Luận án tiến sĩ quản lý nhà nước về tài nguyên môi trường biển và hải đảo vùng Đông Nam Bộ

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cơ sở lý luận, thực trạng và đề xuất giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển, hải đảo vùng Đông Nam Bộ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Tuyền
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Văn Tuấn
• Trường học: Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo ở các tỉnh vùng Đông Nam Bộ
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Nghệ An

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý nhà nước tài nguyên môi trường biển Đông Nam Bộ

Quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo ở vùng Đông Nam Bộ giữ vai trò chiến lược đối với an ninh kinh tế quốc gia. Vùng biển Đông Nam Bộ sở hữu hệ thống cảng nước sâu, nguồn tài nguyên dầu khí phong phú và các hệ sinh thái rừng ngập mặn đặc trưng. Quản lý hành chính đới bờ tại khu vực này đòi hỏi sự can thiệp đồng bộ từ nhiều cấp chính quyền. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đóng vai trò cơ quan quyết sách trực tiếp tại địa phương. Nhiệm vụ trọng tâm gồm ban hành quy chuẩn kỹ thuật, cấp phép khai thác và thiết lập khu bảo tồn biển. Thể chế quản lý biển hiện nay vận hành dựa trên Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo cùng các cam kết quốc tế. Việc phân bổ không gian sử dụng biển cần giải quyết hài hòa giữa lợi ích công nghiệp dầu khí, dịch vụ hàng hải, đánh bắt thủy sản và bảo tồn thiên nhiên. Quản lý công hiệu quả giúp địa phương thiết lập trật tự pháp lý nghiêm minh. Đây là tiền đề căn bản để duy trì tăng trưởng kinh tế biển bền vững và gìn giữ an ninh môi trường.

1.1. Thẩm quyền quản lý nhà nước của chính quyền cấp tỉnh

Chính quyền cấp tỉnh thực hiện quản lý hành chính biển thông qua cơ chế phân cấp rõ ràng. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trực tiếp giao khu vực biển và cấp phép khai thác tài nguyên theo hạn mức luật định. Sở Tài nguyên và Môi trường giữ vai trò tham mưu chuyên môn về bảo vệ môi trường, kiểm soát nguồn thải và lưu trữ dữ liệu trắc địa biển. Các chi cục chuyên trách thực hiện giám sát thực địa thường xuyên. Sự phân định trách nhiệm minh bạch giữa các cấp giúp hạn chế tình trạng chồng chéo quyền hạn. Mô hình hành chính tinh gọn nâng cao trách nhiệm giải trình của người đứng đầu. Địa phương chủ động xử lý các vi phạm pháp luật phát sinh trên vùng biển ven bờ.

1.2. Vị thế chiến lược của tài nguyên biển Đông Nam Bộ

Vùng biển Đông Nam Bộ giữ vị trí cửa ngõ giao thương quốc tế quan trọng của Việt Nam. Thềm lục địa tại đây tập trung các mỏ dầu khí trọng điểm quốc gia với sản lượng khai thác lớn. Hệ thống luồng hàng hải quốc tế kết nối trực tiếp với cụm cảng Cái Mép - Thị Vải tạo động lực kinh tế vượt trội. Bên cạnh tiềm năng công nghiệp, khu vực sở hữu hệ sinh thái rừng ngập mặn Cần Giờ và các rạn san hô Côn Đảo có giá trị sinh học cao. Nguồn lợi hải sản dồi dào cung cấp nguyên liệu chế biến xuất khẩu cho toàn vùng. Sự hội tụ của các ngành kinh tế biển then chốt đòi hỏi quản lý nhà nước liên tục tối ưu hóa quy hoạch không gian.

II. Vấn đề quản lý nhà nước tài nguyên môi trường biển Đông Nam Bộ

Công tác quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo ở vùng Đông Nam Bộ đang đối mặt với nhiều áp lực phức tạp. Tốc độ đô thị hóa nhanh và mật độ công nghiệp dày đặc tại khu vực ven biển làm phát sinh lượng chất thải khổng lồ. Nhiều cơ sở sản xuất ven biển xả thải trực tiếp chưa qua xử lý chuẩn mực. Nguy cơ tràn dầu từ mật độ tàu thuyền dày đặc luôn đe dọa các đới bờ nhạy cảm. Bên cạnh nguy cơ ô nhiễm, xung đột lợi ích giữa các ngành kinh tế biển diễn ra gay gắt. Hoạt động nuôi trồng thủy sản tự phát lấn chiếm hành lang bảo vệ bờ biển. Việc nạo vét luồng hàng hải tác động tiêu cực đến bãi đẻ tự nhiên của sinh vật biển. Ngoài ra, tư duy quản lý cục bộ địa phương tạo ra rào cản lớn. Tình trạng cát cứ thông tin giữa các sở ban ngành làm suy giảm tính chính xác của cơ sở dữ liệu quan trắc. Năng lực ứng phó sự cố môi trường biển quy mô lớn vẫn còn hạn chế. Các thách thức trên đòi hỏi bộ máy hành chính phải nâng cao năng lực kiểm soát.

2.1. Nguy cơ ô nhiễm đới bờ và sự cố tràn dầu trên biển

Vùng ven biển Đông Nam Bộ tiếp nhận lượng lớn chất thải công nghiệp và sinh hoạt chưa qua xử lý triệt để. Mạng lưới sông ngòi chuyển tải lượng phù sa chứa hóa chất nông nghiệp từ nội địa ra cửa biển. Khu vực luồng tàu hàng hải quốc tế có mật độ lưu thông cao làm gia tăng nguy cơ rò rỉ nhiên liệu. Sự cố tràn dầu trên biển xảy ra gây tổn hại nghiêm trọng đến hệ sinh thái rạn san hô và rừng ngập mặn. Công tác phát hiện điểm nóng ô nhiễm phụ thuộc nhiều vào tuần tra thủ công. Thiết bị định vị vệt dầu loang tự động chưa phủ kín vùng biển hải đảo xa bờ. Hậu quả ô nhiễm môi trường gây thiệt hại nặng nề cho sinh kế ngư dân địa phương.

2.2. Xung đột lợi ích không gian và bất cập thể chế phân tán

Tình trạng chồng lấn không gian khai thác biển diễn ra thường xuyên giữa các ngành kinh tế. Ngành giao thông hàng hải mở rộng cảng nước sâu cạnh tranh trực tiếp diện tích nuôi trồng thủy sản ven bờ. Du lịch biển phát triển nhanh tạo áp lực xử lý rác thải lên các khu bảo tồn sinh thái đảo. Về mặt thể chế, công tác quản lý tài nguyên biển vẫn chịu ảnh hưởng bởi tư duy cắt khúc địa giới hành chính. Các tỉnh giáp biển thiếu cơ chế chia sẻ thông tin quan trắc môi trường đồng bộ. Dữ liệu trắc địa biển bị phân tán tại nhiều cơ quan khiến quyết định giao khu vực biển kéo dài. Sự thiếu hụt quy hoạch không gian biển thống nhất làm trầm trọng thêm các mâu thuẫn sinh kế.

III. Giải pháp quản lý nhà nước tài nguyên môi trường biển Đông Nam Bộ

Hoàn thiện quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo ở vùng Đông Nam Bộ đòi hỏi hệ thống giải pháp đa tầng. Trước hết, chính quyền địa phương cần hoàn thiện quy hoạch không gian biển tích hợp. Quy hoạch này đóng vai trò phân định rõ ràng các phân vùng chức năng: khai thác năng lượng, cảng biển thương mại, bảo tồn sinh học và du lịch sinh thái. Giải pháp then chốt tiếp theo là xây dựng cơ chế liên kết vùng thực chất. Các địa phương trong vùng Đông Nam Bộ cần thành lập hội đồng điều phối bảo vệ môi trường biển chung. Cơ chế này xóa bỏ tình trạng cát cứ dữ liệu và thống nhất tiêu chuẩn kiểm soát xả thải. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng phải đẩy mạnh đầu tư công nghệ số. Việc ứng dụng ảnh vệ tinh viễn thám kết hợp hệ thống thông tin địa lý GIS giúp theo dõi biến động đường bờ chính xác. Mạng lưới trạm quan trắc tự động giúp cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm nguồn nước. Cơ quan hành pháp cũng cần tăng cường chế tài xử phạt hành chính nhằm ngăn chặn triệt để hành vi vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường biển.

3.1. Thiết lập cơ chế liên kết vùng và cơ sở dữ liệu số hóa

Cơ chế phối hợp liên vùng đóng vai trò quyết định trong việc giải quyết ô nhiễm biển xuyên biên giới hành chính. Các tỉnh Đông Nam Bộ cần ban hành quy chế phối hợp ứng phó sự cố môi trường và tràn dầu chung. Cơ quan thẩm quyền cần tập trung xây dựng nền tảng dữ liệu số đồng bộ về tài nguyên đới bờ. Nền tảng này tích hợp thông tin viễn thám, hải đồ số và dữ liệu trắc địa biển vào hệ thống GIS dùng chung. Dữ liệu mở giúp các sở ngành xóa bỏ tư duy khép kín và tăng cường tính minh bạch khi cấp phép. Quy trình thẩm định giao khu vực biển được rút ngắn nhờ nền tảng số hóa. Khả năng phát hiện sớm vi phạm xả thải được nâng cao rõ rệt.

3.2. Đổi mới công cụ kinh tế và thanh tra giám sát môi trường

Chính quyền địa phương cần kết hợp công cụ hành chính với các đòn bẩy kinh tế thị trường. Cơ quan quản lý áp dụng cơ chế thu tiền sử dụng khu vực biển tương xứng với giá trị kinh tế thực tế. Thuế và phí bảo vệ môi trường đối với các hoạt động xả thải ven bờ được điều chỉnh tăng dần. Nguồn thu này được tái đầu tư trực tiếp cho các dự án phục hồi rạn san hô và rừng ngập mặn. Đồng thời, lực lượng thanh tra chuyên ngành cần đổi mới phương thức kiểm tra thực địa. Việc triển khai thiết bị bay không người lái drone giúp tuần tra vùng đới bờ hiểm trở. Mọi vi phạm về nhận chìm chất thải được xử lý nghiêm khắc nhằm bảo đảm tính răn đe.

IV. Kết luận quản lý nhà nước tài nguyên môi trường biển Đông Nam Bộ

Quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo ở vùng Đông Nam Bộ giữ vai trò nền tảng đối với sự thịnh vượng lâu dài của quốc gia. Hiệu lực thực thi pháp luật biển quyết định trực tiếp khả năng hiện thực hóa mô hình kinh tế biển xanh. Một bộ máy quản lý đới bờ tinh gọn, thích ứng cao sẽ giúp giải quyết triệt để các xung đột không gian kinh tế. Quá trình chuyển đổi số và hoàn thiện quy hoạch không gian biển mở ra giai đoạn quản trị tích hợp hiện đại. Việc liên kết chặt chẽ giữa các tỉnh ven bờ tạo thành sức mạnh cộng hưởng to lớn. Sức mạnh này giúp bảo tồn đa dạng sinh học và giữ vững an ninh sinh thái trước biến đổi khí hậu toàn cầu. Đổi mới thể chế quản lý nhà nước không chỉ đơn thuần là việc siết chặt kỷ cương pháp luật. Đây còn là động lực thu hút nguồn vốn đầu tư tư nhân vào năng lượng tái tạo ngoài khơi và kinh tế tuần hoàn. Định hướng này bảo đảm sự phát triển bền vững cho toàn vùng Đông Nam Bộ trong tương lai.

4.1. Ứng dụng mô hình quản trị tích hợp đới bờ hiện đại

Mô hình quản trị tích hợp đới bờ ICZM là công cụ quản lý mang tính ứng dụng cao tại vùng Đông Nam Bộ. Phương thức này kết nối sự tham gia của chính quyền, giới khoa học và doanh nghiệp trong quyết sách biển. Công cụ quy hoạch không gian cho phép phân tích dữ liệu đa tầng trước khi phê duyệt dự án ven bờ. Cơ quan chuyên môn sử dụng hệ thống cảnh báo sớm để ngăn ngừa xung đột môi trường. Sự phối hợp đa bên bảo đảm quyền lợi sinh kế chính đáng cho cộng đồng ngư dân ven biển. Việc tích hợp quản lý giúp giảm thiểu chi phí hành chính và nâng cao hiệu quả thanh tra. Đây là giải pháp thực tiễn tạo nền móng vững chắc cho kinh tế biển xanh.

4.2. Khuyến nghị chính sách phát triển kinh tế biển xanh

Chính quyền các địa phương vùng Đông Nam Bộ cần khẩn trương cụ thể hóa các mục tiêu bảo vệ môi trường biển vào kế hoạch kinh tế xã hội. Các chính sách ưu đãi tài chính nên được ban hành để thu hút doanh nghiệp đầu tư xử lý nước thải công nghiệp. Địa phương cần chủ động trích ngân sách để thành lập quỹ phục hồi hệ sinh thái biển và rừng ngập mặn đới bờ. Công tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về luật biển và hải dương học cần được ưu tiên hàng đầu. Việc hợp tác quốc tế trong chuyển giao công nghệ giám sát biển phải được mở rộng thường xuyên. Thực hiện đồng bộ các giải pháp này giúp Đông Nam Bộ duy trì vị thế đầu tàu kinh tế biển bền vững của cả nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. ơ sở lý luận quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Thực trạng quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo của Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố có biển vùng ông Nam ộ.

Quan điểm và giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo của Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố có biển vùng ông Nam ộ. NỘ DUN Chƣơng 1 TỔN QUAN TÌN ÌN N ÊN CỨU L ÊN QUAN ẾN Ề TÀ 1. Những nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Những nghiên cứu quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường 1.

Những nghiên cứu nước ngoài Nghiên cứu quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường đã được các nhà khoa học nước ngoài ở các quốc gia có bờ biển và vùng hải đã quan tâm nghiên cứu. ụ thể: uốn The animal rights, environmental ethics debate: The environmental perspective - New York: State university of New York của tác giả Eugene. Hargrove (1992), trong công trình [133] đã trình bày về mối quan hệ kết hợp giữa đạo đức học môi trường với vấn đề bảo vệ động vật đặc biệt là vấn đề giải phóng động vật, quyền của động vật và thiên nhiên trong hoạt động quản lý. uốn Environmental Ethics Today, của tác giả Peter S.

Wenz (2001), trong công trình [145] đã nghiên cứu về mạng lưới an ninh khí hậu: ý nghĩa của nó đối với người nghèo, phân tích ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với bộ phận xã hội dễ tổn thương là người nghèo và đưa ra một số giải pháp, trong đó có giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường. uốn Come to our future: Climate change, của nhóm Yi-Hsuan Hsu, Yu-Hsiang Huang, Jun-Tsong Lin, Chief ed: Chen-Yu Wei, Tranlator: James Thomas Brett (2012), [137] đã nêu lên nội dung khái quát các hoạt động của cơ quan quản lý Nhà nước về tài nguyên và môi trường, về chính sách năng lượng. Công trình Determinants of Agricultural Technology Adoption in Mozambique (The factors determining the application of agricultural technology in Mozambique, của nhóm tác giả Uaiene, R. (2017), [151] cho rằng yếu tố quan trọng nhất tác động đến phát triển nông nghiệp là thể chế và con người.

Khi tiếp cận yếu tố thể chế, các tác giả quan tâm đến vấn đề xây dựng hệ thống chính sách và ra các quyết định cho hoạt động khai thác tài nguyên trong sản xuất nông nghiệp; cơ chế liên kết giữa các tác nhân tham gia khai thác tài nguyên phục vụ cho sản xuất. Như vậy, các học giả đã tập trung nghiên cứu các chính sách quan trọng nhất trong quản lý nhà nước đối với khai thác tài nguyên phát triển nông nghiệp. 12 Tóm lại, các nghiên cứu trên thế giới những thập kỷ giữa thế kỷ XX trở lại đây đều thể hiện sự quan tâm lớn của các nhà khoa học liên quan đến quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường cũng như tầm quan trọng của việc nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường. Những nghiên cứu trong nước uốn Quản lý tài nguyên và môi trường, (2012), của tác giả Nguyễn Ngọc ung [18] cuốn sách được biên soạn dựa trên các quy định trong luật bảo vệ môi trường 2005, các luật và các văn bản dưới luật của nhà nước có liên quan.

ồng thời, tác giả có tham khảo một số thông tin, tư liệu ở một số giáo trình, tài liệu tham khảo, tài liệu của một số hội thảo, khóa đào tạo có nội dung liên quan và một số tạp chí chuyên ngành.