Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÃ HỘI ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG VĂN HÓA Ở QUẬN 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò quản lý xã hội đối với hoạt động văn hóa ở quận 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm văn hóa Văn hóa gắn liền với sự tiến bộ của nền văn minh nhân loại.
Văn hóa được sản sinh và kế thừa cùng với sự hình thành của xã hội loài người. Với mỗi cách tiếp cận lại có một định nghĩa khác nhau về văn hóa. Trong lịch sử, khái niệm văn hóa xuất hiện từ rất sớm ở cả phương Đông và phương Tây. Ở phương Tây, từ văn hóa xuất phát từ tiếng Latinh, có nghĩa là trồng trọt và tạo ra sản phẩm phục vụ nhu cầu của con người.
Khái niệm văn hóa về sau phát triển ngày càng phong phú. Văn hóa là thước đo nhân bản trong con người, là trình độ người của các quan hệ xã hội. Văn hóa cũng chính là yếu tố làm nên bản sắc của mỗi dân tộc, là nền tảng tinh thần của xã hội. Xuất phát từ những biến động của xã hội loài người trong thập niên 80 của thế kỷ XX, vào năm 1982, định nghĩa đầu tiên về “Văn hóa” của UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) trong “Tuyên bố về chính sách văn hóa” được công bố.
Cách hiểu này được coi là thông dụng hơn cả từ xưa tới nay: Văn hóa là tổng thể các nét đặc thù về tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quy định tính cách của một xã hội hay một nhóm xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những truyền thống và tín ngưỡng. UNESCO đã đưa ra định nghĩa nhằm khẳng định vị trí quan trọng của văn hóa. Đây là hồi chuông cảnh tỉnh cho các quốc gia chỉ tìm mọi cách phát triển kinh tế mà bỏ qua những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.
8 Nguyễn Trãi viết: “ Như nước Đại Việt ta từ trước; Vốn xưng nền văn hiến đã lâu”[24]. Văn hóa Việt Nam đã hun đúc lên tâm hồn, khí phách, bản lĩnh Việt Nam, trở thành nguồn sức mạnh chiến thắng mọi kẻ thù, làm rạng rỡ lịch sử dân tộc. Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc cũng đã từng nói rằng “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.
Có thể nói, văn hóa có những đặc điểm cơ bản sau: Trước hết, văn hóa do con người tạo ra và thuộc về con người, những gì không phải do con người tạo ra thì không thuộc khái niệm văn hóa. văn hóa trở thành đặc trưng cơ bản phân biệt con người với động vật, đồng thời là tiêu chí cơ bản để phân biệt sản phẩm nhân tạo với sản phẩm tự nhiên. Văn hóa cũng là kết quả của sự thích nghi tích cực có ý thức giữa con người và tự nhiên. Thứ hai, sự chuyển thể này là sự chuyển thể có ý thức và tích cực, không phải là sự chuyển thể máy móc mà thường là sự phóng tác sáng tạo, phù hợp với các giá trị Chân - Thiện - Mỹ.
Thứ ba, văn hóa bao gồm cả sản phẩm vật chất và tinh thần chứ không chỉ riêng sản phẩm tinh thần. Thứ tư, văn hóa không chỉ là văn học, nghệ thuật như chúng ta vẫn thường gọi. Văn học nghệ thuật chỉ là bộ phận cao nhất trong lĩnh vực văn hóa Tóm lại, có thể hiểu: Văn hóa là sự sáng tạo của con người về vật chất và tinh thần nhằm mục đích phục vụ cho cuộc sống và xã hội loài người. Khái niệm hoạt động văn hóa Hoạt động văn hóa là quá trình thực hành của cá nhân và các thiết chế xã hội trong việc sản xuất, bảo tồn, duy trì, phân phối và tiêu dùng những giá trị tinh thần nhằm giao lưu những tư tưởng, ý nghĩa và những sản phẩm văn hóa của con người sinh ra và cũng là để hoàn thiện chất lượng cuộc sống.
9 Hoạt động văn hóa là một hệ thống các hoạt động sáng tạo của con người hình thành nên hệ thống giá trị, thị hiếu – những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc (quốc gia). So với các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội, HĐVH mang một màu sắc riêng, sự riêng biệt đó nó được thể hiện qua các đặc điểm như: Hoạt động văn hóa là hoạt động tinh thần. Nghĩa là nó tác động trực tiếp và có ảnh hưởng trực tiếp đến tư tưởng tình cảm của con người vì thế đây cũng là một vấn đề phức tạp và tương đối nhạy cảm. Sản phẩm của HĐVH hàm chứa giá trị tinh thần mà các cá nhân hay cộng đồng sáng tạo ra vừa thỏa mãn nhu cầu tinh thần, vừa nuôi dưỡng và phát triển giá trị nhân văn của con người và xã hội.
Ngoài ra, hoạt động văn hóa được phân biệt với các hoạt động xã hội khác bởi tính đặc thù của việc tạo ra giá trị văn hóa và tinh thần, bao gồm từ công trình văn hóa, khuôn mẫu văn hóa đến giá trị văn hóa và chương trình văn hóa. Việc tạo ra giá trị văn hóa là một quá trình sản xuất tinh thần đặc biệt, không hoàn toàn bằng máy móc là quá trình công nghệ sản xuất sản phẩm vật chất. Quá trình tạo ra các giá trị văn hóa đôi khi được thực hiện bởi các cá nhân và đôi khi bởi các nhóm. Ngoài ra, kết quả của hoạt động sáng tạo văn hóa phụ thuộc một phần vào tài năng và trình độ của người sáng tạo và khán giả.
Sản phẩm văn hóa có giá trị sử dụng hay tác động hiệu quả hay không cũng rất khó đánh giá, nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố như định lượng theo thời gian và không gian. Sáng tạo ra giá trị văn hóa là một quá trình sản xuất tinh thần đặc biệt, tác dụng của nó là cấp số nhân về tinh thần, đồng thời cũng có giá trị vật chất ở một mức độ nhất định. Sự đa dạng và phong phú của các HĐVH có thể chia ra thành những hoạt động của từng lĩnh vực và cấp độ khác nhau như: Các hoạt động thuộc lĩnh vực điện ảnh; Các hoạt động thuộc lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn; Các hoạt động thuộc lĩnh vực mỹ thuật; 10 Các hoạt động thuộc lĩnh vực bảo tồn, bảo tàng; Các hoạt động thuộc lĩnh vực văn hóa các dân tộc thiểu số; Các hoạt động thuộc lĩnh vực thuộc quyền tác giả, nhuận bút; Các hoạt động thuộc lĩnh vực tốt chức quản lý bộ máy văn hóa; Các hoạt động thuộc lĩnh vực đào tạo. Như vậy, có các hoạt động văn hóa khác nhau tùy theo các tiêu chí và cách tiếp cận vấn đề khác nhau.
Khái niệm quản lý xã hội Ở góc độ chính trị - xã hội, quản lý được hiểu là sự kết hợp giữa tri thức với lao động, còn ở góc độ hành động, quản lý được hiểu là điều khiển, chỉ huy, điều hành. Hoạt động quản lý bắt nguồn từ đời sống lao động xã hội, bất cứ lao động xã hội hay lao động chung nào được tiến hành trên quy mô nhất định đều cần có sự điều khiển, chỉ huy. Quản lý sẽ đảm bảo phối hợp những nỗ lực hoạt động cá nhân nhằm đạt được các mục đích của tổ chức.TS Phạm Ngọc Thanh, quản lý là một loại hoạt động thực tiễn đặc biệt của con người, trong đó các chủ thể tác động lên các đối tượng bằng những công cụ và phương pháp khác nhau, thông qua quy trình quản lý nhất định nhằm thực hiện một cách hiệu quả nhất các mục tiêu của tổ chức trong điều kiện biến động của môi trường [26].TS Phan Ngọc, quản lý là một tập hợp các hoạt động lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra các quá trình tự nhiên, xã hội, khoa học, kỹ thuật và công nghệ để chúng phát triển hợp quy luật, các nguồn lực (hiện hữu và tiềm năng) vật chất và tinh thần, hệ thống tổ chức và các thành viên thuộc hệ thống, các hoạt động để đạt được các mục đích đã định [16].TS Nguyễn Vũ Tiến, quản lý xã hội là sự tác động liên tục, có tổ chức, có chủ đích của chủ thể quản lý xã hội lên xã hội và các khách thể có liên quan, nhằm duy trì và phát triển xã hội theo các đặc trưng và các mục tiêu mà các chủ thể quản lý đặt ra phù hợp với xu thế phát triển khách quan [ 27]. 11 Như vậy, quản lý xã hội là sự tác động của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu đã định.
Trong điều kiện hiện nay, các chủ thể quản lý sử dụng nhiều công cụ quản lý, trong đó công cụ chủ yếu và quan trọng chính là pháp luật. Bằng pháp luật chủ thể quản lý điều chỉnh hành vi hoạt động của con người trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người, cộng đồng xã hội, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội.4 Khái niệm quản lý xã hội đối với hoạt động văn hóa Văn hóa được coi là một lĩnh vực của đời sống xã hội. Quản lý xã hội đối với hoạt động văn hóa là hoạt động của bộ máy nhà nước nhằm giữ gìn, xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam. Nó là công việc của của các chủ thể quản lý được thực hiện thông qua việc ban hành, tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát việc thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực văn hóa, đặc biệt nhằm góp phần phát triển kinh tế, xã hội của từng địa phương nói riêng và cả nước nói chung.
Bản chất của quản lý xã hội đối với HĐVH là khẳng định quyền lực của nhà nước trong quá trình xây dựng và phát triển văn hóa nhằm khơi dậy, hướng dẫn và tổ chức HĐVH, tập hợp và phát huy các nguồn lực nhằm thúc đẩy sự sáng tạo, sản xuất, trao đổi và hưởng thụ các giá trị văn hóa. Quản lý xã hội đối với HĐVH là phải khuyến khích các xu thế phát triển văn hóa lành mạnh, hình thành đường lối chính cho những xu thế theo đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước hiện nay.