phần mở đầu và kết luận, luận văn đƣợc kết cấu thành ba chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc Chƣơng 2: Thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định Chƣơng 3: Giải pháp hoàn thiện quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định. 11 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC VÀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Khái niệm về BHXH, BHXH bắt buộc, quản lý thu BHXH bắt buộc Trên thế giới, BHXH ra đời cách đây hàng trăm năm và trở thành giải pháp hữu hiệu giúp con ngƣời vƣợt qua những khó khăn, rủi ro trong cuộc sống, đảm bảo quyền và lợi ích của NLĐ trong thời gian làm việc.
BHXH trở thành nền tảng cơ bản của hệ thống an sinh xã hội của mỗi quốc gia, đƣợc thực hiện ở hầu hết các nƣớc trên thế giới và ngày càng phát triển. “Để đảm bảo quyền lợi cơ bản cho ngƣời lao động trên toàn thế giới và an toàn xã hội, ILO ban hành công ƣớc 102 ngày 04/06/1952 về quy phạm tổi thiểu an toàn xã hội, có quy định 09 chế độ trợ cấp gồm: chế độ chăm sóc y tế; chế độ trợ cấp TNLĐ-BNN; chế độ trợ cấp ốm đau; chế độ trợ cấp thai sản; chế độ trợ cấp thất nghiệp; chế độ trợ cấp tàn tật; chế độ trợ cấp tiền tuất và chế độ trợ cấp gia đình” “Công ước số 102 về quy phạm an toàn xã hội, 1952” Từ năm 1995, cơ chế quản lý BHXH đƣợc đổi mới toàn diện bằng việc Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH, đặc biệt Luật BHXH đƣợc Quốc hội thông qua, có hiệu lực từ ngày 01/01/2007. Khi chƣa có Luật BHXH, khái niệm về BHXH đƣợc tiếp cận dƣới những góc độ khác nhau: Dƣới góc độ thu nhập: BHXH là sự bảo đảm thay thế một phần thu nhập khi ngƣời lao động có tham gia BHXH bị mất hoặc bị giảm. Dƣới góc độ quản lý: BHXH là công cụ quản lý của Nhà nƣớc để điều chỉnh mối quan hệ kinh tế giữa ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động và Nhà nƣớc; thực hiện quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập giữa các 12 thành viên trong xã hội.
Dƣới góc độ chính sách: BHXH là một chính sách xã hội, nhằm giải quyết các chế độ xã hội liên quan đến một tầng lớp đông đảo ngƣời lao động và bảo vệ sự phát triển kinh tế - xã hội, sự ổn định chính trị quốc gia. Dƣới góc độ tài chính: BHXH là một quỹ tài chính tập trung, đƣợc hình thành từ sự đóng góp của các bên tham gia và có sự hỗ trợ của Nhà nƣớc. Theo Bộ luật Lao động năm 2012, “BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ khi họ bị mất hoặc giảm khoản thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm do những rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của NLĐ và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội.” Các nội dung liên quan đến chế độ BHXH đƣợc quy định trong Luật BHXH năm 2014 và các văn bản hƣớng dẫn. Theo đó, BHXH và BHXH bắt buộc đƣợc định nghĩa cụ thể tại khoản 1 Điều 3 Luật BHXH năm 2014 nhƣ sau: - “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của ngƣời lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”; - “BHXH bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nƣớc tổ chức mà ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động phải tham gia”.
Các chế độ về bảo hiểm xã hội đƣợc Nhà nƣớc tổ chức và đảm bảo thực hiện theo đúng các quy định của hệ thống pháp luật về BHXH nhằm đảm đảm đời sống cho ngƣời tham gia. Nếu thuộc các đối tƣợng mà luật quy định, ngƣời lao động và ngƣời sử dụng sẽ phải tham gia BHXH bắt buộc. - Thu BHXH là việc nhà nƣớc bắt buộc các đối tƣợng tham gia đóng BHXH theo quy định hoặc cho phép các đối tƣợng tự nguyện tham gia lựa chọn mức đóng và phƣơng thức đóng phù hợp với thu nhập của mình nhằm 13 tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành nên quỹ BHXH, đảm bảo cho công tác chi trả các chế độ BHXH và hoạt động của tổ chức sự nghiệp BHXH. Thu BHXH bắt buộc phải căn cứ theo quy định của pháp luật nhằm đảm bảo quyền lợi cho đối tƣợng tham gia BHXH và sự ổn định phát triển của hệ thống an sinh xã hội của đất nƣớc.
- Quản lý thu BHXH bắt buộc là sự tác động của Nhà nƣớc thông qua các quy định mang tính pháp lý bắt buộc các bên tham gia BHXH phải tuân thủ thực hiện; trong đó cơ quan BHXH sử dụng các biện pháp nghiệp vụ và các phƣơng pháp đặc thù tác động trực tiếp vào đối tƣợng đóng BHXH để đạt đƣợc mục tiêu đề ra. Đặc điểm của BHXH bắt buộc và quản lý thu BHXH bắt buộc a. Đặc điểm của BHXH bắt buộc BHXH bắt buộc đƣợc hình thành trên cơ sở quan hệ lao động, giữa các bên cùng tham gia và đƣợc hƣởng BHXH. Nhà nƣớc ban hành các chế độ, chính sách BHXH, tổ chức ra cơ quan chuyên trách, thực hiện nhiệm vụ quản lý hoạt động BHXH.
Chủ sử dụng và ngƣời lao động có trách nhiệm đóng góp để hình thành quỹ BHXH. Ngƣời lao động và gia đình của họ đƣợc cung cấp tài chính từ quỹ BHXH khi họ có đủ điều kiện theo chế độ BHXH quy định. Đó chính là mối quan hệ của bên tham gia BHXH. Đối với bất kỳ quốc gia nào, BHXH luôn là trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh xã hội.
Mục đích hoạt động của BHXH không vì lợi nhuận mà vì quyền lợi của ngƣời lao động, của cả cộng đồng. Từ mối quan hệ về BHXH, nếu xem xét một cách toàn diện thì BHXH hàm chứa và phản ánh những đặc điểm cơ bản sau: “BHXH là hoạt động dịch vụ công, mang tính xã hội cao lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động. Hoạt động BHXH là quá trình tổ chức, triển 14 khai thực hiện các chế độ, chính sách BHXH của tổ chức quản lý BHXH đối với ngƣời lao động tham gia và hƣởng các chế độ BHXH” “Luật Bảo hiểm xã hội, 2014”. Sự tồn tại và phát triển quỹ BHXH phụ thuộc vào điều kiện phát triển kinh tế, xã hội của xã hội loài ngƣời nói chung và từng nƣớc nói riêng; Việc vận dụng và thực hiện các chế độ BHXH do tổ chức quốc tế về lao động quy định hoàn toàn phụ thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội từng nƣớc, để vừa ổn định đời sống của ngƣời lao động, vừa ổn định phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc.
Ngƣời lao động đƣợc hƣởng trợ cấp BHXH trên cơ sở mức đóng và thời gian đóng BHXH, có chia sẻ rủi ro và thừa kế. Thông thƣờng, mức đóng góp và hƣởng trợ cấp đều có mối liên hệ đến thu nhập (tiền lƣơng, tiền công) của ngƣời lao động. Điều này thể hiện tính công bằng xã hội gắn liền giữa quyền và nghĩa vụ của NLĐ. Đặc điểm của quản lý thu BHXH bắt buộc Đối với công tác thu lại mang tính chất định kỳ, công việc đƣợc lặp lại do đó khối lƣợng công việc là rất lớn đòi hỏi phải có nguồn nhân lực và khả năng đáp ứng đƣợc với tính chất công việc này.
Đối tƣợng thu là tiền nên dễ xảy ra sai phạm, vi phạm đạo đức và trục lợi cho cá nhân, lạm dụng quỹ vốn tiền thu BHXH bắt buộc. Số đối tƣợng phải thu là rất lớn và gia tăng theo thời gian nên công tác quản lý thu BHXH bắt buộc là rất khó khăn và phức tạp. Các đặc điểm trên có ảnh hƣởng lớn đến công tác quản lý thu BHXH bắt buộc của cơ quan BHXH các cấp. Ý nghĩa của quản lý thu BHXH bắt buộc Hoạt động của quản lý thu BHXH bắt buộc là hoạt động phục vụ cho lợi ích cộng đồng và xã hội, không vì lợi ích tập thể hay cá nhân nào khác của cơ quan BHXH.
Do đó, chính sách BHXH có vai trò quan trọng trong đời 15 sống kinh tế xã hội của một quốc gia, đảm bảo quyền và lợi ích ở các mặt sau: Thứ nhất, quản lý thu BHXH bắt buộc góp phần ổn định đời sống của người lao động và gia đình khi đã hết tuổi lao động hoặc không đủ sức tiếp tục lao động hoặc quá trình làm việc NLĐ không may gặp tai nạn rủi ro. Mục đích lớn nhất của BHXH là đảm bảo đời sống cho ngƣời lao động và gia đình họ, ngƣời tham gia BHXH sẽ đƣợc thay thế một phần thu nhập bị mất hoặc giảm thu nhập, khi quyền và lợi ích đƣợc đảm bảo, NLĐ sẽ yên tâm cống hiến cho đơn vị mà không lo có những rủi ro phát sinh trong công việc. Đồng thời, BHXH góp phần hạn chế và điều hòa các mâu thuẫn có thể xảy ra giữa ngƣời sử dụng lao động và ngƣời lao động, tạo môi trƣờng làm việc bình đẳng, ổn định, đảm bảo cho hoạt động sản xuất, công tác đạt hiệu quả cao, từ đó nâng cao năng suất hiệu quả công việc, góp phần tăng trƣởng và phát triển kinh tế đất nƣớc; đây là vai trò cơ bản nhất của chính sách BHXH, nó quyết định nhiệm vụ, tính chất, phƣơng thức hoạt động của BHXH. Thứ hai, quản lý thu BHXH bắt buộc làm gắn bó lợi ích giữa NLĐ và người SDLĐ đối với Nhà nước.
BHXH không những tạo điều kiện cho ngƣời SDLĐ mau chóng ổn định sản xuất mà còn đảm bảo cuộc sống ổn định cho NLĐ và gia đình họ khi rủi ro xảy ra đối với ngƣời lao động của mình. Đồng thời, thể hiện sự quan tâm của ngƣời sử dụng lao động đối với ngƣời lao động thông qua việc đóng góp vào quỹ BHXH qua đó NLĐ sẽ có trách nhiệm hơn trong công việc, tích cực, sáng tạo đổi mới nâng cao năng suất.