I. Vai trò cốt lõi của quản lý nhà nước về trật tự đô thị Hội An
Quản lý nhà nước về trật tự đô thị là quá trình các cơ quan nhà nước sử dụng quyền lực và công cụ pháp luật để tổ chức, điều hành các hoạt động xã hội trong không gian đô thị, nhằm đảm bảo sự ổn định, an toàn và phát triển bền vững. Tại một thành phố di sản như Hội An, vai trò này càng trở nên quan trọng. Quản lý đô thị Hội An không chỉ đơn thuần là duy trì an ninh, trật tự mà còn phải gắn liền với mục tiêu bảo tồn di sản văn hóa Hội An và phát triển du lịch bền vững. Hiệu quả của công tác này là yếu tố then chốt tạo ra môi trường sống văn minh, an toàn cho người dân và một điểm đến hấp dẫn, đáng tin cậy cho du khách. Vai trò của nhà nước thể hiện rõ qua việc hoạch định chiến lược, xây dựng hệ thống pháp luật, tổ chức thực thi và xử lý vi phạm. Một nền văn minh đô thị được xây dựng trên nền tảng trật tự, kỷ cương sẽ thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển, nâng cao chất lượng sống và giữ gìn bản sắc độc đáo của Phố cổ. Theo luận văn của tác giả Trương Văn Trung, công tác quản lý nhà nước về trật tự đô thị là "việc Nhà nước thực hiện vai trò của mình thông qua việc hoạch định chiến lược, xây dựng các chính sách, lập chương trình, kế hoạch thanh tra, kiểm tra việc chấp hành các quy định của pháp luật". Điều này khẳng định rằng, mọi hoạt động từ quy hoạch, xây dựng đến giao thông, kinh doanh đều cần sự can thiệp, điều tiết của nhà nước để vận hành một cách hài hòa, khoa học, đặc biệt trong bối cảnh Hội An đang hướng tới mô hình đô thị “Sinh thái-Văn hóa-Du lịch”.
1.1. Khái niệm và đặc điểm cơ bản về trật tự đô thị
Trật tự đô thị có thể hiểu là sự sắp xếp và điều chỉnh các mối quan hệ xã hội trong khu vực đô thị tuân theo một quy chuẩn pháp luật nhất định. Mục tiêu là thiết lập một môi trường dân sự ổn định và phát triển bền vững. Đặc điểm của công tác quản lý nhà nước về trật tự đô thị là có sự tham gia của nhiều chủ thể, trong đó cơ quan hành chính nhà nước đóng vai trò then chốt. Hoạt động này dựa trên hành lang pháp lý, tác động trực tiếp đến mọi mặt đời sống người dân và đòi hỏi sự tổ chức khoa học, chuyên nghiệp để thích ứng với sự phát triển không ngừng của xã hội đô thị. Nội dung quản lý rất đa dạng, bao gồm: quản lý trật tự xây dựng, trật tự giao thông, trật tự kinh doanh, vệ sinh môi trường...
1.2. Các yếu tố then chốt đảm bảo văn minh đô thị
Để đảm bảo hiệu quả công tác quản lý nhà nước, cần hội tụ nhiều yếu tố. Thứ nhất là hệ thống thể chế pháp luật đồng bộ, rõ ràng, là cơ sở để các cơ quan và người dân thực hiện. Thứ hai là năng lực thực thi của bộ máy quản lý, đặc biệt là chính quyền địa phương Hội An. Thứ ba là phẩm chất, trình độ của đội ngũ cán bộ, công chức. Thứ tư là cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ công tác kiểm tra, xử lý vi phạm. Cuối cùng, yếu tố quan trọng nhất là sự tham gia, đồng thuận của người dân. Khi người dân có ý thức tự giác giữ gìn cảnh quan, chấp hành quy định thì công tác quản lý sẽ đạt hiệu quả cao và bền vững.
II. Top 3 thách thức quản lý nhà nước về trật tự đô thị Hội An
Thực tiễn tại thành phố Hội An cho thấy công tác quản lý nhà nước về trật tự đô thị đang đối mặt với nhiều thách thức lớn, xuất phát từ tốc độ đô thị hóa nhanh và áp lực phát triển du lịch. Thực trạng trật tự đô thị Quảng Nam, đặc biệt tại Hội An, phản ánh những mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển. Mặc dù UBND thành phố Hội An đã có nhiều nỗ lực, nhưng các vấn đề vi phạm vẫn diễn biến phức tạp. Tình trạng xây dựng sai phép, không phép; lấn chiếm vỉa hè, lòng đường để kinh doanh; ùn tắc giao thông; và các hoạt động “cò mồi” chèo kéo khách vẫn còn tồn tại, ảnh hưởng tiêu cực đến mỹ quan đô thị phố cổ và trải nghiệm của du khách. Luận văn gốc chỉ rõ: "Tình trạng vi phạm trật tự vỉa hè, an toàn giao thông, kinh doanh, buôn bán không đúng nơi quy định, tình trạng môi giới “Cò mồi” bu bám, chèo kéo khách, vệ sinh môi trường… vẫn còn phức tạp, đang là vấn đề nóng hiện nay của thành phố". Những thách thức này không chỉ đòi hỏi sự quyết liệt trong quản lý mà còn cần các giải pháp quản lý đô thị mang tính chiến lược, đồng bộ, phù hợp với đặc thù của một di sản thế giới.
2.1. Thực trạng quản lý trật tự xây dựng và quy hoạch
Công tác quản lý trật tự xây dựng gặp nhiều khó khăn do nhu cầu xây dựng, cải tạo nhà ở tăng cao để phục vụ kinh doanh du lịch. Nhiều trường hợp xây dựng không phép, sai phép, phá vỡ cảnh quan kiến trúc truyền thống đã xảy ra. Hệ thống quy hoạch đô thị Hội An vẫn còn bất cập, một số quy hoạch chi tiết 1/500 chưa được phủ kín, gây khó khăn cho công tác cấp phép và kiểm tra. Bên cạnh đó, Quy chế quản lý quy hoạch kiến trúc đô thị ban hành từ năm 2011 (Quyết định 777/QĐ-UBND) đã bộc lộ nhiều điểm không còn phù hợp nhưng chưa được điều chỉnh kịp thời, tạo ra những lỗ hổng trong quản lý.
2.2. Vấn đề nan giải trong quản lý vỉa hè lòng đường
Việc quản lý vỉa hè lòng đường là một bài toán đau đầu. Tình trạng chiếm dụng vỉa hè, lòng đường làm nơi buôn bán, giữ xe, đặt biển quảng cáo diễn ra phổ biến. Điều này không chỉ làm mất mỹ quan đô thị phố cổ mà còn gây cản trở giao thông, tiềm ẩn nguy cơ tai nạn. Mặc dù các lực lượng chức năng thường xuyên ra quân xử lý, tình trạng này vẫn tái diễn do thói quen của cả người bán và người mua, cũng như chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe. Việc buôn bán hàng rong, các chợ tự phát hình thành gây mất an toàn giao thông và vệ sinh môi trường.
2.3. Bất cập trong quản lý hoạt động kinh doanh thương mại
Hoạt động kinh doanh du lịch phát triển mạnh mẽ cũng kéo theo nhiều hệ lụy. Tình trạng môi giới “cò mồi”, chèo kéo, tranh giành khách, nâng giá bán... vẫn xảy ra, làm xấu đi hình ảnh du lịch Hội An. Việc sắp xếp, trưng bày hàng hóa tại nhiều cửa tiệm trong khu phố cổ còn thiếu ngăn nắp. Sự phát triển tự phát của các cửa hàng, dịch vụ không theo quy hoạch gây áp lực lớn lên hạ tầng và công tác quản lý, ảnh hưởng đến an ninh trật tự thành phố Hội An.
III. Phương pháp hoàn thiện thể chế QLNN về trật tự đô thị Hội An
Để giải quyết các thách thức hiện hữu, việc hoàn thiện thể chế và cơ sở pháp lý là giải pháp nền tảng. Một hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đồng bộ, rõ ràng và phù hợp với thực tiễn là công cụ sắc bén nhất cho công tác quản lý nhà nước. Tại Hội An, yêu cầu này càng cấp thiết để dung hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn di sản. Việc xây dựng và ban hành các quy định cần dựa trên sự nghiên cứu kỹ lưỡng kinh nghiệm thực tiễn, tham vấn ý kiến chuyên gia và cộng đồng. Cần sớm rà soát, sửa đổi các quy định đã lỗi thời, đặc biệt là Quy chế quản lý quy hoạch kiến trúc đô thị, để bắt kịp với định hướng xây dựng thành phố “Sinh thái-Văn hóa-Du lịch”. Song song đó, việc phân công, phân cấp trách nhiệm rõ ràng cho từng cấp, từng ngành, từ Sở Xây dựng Quảng Nam đến UBND thành phố Hội An và các phường, xã, sẽ nâng cao tính chủ động và hiệu quả trong thực thi. Một thể chế mạnh không chỉ nằm trên văn bản mà phải được vận hành hiệu quả bởi một bộ máy quản lý có năng lực.
3.1. Rà soát và ban hành văn bản quy phạm pháp luật đồng bộ
Nhiệm vụ hàng đầu là rà soát tổng thể hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến quản lý nhà nước về đất đai, xây dựng, giao thông, thương mại tại Hội An. Cần hợp nhất các văn bản có nội dung tương đồng, loại bỏ những quy định chồng chéo, mâu thuẫn. Đặc biệt, cần xây dựng và ban hành các quy chế quản lý chuyên biệt cho từng khu vực, như khu phố cổ, khu vực ven biển, làng nghề truyền thống. Các quy định mới phải cụ thể hóa trách nhiệm của tổ chức, cá nhân và có chế tài xử lý vi phạm hành chính đủ mạnh để ngăn ngừa tái phạm. Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan trung ương và địa phương.
3.2. Vai trò của chính quyền địa phương Hội An trong thực thi
Nâng cao vai trò, trách nhiệm của chính quyền địa phương Hội An là yếu tố quyết định. UBND thành phố và các phường, xã phải là đơn vị chủ trì, chịu trách nhiệm chính trong việc tổ chức thực thi pháp luật trên địa bàn. Cần tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa các phòng ban như Quản lý đô thị, Văn hóa - Thông tin, Công an thành phố... để tạo sức mạnh tổng hợp. Đồng thời, đẩy mạnh cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục cấp phép nhưng siết chặt hậu kiểm, đảm bảo mọi hoạt động đều tuân thủ quy hoạch đô thị Hội An đã được phê duyệt.
IV. Bí quyết nâng cao hiệu quả thực thi về trật tự đô thị Hội An
Bên cạnh một thể chế hoàn thiện, hiệu quả của quản lý nhà nước về trật tự đô thị phụ thuộc rất lớn vào quá trình tổ chức thực thi. Đây là giai đoạn đưa pháp luật vào cuộc sống, đòi hỏi sự quyết liệt, công tâm và khoa học. Giải pháp quản lý đô thị hiệu quả phải kết hợp đồng bộ giữa tuyên truyền, giáo dục nâng cao ý thức người dân với tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các vi phạm. Cần xây dựng kế hoạch thanh, kiểm tra định kỳ và đột xuất, tập trung vào các lĩnh vực “nóng” như xây dựng, lấn chiếm lòng lề đường. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong giám sát, quản lý (camera an ninh, phần mềm quản lý phản ánh của người dân) sẽ giúp phát hiện và xử lý vi phạm nhanh chóng, minh bạch. Đặc biệt, cần chú trọng nâng cao năng lực và đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác quản lý đô thị. Bởi lẽ, một đội ngũ trong sạch, vững chuyên môn chính là chìa khóa để củng cố niềm tin của nhân dân và đảm bảo pháp luật được thực thi nghiêm minh.
4.1. Tăng cường công tác thanh tra kiểm tra và xử lý vi phạm
Công tác thanh tra, kiểm tra phải được tiến hành thường xuyên, liên tục và có trọng tâm, trọng điểm. Cần thành lập các đoàn kiểm tra liên ngành để xử lý dứt điểm các điểm nóng về vi phạm quản lý trật tự xây dựng và quản lý vỉa hè lòng đường. Quy trình xử lý vi phạm hành chính phải được thực hiện đúng pháp luật, đảm bảo tính công bằng và nghiêm minh. Mức phạt cần được áp dụng tối đa theo khung quy định đối với các hành vi tái phạm nhiều lần. Đồng thời, công khai các trường hợp vi phạm trên phương tiện thông tin đại chúng để giáo dục, răn đe chung.
4.2. Nâng cao năng lực và phẩm chất đội ngũ cán bộ công chức
Con người là yếu tố quyết định. Cần thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kỹ năng chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý đô thị. Xây dựng quy tắc ứng xử, đạo đức công vụ, kiên quyết đấu tranh với các biểu hiện tiêu cực, nhũng nhiễu. Có cơ chế khen thưởng, động viên kịp thời những cá nhân, tập thể làm tốt, đồng thời xử lý nghiêm những cán bộ thiếu trách nhiệm, bao che cho sai phạm. Một đội ngũ cán bộ có tâm, có tầm sẽ góp phần quan trọng vào việc lập lại kỷ cương đô thị.
V. Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn quản lý đô thị Hội An
Qua thực tiễn triển khai công tác quản lý nhà nước về trật tự đô thị tại Hội An, có thể rút ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu. Bài học lớn nhất là phải luôn đặt mục tiêu bảo tồn di sản văn hóa Hội An song hành với phát triển du lịch bền vững. Mọi quyết sách về quy hoạch, xây dựng, quản lý kinh doanh đều phải cân nhắc kỹ lưỡng tác động đến giá trị cốt lõi của di sản. Việc phát triển nóng, chạy theo lợi ích kinh tế trước mắt mà xem nhẹ bảo tồn sẽ dẫn đến những hậu quả không thể khắc phục. Một bài học quan trọng khác là sức mạnh của cộng đồng. Không một cơ quan quản lý nào có thể thành công nếu không có sự đồng thuận và tham gia tích cực của người dân. Huy động người dân vào việc giám sát, tự quản, giữ gìn vệ sinh, cảnh quan nơi mình sinh sống là giải pháp quản lý đô thị thông minh và bền vững nhất. Những kinh nghiệm thực tiễn này không chỉ có giá trị cho Hội An mà còn là tài liệu tham khảo hữu ích cho các đô thị di sản khác trên cả nước.
5.1. Kết hợp bảo tồn di sản văn hóa và phát triển du lịch
Mô hình thành công của Hội An cho thấy, bảo tồn chính là tạo ra nguồn lực cho phát triển du lịch. Cần có cơ chế, chính sách hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân trong việc khai thác các giá trị di sản. Các hoạt động kinh doanh, dịch vụ trong khu phố cổ phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về kiến trúc, biển hiệu, không gian. Việc tổ chức các sự kiện văn hóa, lễ hội truyền thống không chỉ thu hút du khách mà còn góp phần giáo dục ý thức bảo tồn trong cộng đồng. Đây là bài học kinh nghiệm từ Hội An mà nhiều địa phương cần học hỏi.
5.2. Huy động sức mạnh cộng đồng vào công tác quản lý
Thực tiễn đã chứng minh, nơi nào có sự tham gia tích cực của người dân, nơi đó trật tự đô thị được đảm bảo tốt. Cần phát huy vai trò của các tổ trưởng dân phố, các hội đoàn và những người có uy tín trong cộng đồng. Xây dựng các mô hình “tổ dân phố tự quản về an ninh trật tự”, “tuyến đường văn minh đô thị”. Thường xuyên tổ chức các buổi đối thoại, tham vấn ý kiến người dân trước khi ban hành các chủ trương, chính sách liên quan trực tiếp đến đời sống của họ. Có cơ chế bảo vệ, khen thưởng những người dân mạnh dạn phản ánh, đấu tranh với các hành vi vi phạm.
