CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Tổng quan Ngân sách nhà nước cấp huyện và thu Ngân sách nhà nước 1. Ngân sách nhà nước và vai trò của Ngân sách nhà nước 1. Khái niệm Ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước (NSNN) là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước (theo Luật Ngân sách Nhà nước).
[1],[8] Ngân sách nhà nước có thể hiểu là một kế hoạch tài chính quốc gia bao gồm chủ yếu các khoản thu và chi của Nhà nước được mô tả dưới hình thức cân đối bằng giá trị tiền tệ. Phần thu thể hiện các nguồn tài chính được huy động vào NSNN; phần chi thể hiện chính sách phân phối các nguồn tài chính đã huy động được để thực hiện mục tiêu KT-XH. NSNN được lập và thực hiện cho một thời gian nhất định, thường là một năm và được Quốc hội phê chuẩn thông qua. Hệ thống Ngân sách nhà nước Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp NS gắn bó hữu cơ với nhau, có mối quan hệ ràng buộc chặt chẽ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu chi của từng cấp NS.
Cơ cấu NSNN được mô tả theo sơ đồ sau: Nguồn: Theo Luật Ngân sách Nhà nước Sơ đồ 1. Hệ thống Ngân sách Nhà nước 6 --- Tổ chức hệ thống NSNN luôn gắn liền với việc tổ chức bộ máy Nhà nước và vai trò, vị trí bộ máy đó trong quá trình phát triển kinh tế, xã hội của đất nước, trên cơ sở hiến pháp, mỗi cấp chính quyền có một cấp NS riêng, cung cấp phương tiện vật chất cho cấp chính quyền đó thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình trên vùng lãnh thổ. Việc hình thành hệ thống chính quyền Nhà nước các cấp là một tất yếu khách quan nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trên mọi vùng củađấtnước.Sựrađờicủahệthốngchính quyền Nhànướclàtiềnđềđểtổchứchệ thống NSNN nhiềucấp.3 Khái niệm Ngân sách địa phương, Ngân sách cấp huyện Ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương (NSĐP). NSĐP bao gồm ngân sách của các cấp chính quyền địa phương (các cấp chính quyền địa phương có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân).[1],[8] Ngân sách địa phươnglàthựchiệncânđốicáckhoảnthuvàcáckhoảnchicủaNhànướctạiđịa phương,cùngNgân sáchTrung ươngthựchiệnvaitròcủaNSNN,điềutiếtvĩmônềnkinh tế và đảm bảo an sinh xã hội.
Thông qua việc huy động các khoản thuế theo pháp luật và sử dụng các nguồn quỹ ngân sách, thực hiện phân bổ chi tiêu, NSĐP góp phần điều chỉnh cơ cấu kinh tế của địa phương, định hướng đầu tư, sản xuất kinh doanh trên địa bàn, vùng lãnhthổ.[8] Theo quy định của Luật Tổ chức Chính quyền địa phương, NSĐP bao gồm: Ngân sách tỉnh, Ngân sách huyện (thị xã) và Ngân sách xã. Trong đó, Ngân sách huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh (gọi chung là Ngân sách huyện) là một bộ phận của NSĐP; dự toán thu, chi NS huyện được lập theo phân cấp của cơ quan có thẩm quyền đảm bảo điều kiện vật chất cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của bộ máy Nhà nước ở cấp huyện bao gồm nhiệm vụ của cấp huyệnvànhiệmvụđiềuhànhkinhtếxãhộicủađịaphươngdohuyệnquảnlý.Theo đó, chính quyền cấp huyện phải chấp hành các quy định của hiến pháp, pháp luật và sáng tạo trong việc khai thác các thế mạnh trên địa bàn huyện để tăng nguồn thu, bảođảmchivàthựchiệncânđốiNScủacấphuyện.Vai trò của Ngân sách nhà nước cấp huyện Với khái niệm ngân sách cấp huyện là bộ phận của NSNN, vì vậy bản chất, vai trò của NSNN cũng là vai trò của ngân sách cấp huyện nhưng phạm vi hoạt động được thu hẹp trên từng địa bàn của đơn vị hành chính cấp huyện. Cụ thể như sau: [1],[8] + Ngân sách cấp huyện là nguồn tài chính chủ yếu để đảm bảo cho chính quyền nhà nước tại địa phương nhằm thực thi các nhiệm vụ kinh tế, xã hội trên địa bàn huyện. Để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ về quản lý kinh tế, xã hội trên địa bàn theo sự phân cấp trong hệ thống chính quyền nhà nước, chính quyền cấp huyện cần phải có nguồn tài chính đủ lớn.
Trong số các quỹ tiền tệ mà chính quyền huyện được quản lý và sử dụng thì ngân sách cấp huyện được coi là quỹ tiền tệ có quy mô lớn nhất, chỉ được phép sử dụng cho việc thực hiện các nhiệm vụ mà chính quyền huyện phải đảm nhận. Do vậy, khả năng đảm bảo nguồn tài chính từ ngân sách cấp huyện như thế nào sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến mức độ thực hiện các nhiệm vụ kinh tế, xã hội của chính quyền nhà nước cấp huyện. + Ngân sách cấp huyện là công cụ tài chính quan trọng để giúp chính quyền nhà nước cấp huyện khai thác thế mạnh về kinh tế, xã hội trên địa bàn. Cùng với quá trình hoàn thiện Luật NSNN, cơ chế phân cấp về quản lý kinh tế - xã hội cho chính quyền huyện ngày càng nhiều hơn, tạo thế chủ động cho các huyện trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế, xã hội trên địa bàn.
Trong quá trình đó, ngân sách đã đóng góp vai trò không nhỏ thông qua việc tạo lập các nguồn tài chính cần thiết để chính quyền huyện đầu tư khai thác thế mạnh về kinh tế - xã hội, nông thôn và từng bước tạo đà cho kinh tế huyện những năm sau này. + Ngân sách cấp huyện là công cụ tài chính giúp chính quyền nhà nước cấp trên giám sát hoạt động của chính quyền huyện. Với một hệ thống tổ chức nhà nước thống nhất, đồng thời lại có sự phân công, phân cấp trách nhiệm, quyền hạn quản lý kinh tế, xã hội cho chính quyền cấp dưới, thì đòi hỏi phải có sự giám sát thường xuyên của cơ quan chính quyền nhà nước cấp trên đối với hoạt động của các cơ quan chính quyền nhà nước cấp dưới. Ngân sách huyện trở thành một trong những 8 --- công cụ hữu hiệu cho chính quyền nhà nước cấp trên thực hiện quyền giám sát của mình đối với hoạt động của chính quyền nhà nước cấp dưới, bởi hầu hết các huyện đều có một phần nguồn thu được tạo lập nhờ số chi bổ sung từ ngân sách cấp trên.
Muốn nhận được số chi bổ sung của ngân sách cấp trên để tạo nguồn thu cho mình, chính quyền huyện buộc phải giải trình toàn bộ cơ cấu thu, chi và chỉ rõ số thiếu hụt; đồng thời phải cam kết thực hiện số thu bổ sung theo đúng quy định của quản lý NSNN hiện hành. Do đó, sự kiểm soát của chính quyền nhà nước cấp trên đối với hoạt động của chính quyền cấp huyện trở nên dễ dàng hơn. Như vậy, có thể khẳng định ngân sách cấp huyện là công cụ tài chính quan trọng để chính quyền huyện giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội trên địa bàn theo nhiệm vụ được giao. Thu Ngân sách nhà nước 1.
Khái niệm thu Ngân sách nhà nước Theo Bộ Tài chính, thì "Ngân sách huyện (quận) là quỹ tiền tệ tập trung của huyện (quận) được hình thành bằng các nguồn thu và đảm bảo các khoản chi trong phạm vi huyện (quận)". [1] Như vậy, thu ngân sách nhà nước cấp huyện có thể hiểu là toàn bộ các khoản thu mà chính quyền cấp huyện huy động vào quỹ ngân sách trong một thời kỳ để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của nhà nước. Nó chỉ bao gồm những khoản thu, mà chính quyền địa phương huy động vào ngân sách, không bị ràng buộc bởi trách nhiệm hoàn trả cho đối tượng nộp. Nội dung thu ngân sách nhà nước cấp huyện bao gồm: Thu thuế do các tổ chức, cá nhân nộp theo quy định của pháp luật; Các khoản phí, lệ phí, thu từ các hoạt động sự nghiệp nộp vào ngân sách theo quy định của pháp luật; Các khoản thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước theo quy định của pháp luật; Các khoản thu từ đất: Tiền sử dụng đất; tiền cho thuê đất, tiền cho thuê và bán nhà thuộc sở hữu nhà nước; thu hoa lợi công sản và đất công ích; Viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nước, các tổ chức quốc tế, các tổ chức khác, các cá nhân ở nước ngoài cho địa phương; Thu kết dư ngân sách; Thu chuyển nguồn; Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật; Huy động từ các tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật; 9 --- Đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân ở trong và ngoài nước.
Đặc điểm thu Ngân sách nhà nước Thu NSNN chỉ bao gồm những khoản tiền nhà nước huy động vào ngân sách mà không bị ràng buộc bởi trách nhiệm hoàn trả trực tiếp cho đối tượng nộp [1]. Các khoản thu cho ngân sách gắn liền với chức năng, nhiệm vụ và quyền lực chính trị của nhà nước, ngược lại đây cũng là tiền đề vật chất quan trọng không thể thiếu để nhà nước duy trì hoạt động, phát triển bộ máy, thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của mình. Mọi khoản thu đều được thể chế hóa bởi các chính sách, pháp luật và được thực hiện theo nguyên tắc hoàn trả không trực tiếp là chủ yếu. Trong các nguồn thu ngân sách, nguồn thu nội địa phải luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất vì đây là nguồn thu có sự bền vững hơn các nguồn thu từ nước ngoài (vay nợ, nhận viện trợ…), các nguồn thu có liên quan đến các yếu tố bên ngoài (thuế nhập khẩu, tiền bán tài nguyên thiên nhiên…).
Thuế là nguồn thu ngân sách chủ yếu, chiếm tỷ trọng lớn nhất vì nó được trích từ những giá trị do nền kinh tế tạo ra và mang tính bắt buộc cao. Chính sách thu NSNN phải dựa trên các căn cứ cụ thể và khoa học, đó là căn cứ vào tình hình hiện thực của nền kinh tế, mức độ phát triển kinh tế, tỷ lệ tăng trưởng GDP, các định hướng phát triển kinh tế. Đây là các yếu tố khách quan hình thành nên các khoản thu và cũng là cơ sở để nhà nước quyết định mức độ động viên vào NSNN. Vai trò thu ngân sách nhà nước - Thu NSNN là công cụ tập trung nguồn lực tài chính đảm bảo nhu cầu chi tiêu của nhà nước Hoạt động của nhà nước trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội luôn đòi hỏi phải có các nguồn tài chính để chi tiêu cho những mục đích xác định.
Huy động các nguồn tài chính đảm bảo cho các nhu cầu chi tiêu này là vai trò của thu ngân sách, vai trò này xuất phát từ sự cần thiết khách quan của việc ra đời nhà nước và chức năng quản lý KT-XH của nhà nước.