MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong giai đoạn hiện nay, để phát triển nền kinh tế trƣớc hết cần phải phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng. Vì vậy Đảng và Nhà nƣớc đã xác định mục tiêu hàng đầu và ƣu tiên trƣớc nhất là phát triển mạng lƣới giao thông trên cả nƣớc, có nhƣ vậy thì mới có thể đạt đƣợc mục tiêu chung của toàn nền kinh tế. Là thủ đô của Việt Nam, dân số của Hà Nội năm 2012 đạt 6,2 triệu ngƣời, dự kiến năm 2020 sẽ đạt tới con số 8 triệu ngƣời.
Tuy nhiên, hiện nay Hà Nội vẫn chƣa có mạng lƣới giao thông công cộng xứng tầm (hiện tại, mới chỉ có xe buýt là một lựa chọn thay thế cho các phƣơng tiện giao thông cá nhân và dù mới đƣợc tổ chức lại mạng lƣới xe buýt vào năm 2011 và có sự tăng gấp 30 lần mật độ xe buýt trong 6 năm nhƣng mạng lƣới này không còn đáp ứng đƣợc nhu cầu ngày càng tăng về giao thông nội đô). Để giải quyết khủng hoảng giao thông đô thị cấp bách này, thành phố Hà Nội đã thông qua một quy hoạch tổng thể đƣợc cập nhật vào năm 2007 – 2008, với dự kiến một mạng lƣới 5 tuyến đƣờng sắt đô thị sẽ đƣợc hoàn thành trong thời gian từ nay tới năm 2030. Trong hoàn cảnh nguồn vốn đầu tƣ cho trong nƣớc còn hạn hẹp, tốc độ tích lũy chƣa cao nên để đáp ứng lƣợng vốn cho nhu cầu phát triển kinh tế, đầu tƣ xây dựng kết cấu hạ tầng thì nguồn vốn bên ngoài có ý nghĩa rất to lớn đối với các nƣớc đang phát triển nhƣ Việt Nam. Trong đó, nguồn vốn vay có tính ƣu đãi nhất là nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA).
Do đó, nguồn vốn để thực hiện mạng lƣới 5 tuyến đƣờng sắt đô thị đƣợc vận động, thu hút từ các nhà tài trợ trên thế giới gồm: Nhật Bản, Pháp, Trung Quốc. Tuyến đƣờng sắt Cát Linh - Hà Đông là một trong 5 tuyến đƣờng sắt đô thị Hà Nội đƣợc hộ trợ vốn ODA từ chính phủ Trung Quốc. Tuy nhiên, do đặc thù ràng buộc vốn của nguồn vốn ODA đặt điều kiện các nhà thầu tƣ vấn, thi công, việc cung cấp vật tƣ thiết bị chủ yếu phải 1 z là từ nƣớc tài trợ vốn cũng nhƣ năng lực quản lý vốn và sử dụng vốn ODA còn nhiều hạn chế, yếu kém nên xảy ra tình trạng đội vốn so với kế hoạch đầu tƣ ban đầu, giải ngân chậm không tƣơng xứng với lƣợng vốn đã đƣợc ký kết, sử dụng vốn không đúng mục đích. gây ra lãng phí, thất thoát.
Kết quả, thực trạng thất thoát, lãng phí và tiêu cực trong việc sử dụng vốn ODA đã đƣợc đăng tải nhiều trên các phƣơng tiện truyền thông và tại nhiều diễn đàn, gây nhức nhối trong toàn xã hội và đã đƣợc Đảng, Quốc hội, Chính phủ đặc biệt quan tâm chỉ đạo ngăn ngừa. Thực chất, nguồn vốn ODA về cơ bản là vốn vay, là món nợ mà thế hệ chúng ta, con cháu chúng ta phải trả nên nếu sử dụng kém hiệu quả, thất thoát và lãng phí sẽ dẫn đến tình trạng không trả đƣợc nợ, nợ nần chồng chất, là gánh nặng cho con cháu. Vốn ODA cũng là vốn ngân sách nên cần đƣợc quản lý và sử dụng nhƣ đối với Ngân sách nhà nƣớc chi cho đầu tƣ phát triển. Phải tuân thủ nguyên tắc vốn vay chỉ đƣợc dùng cho đầu tƣ phát triển, không dùng cho chi thƣờng xuyên, đƣợc hạch toán bù đắp bội chi ngân sách để đảm bảo thực hiện nghĩa vụ trả nợ nƣớc ngoài và ổn định chi ngân sách nhà nƣớc.
Vì vậy để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn Ngân sách nhà nƣớc trong đầu tƣ xây dựng công trình giao thông, tác giả quyết định chọn đề tài "Quản lý vốn ngân sách nhà nƣớc tại dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh - Hà Đông". Đây là một dự án kết cấu hạ tầng vô cùng lớn, tuyến giao thông quan trọng tại Hà Nội dự án tuyến đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh - Hà Đông chính vì tầm quan trọng của dự án Chính phủ đã giao cho Ban quản lý dự án đƣờng sắt (RPMU) thuộc Bộ Giao thông vận tải quản lý để có thể tập trung chuyên môn vào quản lý, đại diện cho nhà nƣớc làm chủ đầu tƣ. Công tác quản lý các dự án đầu tƣ là một chuỗi các hoạt động phức tạp, đòi hỏi phải có một trình độ chuyên môn và kinh nghiệm quản lý. Quản lý dự án giữ 2 z vai trò quan trọng, giúp cho việc thực hiện dự án đƣợc thực hiện theo một quy trình nhất định, đảm bảo mục tiêu đặt ra ban đầu cũng nhƣ hiệu quả do dự án đem lại sau này.
Mục đích, nhiệm vụ của luận văn * Mục đích: - Làm rõ những vấn đề lý luận về quản lý vốn ODA trong lĩnh vực xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông, thực trạng quản lý vốn ODA trong xây dựng dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh - Hà Đông, những vấn đề còn tồn tại, nguyên nhân và đề xuất kiến nghị chính sách nhằm quản lý nguồn vốn này cho hiệu quả. * Nhiệm vụ: Luận văn có 3 nhiệm vụ cụ thể sau: - Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý sử dụng nguồn vốn ODA trong các dự án đầu tƣ xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông. - Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý sử dụng nguồn vốn ODA tại dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh - Hà Đông từ năm 2008 đến nay. - Đề xuất một số giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn ODA tại dự án đô thị Hà Nội, tuyến Cát Linh - Hà Đông nói riêng và đầu tƣ xây dựng công trình giao thông ở Việt Nam nói chung từ nay cho đến năm 2020.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận văn * Đối tượng: Luận văn nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiến công tác quản lý vốn ngân sách (ODA) nói chung tại Việt Nam và của Ban quản lý dự án đƣờng sắt (RPMU) tại dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh - Hà Đông. Qua đó thấy đƣợc những ƣu điểm cũng nhƣ những hạn chế còn gặp phải trong công tác quản lý dự án đầu tƣ để đƣa ra những giải pháp để nâng cao hiệu quả quản lý. * Phạm vi nghiên cứu: 3 z - Về không gian: Luận văn tập trung nghiên cứu về nguồn vốn ODA đầu tƣ vào Việt Nam đặc biệt là lĩnh vực giao thông, hiệu quả quản lý vốn ngân sách (ODA) tại dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh - Hà Đông - Về thời gian: Các số liệu về quản lý vốn ngân sách (ODA) tại dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh - Hà Đông từ năm 2008 đến nay. Nguồn vốn ODA đầu tƣ vào Việt Nam đến nay 4.
Phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn vận dụng tổng hợp các phƣơng pháp bao gồm: - Phƣơng pháp thu thập thông tin; - Phƣơng pháp xử lý và tổng hợp số liệu; - Phƣơng pháp phân tích thông tin, số liệu; - Phƣơng pháp mô tả, thống kê; - Phƣơng pháp chuyên gia; - Đánh giá dựa trên lý thuyết về NSNN, tình hình quản lý số liệu thực tiễn về sử dụng vốn ODA tại dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh - Hà Đông, từ đó để đƣa ra những giải pháp để nâng cao hiệu quả quản lý. Câu hỏi nghiên cứu Từ các nội dung nghiên cứu đã xác định ở trên, tác giả đã đƣa ra các câu hỏi nghiên cứu cần giải quyết trong luận án nhƣ sau: - Các cơ sở lý luận chung về nguồn vốn tài trợ ODA và quản lý sử dụng vốn ODA ? - Hành lang pháp lý về quản lý nguồn vốn ODA vào Việt Nam cho xây dựng và phát triển đƣờng cao tốc ở Việt Nam ? - Những bất cập trong thực tiễn quản lý vốn ODA dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh - Hà Đông? 4 z - Làm thế nào để có thể quản lý sử dụng nguồn vốn ODA phát triển đƣờng cao tốc ở Việt Nam trong thời gian tới và giải pháp quản lý hiệu quả vốn ODA dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh - Hà Đông? 6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu Đề tài có ý nghĩa khoa học bởi nó góp phần xác định khung lý thuyết về quản lý vốn ODA trong lĩnh vực kết cấu hạ tầng giao thông. Đề tài có ý nghĩa thực tiễn bởi việc quản lý vốn ODA trong lĩnh vực kết cấu hạ tầng giao thông tuyến Cát Linh – Hà Đông hiện nay đang gặp phải nhiều hạn chế, bất cập.
Việc tìm hiểu nguyên nhân của các hạn chế và bất cập này sẽ giúp đề tài đề xuất những kiến nghị thiết thực để quản lý hiệu quả nguồn vốn ODA trong lĩnh vực kết cấu hạ tầng giao thông tuyến Cát Linh – Hà Đông trong thời gian tới. Kết cấu của luận văn Luận văn có bố cục nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, quản lý vốn ngân sách nhà nƣớc tại các dự án kết cấu hạ tầng giao thông. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng quản lý vốn ODA tại dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh – Hà Đông từ năm 2008 đến nay Chƣơng 4: Giải pháp và kiến nghị nâng cao hiệu quả sử dụng vốn ngân sách ODA tại các dự án hạ tầng giao thông và dự án đƣờng sắt đô thị Hà Nội tuyến Cát Linh – Hà Đông 5 z CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, QUẢN LÝ VỐN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC TẠI CÁC DỰ ÁN KẾT CẤU HẠ TẦNG GIAO THÔNG.1 Tổng quan nghiên cứu Nâng cao hiệu quả quản lý vốn ngân sách nhà nƣớc (vốn ODA) trong đầu tƣ xây dựng, đã có nhiều bài viết, nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả ở các góc độ khác nhau nhƣ: “Nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng vốn ODA tại Việt Nam”, luận văn thạc sĩ kinh tế Lê Thanh Nghĩa, 2009; “Quản lý các dự án giao thông đường bộ trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh”, Luận văn thạc sĩ Lê Tiến Dũng, 2014; “Vốn ODA trong xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông Hà Nội”, luận văn thạc sĩ Nguyễn Ngọc Quang, 2012; “Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) đối với giao thông vận tải Việt Nam”, luận văn thạc sĩ Nguyễn Khánh Hằng, 2010; “Hoàn thiện hệ thống quản lý các dự án đầu tư xây dựng trong Bộ tổng tham mưu – Bộ Quốc phòng”, luận văn thạc sĩ Nguyễn Mạnh Hà (2012).