CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ THU VÀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH XÃ 1. Lý luận chung về thu ngân sách xã Nhà nước là một tổ chức quyền lực chính trị công đặc biệt, có bộ máy chuyên thực hiện các cưỡng chế và quản lí những công việc chung của xã hội. Ngân sách nhà nước chính là công cụ tài chính vô cùng quan trọng giúp Nhà nước đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình, qua đó nhằm thúc đẩy phát triển toàn diện nền KT - XH của đất nước về mọi mặt. Bên cạnh đó để tồn tại và duy trì, NSNN được phân chia ra làm các cấp bậc khác nhau góp phần quản lí và kế hoạch được tốt hơn, điều chỉnh mối quan hệ giữa các cấp chính quyền thêm phần chặt chẽ, phát huy được hết vai trò của mình.
Trong các cấp bậc đó, Ngân sách xã được coi là cấp ngân sách cấp cơ sở. NSX chính là cấp ngân sách đại diện và đảm bảo tài chính cho chính quyền xã , giúp chính quyền xã chủ động khai thác và phát huy những thế mạnh sẵn có, đồng thời thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo sự an ninh trật tự trên địa bàn của mình. Do đó, NSX là sợi dây liên hệ trực tiếp và giải quyết toàn bộ những phát sinh giữa người dân với Nhà nước. Cụ thể ở đây đó chính là quan hệ về kinh tế phát sinh trong quá trình tạo lập và phân phối sử dụng giữa các chủ thể như cá nhân, hộ gia đình, các tổ chức KT –XH và Nhà nước cấp xã.
Thông qua đó mà Nhà nước cấp xã thực hiện các chức năng, nhiệm vụ được phân công, phân cấp quản lý. Từ cách tiếp cận như trên mà có được khái niệm như sau: NSX là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa chính quyền xã với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình phân phối nhằm tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ của chính quyền cấp xã hàng năm. SV: Nguyễn Thị Dung 25 Lớp: CQ50/01.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính 1. Khái niệm và đặc điểm về thu ngân sách xã Tài chính là nguồn lực thiết yếu để chính quyền tồn tại và phát triển, nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ KT – XH được giao phó.
Nhà nước không trực tiếp tạo ra nguồn lực này mà thông qua quyền lực hợp pháp của mình để huy động từ quá trình hoạt động kinh tế của các chủ thể trong xã hội tạo ra. Mỗi cấp chính quyền gắn với nguồn tài chính riêng, gắn với chính quyền cấp xã chính là NSX.1: Bộ máy quản lí NSNN các cấp Ngân sách nhà nước Ngân sách trung ương Ngân sách địa phương (NSTW) (NSĐP) Ngân sách cấp tỉnh Ngân sách huyện Ngân sách cấp huyện Ngân sách xã Thu NSX là một hoạt động tài chính của chính quyền xã được xác lập trên cơ sở hệ thống chính sách, pháp luật do Nhà nước ban hành dựa trên nền tảng quyền lực và uy tín của Nhà nước, chính quyền xã đối với các chủ thể trong xã hội. SV: Nguyễn Thị Dung 26 Lớp: CQ50/01.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính Cũng như các cấp ngân sách khác trong hệ thống NSNN, thu NSX cũng mang những đặc điểm chung sau: Thứ nhất, đa số các khoản thu NSX là những khoản thu mang tính chất bắt buộc. Bằng những văn bản pháp luật do Nhà nước ban hành, thu NSX có tính chất bắt buộc dựa trên trách nhiệm của mỗi công dân.
Mỗi khoản thu lại có tính chất bắt buộc cũng như điều kiện khác nhau. Thứ hai, các khoản thu NSX về cơ bản là những khoản thu chuyển dịch nguồn lực tài chính từ khu vực tư sang khu vực công. Các khoản thu chính là nguồn lực giúp cho Nhà nước cũng như chính quyền có thể duy trì sự tồn tại cũng như thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình. Với những khoản thu NSX, chính quyền dùng quyền lực và uy tín để huy động các khoản thu từ người dân.
Hay nói cách khác, đó chính là sự chuyển dịch từ khu vực tư sang khu vực công của nguồn lực tài chính. Mức độ chuyển dịch này còn phụ thuộc vào nhiều yến tố như chi tiêu của NSX và kết quả hoạt động SXKD trên địa bàn. Thứ ba, các khoản thu NSX nói chung là những khoản thu luôn chứa đựng các mối quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội. Không chỉ phản ánh kết quả hoạt động kinh doanh, các khoản thu NSX còn chứa đựng quan điểm của chính quyền cấp cơ sở.
Tùy vào từng thời kì mà có những đặc trưng khác nhau, đảm bảo công bằng giữa các tầng lớp dân cư trên địa bàn. Thứ tư, mức độ và cơ cấu các khoản thu NSX về cơ bản phản ánh mức độ và cơ cấu phát triển của nền kinh tế. Thông qua các khoản thu NSX mà hiểu rõ phần nào về quá trình phát triển cũng như chuyển dịch và đổi mới của kinh tế trên địa bàn. Đồng thời thấy rõ cơ SV: Nguyễn Thị Dung 27 Lớp: CQ50/01.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính cấu của nền kinh tế địa bàn về tính ổn định lâu dài và sự phát triển đi lên, nâng cao nguồn thu cho thu NSX.
Thứ năm, các khoản thu NSX dù có tính bắt buộc hay tự nguyện đều được thể chế bằng các văn bản pháp luật. Mọi khoản thu NSX được thể chế bằng luật, phát lệnh,như thuế và các loại phí, lệ phí được thể chế qua các nghị định, quyết định, thông tư,… Thông qua những văn bản pháp luật, các khoản thu được quy định rõ ràng để tránh gây nên những mâu thuẫn. Mặt khác còn giúp thuận lợi trong việc theo dõi và quản lí trong quá trình thu NSX. Vai trò của thu ngân sách xã Thứ nhất, thu NSX là công cụ tập trung một bộ phận nhất định nguồn lực tài chính của xã hội cho NSX nhằm đáp ứng các nhu cầu chi tiêu cần thiết của NSX.
Với mỗi thời kỳ mà chính quyền cấp xã có như cầu chi tiêu khác nhau. Điều đó còn phụ thuộc vào chức năng, nhiệm vụ cũng như nguồn lực tài chính trên địa bàn. Nhiệm vụ và chức năng càng lớn thì nhu cầu chi tiêu càng nhiều. Đi đôi với nó, nguồn lực tài chính cần huy động phải được đảm bảo và hợp lí, phù hợp với điều kiện thực tế, tình hình SXKD của xã.
Thứ hai, thu NSX là công cụ quan trọng để chính quyền xã thực hiện quản lý toàn diện các hoạt kinh tế, xã hội trên địa bàn xã. Gắn với mỗi cấp quản lí lại có một quỹ NS riêng, quỹ NSX được hình thành chính là nhằm mục tiêu đáp ứng nhu cầu chi tiêu của xã. Ngoài ra, quỹ NSX còn là nguồn lực tài chính trực tiếp góp phần xây dựng những mục tiêu về KT - XH của xã. Trong quá trình thu NSX, chính quyền xã có thể dễ dàng kiểm tra, kiểm soát và điều chỉnh những hoạt động SXKD theo đúng mục tiêu đề ra.
Mặt khác thu NSX giúp đảm bảo công bằng giữa mọi tầng lớp. Thông qua SV: Nguyễn Thị Dung 28 Lớp: CQ50/01.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính miễn giảm để trợ giúp đối tượng khó khăn và thu phạt với đối tượng cần được răn đe, giáo dục. Đó chính là hoạt động giúp ổn định KT, tạo môi trường xã hội bình đẳng, công bằng và thúc đẩy sự phát triển đi lên của địa bàn. Nguồn thu ngân sách xã HĐND cấp tỉnh quyết định phân cấp nguồn thu NSX trong phạm vi nguồn thu NSĐP.
Nguồn thu NSX theo phân cấp bao gồm 3 khoản thu sau: Một là, các khoản thu NSX hưởng 100% Đây là một nguồn thu vô cùng quan trọng, là các khoản thu phát sinh trên địa bàn xã, do xã tổ chức huy động và tập trung quản lý các khoản thu và dành cho NSX được hưởng 100% số thu. Dựa vào cơ sở kinh tế của nguồn thu và chế độ phân cấp quản lý nguồn thu, HĐND cấp tỉnh xem xét dành cho NSX hưởng 100% các khoản thu dưới đây: - Thu từ các khoản phí, lệ phí thu vào NSX theo quy định. - Thu từ các hoạt động sự nghiệp của xã, phần nộp vào NSNN theo chế độ quy định. - Thu đấu thầu, thu khoán theo mùa vụ từ quỹ đất công ích và hoa lợi công sản khác theo quy định của pháp luật do xã quản lý.
- Thu từ Các khoản huy động, đóng góp của tổ chức, cá nhân gồm: các khoản huy động đóng góp theo pháp luật quy định, các khoản đóng góp theo nguyên tắc tự nguyện để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng do HĐND xã quyết định đưa vào NSX quản lý và các khoản đóng góp tự nguyện khác. - Viện trợ không hoàn lại của các tổ chức và cá nhân ở ngoài nước trực tiếp cho NSX theo chế độ quy định. - Thu kết dư NSX năm trước. - Các khoản thu khác của NSX theo quy định của pháp luật.
SV: Nguyễn Thị Dung 29 Lớp: CQ50/01.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính Hai là, các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) giữa NSX và ngân sách cấp trên Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ % giữa NSX với NS cấp trên gồm: Thuế môn bài thu từ cá nhân, hộ kinh doanh; Thuế sử dụng đất nông nghiệp thu từ hộ gia đình; Lệ phí trước bạ nhà, đất. Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ điều tiết là những khoản thu phát sinh trên địa bàn xã và được phân chia cho NSX theo tỷ lệ %. Tỷ lệ mà NSX được hưởng tối thiểu các khoản thu này là 70%. Trong tình hình hiện nay, Chính phủ khuyến khích các tỉnh nâng cao tỷ lệ phần trăm (%) để lại cho NSX, đến tối đa là 100%, qua đó nhằm phát huy quyền chủ động của chính quyền cấp xã trong quản lý KT - XH ngày càng cao hơn.
Ba là, thu bổ sung từ ngân sách cấp trên cho NSX Ở Việt Nam hiện nay, hầu hết các xã đều chưa tự cân đối được thu – chi nên ngân sách cấp trên phải cấp bổ sung cân đối. Mặt khác, ngân sách cấp trên còn bổ sung có mục tiêu để hỗ trợ NSX khi phát sinh nhiệm vụ quan trọng cần thiết.