Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về văn hóa nhà trường Theo Keup, Jennifer R.Lindholm, Jennifer A trong Nghiên cứu văn hóa tổ chức trong việc tạo ra sự thay đổi cho nhà trường” đã nhấn mạnh đến vai trò của văn hóa tổ chức về việc tạo ra sự chuyển biến và thay đổi của nhà trường với những thành tố cơ bản sau: 1) Sự sẵn sàng cho thay đổi và đáp ứng với sự đổi mới của nhà trường, 2) Sự phản kháng đối với những thay đổi được đề ra theo kế hoạch, và 3) Kết quả của quá trình tạo ra thay đổi. Theo Barbara Fralinger (2007) đã dựa trên bộ công cụ đánh giá văn hóa tổ chức để đánh giá thực trạng văn hóa tổ chức của trường đại học (OCAI).
Tác giả đưa ra 3 yếu tố để xây dựng văn hóa tổ chức gồm các giá trị tán thành, những vật được tạo tác, những giả định ngầm ẩn. Tác giả cho rằng để tạo ra một môi trường học thuật tốt cần có sự phối hợp hành động của các thành viên trong tổ chức nhà trường, từ đó xây dựng một môi trường học thuật tốt tạo môi trường để sinh viên học tập. “Công cụ Đánh giá Văn hóa Tổ chức (The Organisational Culture Assessment Instrument - OCAI) được vận dụng để xác định xem văn hóa của khoa trong nhà trường đã ảnh hưởng như thế nào đến tâm lý sinh viên (nhận thức, suy nghĩ và tình cảm) và chính sinh viên mong muốn văn hóa ấy sẽ là như thế nào trong vòng năm năm sắp tới. Phương pháp nghiên cứu sử dụng công cụ đánh giá văn hóa tổ chức (OCAI) là một phương pháp được sử dụng khá phổ biến trong nghiên cứu văn hóa nhà trường.
Công cụ này có thể được dùng như một cách để chẩn đoán và đề xướng những thay đổi bước đầu trong văn hóa tổ chức của trường đại học. 7 Theo Cameron & Quinn (1999), cũng đã sử dụng Bộ Công cụ đánh giá văn hóa tổ chức (OCAI) để tổ chức khảo sát văn hóa nhà trường. Bộ công cụ này bao gồm sáu nội dung cơ bản: 1) Đặc điểm nổi bật nhất của nhà trường; 2) Sự lãnh đạo nhà trường; 3) Hoạt động quản lý nhân viên trong nhà trường; 4) Các yếu tố kết dính các cá nhân trong tổ chức; 5) Những điểm quan trọng nhất của chiến lược phát triển của nhà trường; 6) Tiêu chí thành công của nhà trường). Tháng 01 năm 1996 Trung tâm Lãnh đạo và học tập tại Đại học Calgary ở Alberta, Canada đã tổ chức một cuộc Hội thảo về vấn đề "Tìm hiểu văn hoá học".
Những người tham gia đã có quan điểm đa dạng về VH học như Smith và Stolp (1995) khẳng định rằng: có lẽ cách tốt nhất để bắt đầu là khuyến khích một bầu không khí nơi các nhân viên và HS thấy những ý tưởng, đó là cung cấp tầm nhìn xa trông rộng thoải mái. Tác giả Phạm Minh Hạc (1991), đã công bố cuốn sách Giáo dục Việt Nam trước ngưỡng cửa thế kỷ XXI. Trong cuốn sách này tác giả đã phân tích sâu về giáo dục nếp sống văn hóa cho sinh viên trong học tập, sinh hoạt, văn hóa, tiêu dùng và trong ứng xử. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Mạnh Cường (2008) về “Phát triển nhà trường Trung học phổ thông ở Việt Nam theo quan điểm nhà trường hiệu quả” đã nêu một số quan điểm về xây dựng văn hóa nhà trường trong nhà trường.
Theo tác giả, văn hóa nhà trường gồm văn hóa dạy, văn hóa học, văn hóa quản lý, phục vụ. Tác giả có nêu ra văn hóa nhà trường thời phong kiến ở nước ta là “Tiên học lễ, hậu học văn” - Học ứng xử trước rồi mới học nghề, học chữ. Văn hóa nhà trường ngày này gắn với khoa học công nghệ, gắn hiện đại với truyền thống. Tác giả cũng nêu ra một số biểu hiện tiêu cực của văn hóa nhà trường hiện nay ở nước ta là: Bạo lực học đường, bệnh giáo điều rập khuôn, hình thức chủ nghĩa, bảo thủ, bình quân chủ nghĩa,… Văn ứng xử phải là văn hóa mở, phải kích thích sáng tạo, vừa hướng tới hiện đại, mang tính dân tộc.
8 Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất quan tâm đến giáo dục "cái nền” đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ để họ trở thành những người “vừa hồng vừa chuyên” được thể hiện qua khẩu hiệu “Tiên học Lễ, hậu học Văn”, “Lễ” chính là văn hoá, là đạo đức, một trong những nội dung cốt lõi của văn hoá nhà trường. Đề tài cấp Bộ của tác giả Nguyễn Tiến Hùng (2008) về “Lý luận phát triển văn hóa nhà trường phổ thông”, khi nghiên cứu văn hóa nhà trường cho rằng Văn hoá tổ chức của một nhà trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường, được các thành viên trong nhà trường thừa nhận, làm theo và được thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm. Xây dựng văn hóa nhà trường cần chú ý đến các vai trò của người lãnh đạo (Hiệu trưởng): “Người lãnh đạo và yếu tố thời gian”; “Những giá trị trong văn hóa tổ chức của nhà trường không phải chỉ là phương tiện mà còn là mục đích của bản thân trường đại học”; cũng theo tác giả thì văn hóa tổ chức của nhà trường còn được xây dựng theo lối tiếp cận giao tiếp đa chiều thông tin “từ trên xuống” hoặc “từ dưới lên”. Những chính sách hay quy định có thể buộc người ta hành động theo một cách nào đó, nhưng không thể buộc người ta phải chia sẻ một niềm tin, suy nghĩ và cảm xúc theo một cách nào đó.
Văn hóa tổ chức thực sự không thể hình thành nếu thiếu niềm tin bên trong của các thành viên. Hành vi của từng thành viên đều có tác động củng cố hay phá hoại văn hóa của tổ chức, nhưng hành vi của người lãnh đạo thì có một tác động đặc biệt lớn. Cũng từ góc độ tổ chức để nghiên cứu VHNT, tác giả bài viết “Văn hóa tổ chức trong nhà trường và phương hướng xây dựng” khẳng định rằng: Xây dựng văn hóa tổ chức trong nhà trường là vấn đề rất có ý nghĩa, nhất là trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nhà trường hiện nay. Trên cơ sở tìm hiểu những hình thái và cấp độ thể hiện của văn hoá tổ chức trong nhà trường, bài báo phân tích làm rõ tầm 9 quan trọng của xây dựng văn hoá tổ chức trong nhà trường với các biểu hiện: Văn hoá là một thứ tài sản lớn của bất kỳ một tổ chức nhà trường nào; Văn hoá tạo động lực làm việc cho mọi thành viên; Văn hoá hỗ trợ việc điều phối và kiểm soát, hạn chế tiêu cực và xung đột; Văn hoá góp phần nâng cao chất lượng các hoạt động giáo dục của nhà trường.
Cuối cùng, bài báo đề xuất phương hướng và các bước tiến hành cụ thể nhằm xây dựng, phát triển văn hóa tổ chức trong nhà trường. Các nghiên cứu về quản lý xây dựng văn hoá nhà trường THCS Giáo trình của Nguyễn Thị Mỹ Lộc; Nguyễn Vũ Bích Hiền (2019) về “Quản lý văn hóa nhà trường”, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội tập trung vào khái quát các vấn đề lý luận cơ bản của văn hóa nhà trường và quản lý văn hóa nhà trường, trên cơ sở lý thuyết này, nhóm tác giả bước đầu tìm hiểu và đưa ra những đặc trưng cơ bản của văn hóa nhà trường ở Việt Nam nói chung và văn hóa nhà trường đại học nói riêng. Đây là những nội dung tương đối mới trong các nghiên cứu về văn hóa nhà trường và quản lý văn hóa nhà trường ở Việt Nam hiện nay. Cuốn sách cũng giới thiệu sơ lược một số đặc trưng cơ bản của xã hội hiện đại có ảnh hưởng trực tiếp đến nhà trường, từ đó nhận định xu hướng phát triển của văn hóa nhà trường trong thời đại mới.
Theo Nguyễn Đức Thịnh (2018) trong công trình luận văn thạc sỹ về “Quản lý phát triển văn hóa tổ chức ở trường THCS Hồng Đức, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương” đã đề cập đến các biện pháp như nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý, giáo viên về phát triển văn hóa tổ chức, phát triển quy tắc văn hóa nhà trường của cán bộ, giáo viên, xây dựng môi trường cảnh quan văn hóa, khuôn viên trong nhà trường, nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập của giáo viên và HS… Nghiên cứu của Hoàng Quốc Đạt (2018) trong công trình luận văn thạc sỹ về “Quản lý xây dựng văn hoá nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh”. Nghiên cứu góp phần bổ sung và làm sáng tỏ hơn một số vấn đề 10 lý luận về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở như: Xây dựng được các khái niệm công cụ quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở; Trên cơ sở tiếp cận văn hoá tổ chức kết hợp với chức năng quản lý luận án đã xác định được 4 nội dung quản lý hoạt động này; Xác định được các yếu tố chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở. Luận án đã nêu và phân tích thực trạng quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay ở mức trung bình; Đề cập mức độ ảnh hưởng của yếu tố ảnh hưởng tới quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở; Đưa ra các giải pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh. Nghiên cứu của Nguyễn Quang Luân trong công trình luận văn thạc sỹ về “Quản lý xây dựng văn hóa tổ chức ở các trường trung học cơ sở thành phố Sông Công đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục”.
Kết quả nghiên cứu cho thấy văn hóa tổ chức trong nhà trường có tác động lớn đến thương hiệu, uy tín và chất lượng giáo dục của nhà trường. Tuy nhiên, công tác xây dựng văn hóa tổ chức ở các trường trung học cơ sở thành phố Sông Công hiện nay chưa tạo ra động lực cho các nhà trường phát triển bền vững và ổn định, vẫn còn những hạn chế nhất định về cơ sở vật chất, về môi trường văn hóa… để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.