầu tiên tiếp cận hiện đại trong giáo dục, đó là xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường. Cũng từ năm 2008, việc hợp tác quốc tế trong lĩnh vực giáo dục tiếp tục được mở rộng thông qua các sự kiện có tầm ảnh hưởng khá lớn trên cơ sở nhất trí của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Việt Nam không chỉ hợp tác phát triển giáo dục với các nước trong khu vực Đông Nam Á mà còn với nhiều quốc gia có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới. Một trong những sự kiện đó là việc Học viện Quản lí giáo dục Việt Nam đã hợp tác với Học viện Giáo dục Singapo tổ chức chương trình bồi dưỡng Hiệu trưởng trường phổ thông theo hình thức liên kết Việt Nam – Singapo giai đoạn 2008 - 2010.
Chương trình bồi dưỡng Hiệu trưởng trường phổ thông có 7 nội dung chuyên đề, trong đó chuyên đề “Văn hóa nhà trường” (chuyên đề 3) đã đi sâu phân tích tầm quan trọng của văn hóa nhà trường, cũng như đề ra các biện pháp để xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường. Chuyên đề 3 đã đề cao văn hóa nhà trường khi cho rằng văn hóa nhà trường là yếu tố hàng đầu làm nên sự thành công trong việc nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường [6]. Từ năm học 2019 - 2020 chủ trương xây dựng mô hình: “Trường học hạnh phúc (THHP) - Thầy cô hạnh phúc - Học sinh hạnh phúc” với hai chỉ số quan trọng nhất trong mục tiêu giáo dục là hạnh phúc và chất lượng đã được ngành phát động. Lấy cảm hứng từ mô hình “Happy School” của UNESCO, mô hình THHP được Bộ 7 Giáo dục và Đào tạo triển khai thí điểm vào tháng 4/2018 ở một số trường học tại thành phố Huế, triển khai chính thức từ năm 2019 và nhanh chóng được nhân rộng trong nhiều cơ sở giáo dục trên cả nước.
Ngày 22/4/2019, Công đoàn Giáo dục Việt Nam phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức Lễ phát động triển khai Kế hoạch nâng cao năng lực ứng xử sư phạm, đạo đức nhà giáo vì một trường học hạnh phúc với thông điệp: “Các cán bộ quản lý, các thầy cô giáo hãy thay đổi để hướng đến môi trường sư phạm lành mạnh, văn minh, thân thiện với giá trị cốt lõi: “Yêu thương, an toàn và tôn trọng”. Đó là trường học hạnh phúc - kết quả được tạo bởi các hành vi ứng xử chuẩn mực của những thầy cô có đạo đức trong sáng, lòng yêu nghề và sự tận tâm tận lực với học sinh, tâm huyết với sự nghiệp trồng người” [9]. Xây dựng THHP là mục tiêu lớn nhất của các nhà trường, do đó, trong những năm qua, thực hiện chỉ đạo của ngành giáo dục, các trường học đã chủ trương triển khai thực hiện những tiêu chí của THHP đến tất cả mọi cấp học, bậc học trong hệ thống giáo dục quốc dân. Đích đến cuối cùng của giáo dục chính là tạo cho các em học sinh, thế hệ tương lai một môi trường giáo dục phát triển toàn diện nhất.
Để các đơn vị trường học nắm rõ việc xây dựng mô hình trường học hạnh phúc, nhiều hội thảo đã được triển khai, cụ thể như: Xây dựng THHP theo mô hình UNESCO, Sứ mệnh của hiệu trưởng trong xây dựng trường học hạnh phúc, thầy cô thay đổi hướng tới THHP, nghệ thuật đồng hành cùng phụ huynh xây dựng trường học hạnh phúc. Như vậy có thể nói VHNT là một khái niệm mới xuất hiện gần đây, nhưng nội hàm của nó đã được các nhà trường, được giáo dục Việt Nam quan tâm và thực hiện từ rất lâu. Tác giả của cuốn “Xây dựng văn hóa nhà trường hiện nay” (Nxb Thống kê, Hà Nội, 2018, tr.55), Nguyễn Hữu Thiệp khẳng định rằng: “VHNT là một tập hợp các chuẩn mực, giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử đặc trưng của một trường học, biểu hiện trước hết trong tầm nhìn, sứ mạng, mục tiêu, các giá trị, phong cách lãnh đạo, quản lý, bầu không khí tâm lý thể hiện thành hệ thống các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, quy tắc ứng xử được xem là tốt đẹp và được mỗi người trong nhà trường chấp nhận” [36]. Các giá trị VHNT được sàng lọc, tích lũy theo thời gian và được các thành viên nhà trường thừa nhận.
8 Có thể nói, nội dung xây dựng văn hóa nhà trường ở bậc phổ thông tại Việt Nam được đề cập đến chưa lâu. Do vậy, nội dung quan trọng này chưa được các cấp quản lí giáo dục quan tâm chú ý tương xứng với vai trò và tầm quan trọng của nó. Tác giả Phạm Minh Hạc – trong bài nghiên cứu “Xây dựng văn hóa học đường phải là mối quan tâm của mọi nhà trường” đã chỉ rõ: “Nói chung, phạm trù “văn hóa học đường” chưa được đưa vào phạm vi quản lí nhà trường chúng ta, chưa có tiêu chí, chưa ai khảo sát, đánh giá…” [19]. Thực tế cho thấy, đến nay, vấn đề quản lí xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường có không nhiều tác giả đi sâu vào nghiên cứu lí luận một cách có hệ thống, bài bản, khoa học; chưa đi vào thực tế tại các nhà trường phổ thông, nhất là cấp Trung học cơ sở.
Một số sách, bài viết gần đây chủ yếu là những Sáng kiến kinh nghiệm, Báo cáo tham luận, hội thảo khoa học … Có thể nói, các đề tài nghiên cứu, các bài viết đó đã bước đầu đi vào nghiên cứu, tìm hiểu một cách khoa học về một vấn đề thực tiễn, vấn đề thời sự nổi cộm – văn hóa học đường. Song lại chưa thực sự đi sâu nghiên cứu đến công tác quản lí xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường ở trường phổ thông, trong đó có cấp học Trung học cơ sở. Luận văn “Quản lý văn hóa nhà trường Trung học cơ sở huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay” có kế thừa và phát triển những kết quả nghiên cứu trên với hi vọng làm sáng tỏ những biện pháp quản lí xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường ở cấp THCS tại huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc. Các khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm quản lý Theo Phan Văn Kha, “Quản lý là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra các quá trình tự nhiên, xã hội, khoa học, kỹ thuật và công nghệ đề chúng phát triển hợp quy luật, các nguồn lực (hiện hữu và tiềm năng) vật chất và tinh thần, hệ thống tổ chức và các thành viên thuộc hệ thống, các hoạt động để đạt được các mục đích đã định” [22]. Cũng theo Phan Văn Kha, quản lý có 4 chức năng, bao gồm: Kế hoạch hóa.