CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HỢP TÁC XÃ ĐỐI VỚI CHÍNH QUYỀN CẤP HUYỆN 1. Tổng quan về hợp tác xã 1. Khái niệm và bản chất hợp tác xã 1. Khái niệm hợp tác xã Ở Việt Nam, “hợp tác xã” là một thuật ngữ được sử dụng rộng rãi từ những năm 1945 khi kinh tế hợp tác hình thành và phát triển ở nhiều vùng tự do và căn cứ địa cách mạng trong kháng chiến chống thực dân Pháp, trong giai đoạn này HTX đã có những đóng góp tích cực trong việc đảm bảo hậu cần cho cuộc kháng chiến.
Tuy nhiên, khái niệm về HTX ở Việt Nam chỉ thực sự được cụ thể hóa vào năm 1996, khi Luật Hợp tác xã đầu tiên ra đời. Tại Điều 1, Luật Hợp tác xã 1996 quy định: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tự chủ do những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật để phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tại Luật Hợp tác xã 1996, HTX mới chỉ được hiểu một cách đơn giản là một tổ chức kinh tế do những người lao động có chung nhu cầu, lợi ích và tự nguyện góp vốn và công sức để thành lập ra. Trải qua tiến trình phát triển trong quan điểm, nhận thức của Đảng và Nhà nước về vai trò, ý nghĩa của kinh tế tập thể, kinh tế HTX ngày càng sáng tỏ; các Luật Hợp tác xã mới được ban hành dần thay thế những Luật Hợp tác xã cũ nhằm phù hợp với tình hình phát triển thực tế của đất nước và tạo ra một hành lang pháp lý cho công tác quản lý về HTX.
Kèm theo các Luật mới được ban hành là sự bổ sung, hoàn thiện về khái niệm “hợp tác xã”. Theo khoản 1, Điều 3, Luật Hợp tác xã 2012 quy định: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành 7 lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã. Gần đây nhất, Quốc hội khóa XV đã ban hành Luật Hợp tác xã năm 2023, tại đây, khái niệm HTX được quy định: “Hợp tác xã là tổ chức có tư cách pháp nhân do ít nhất 05 thành viên chính thức tự nguyện thành lập, hợp tác tương trợ trong sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung về kinh tế, văn hóa, xã hội của thành viên, góp phần xây dựng cộng đồng xã hội phát triển bền vững; thực hiện quản trị tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ.” Có thể thấy rằng, cách khái niệm về “hợp tác xã” qua các văn bản luật đã có sự phát triển bổ sung và hoàn thiện, so với quy định tại văn bản luật HTX đầu tiên tại những văn bản luật gần nhất, HTX đã được xác định rõ là tổ chức có tư cách pháp nhân, được quy định cụ thể số lượng thành viên và mục đích thành lập nhằm đáp ứng nhu cầu của bản thân thành viên của HTX và góp phần xây dựng phát triển xã hội, đất nước. Trong đề án này, để thuận tiện cho việc triển khai nội dung các phần còn lại, tác giả lựa chọn sử dụng khái niệm “hợp tác xã” theo quy định tại Luật Hợp tác xã năm 2023.
Bản chất hợp tác xã Liên quan đến việc phân tích bản chất của HTX, hiện có rất nhiều cuộc thảo luận của các chuyên gia và các nhà quản lý được diễn ra, tuy nhiên cho đến nay vẫn còn nhiều tranh cãi về việc cho rằng HTX có được xem là một loại hình “doanh nghiệp” hay không? Nhìn theo góc độ một tổ chức độc lập không phải một loại hình doanh nghiệp, HTX có những đặc điểm sau: Thứ nhất, về mục đích thành lập: Hợp tác xã là tổ chức do các thành viên tự nguyện hợp tác nhằm tương trợ lẫn nhau, đáp ứng nhu cầu chung về sản phẩm, dịch vụ cho chính mình. 8 Thứ hai, về quan hệ sở hữu: Các thành viên của HTX góp vốn và trở thành người đồng sở hữu HTX với mục đích chính là sử dụng dịch vụ của HTX. Như vậy trong HTX, tập hợp thành viên có tính chất rất đặc biệt - thành viên vừa là người đồng sở hữu, quản lý HTX theo nguyên tắc tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ. Thứ ba, về quan hệ kinh tế: Xét dưới góc độ thành viên, thành viên tham gia HTX để sử dụng dịch vụ và sản phẩm của HTX.
Khi thành viên không còn nhu cầu sử dụng sản phẩm và dịch vụ của HTX thì không còn duy trì tư cách thành viên. Thứ tư, về quan hệ phối hợp: Thu nhập của HTX được phân phối chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của thành viên; thành viên hoặc theo công sức lao động đóng góp của thành viên đối với HTX tạo việc làm. Như vậy có thể thấy rằng, HTX là một tổ chức có bản chất riêng biệt không giống với những tổ chức hay doanh nghiệp khác. Mục đích thành lập HTX nhằm đáp ứng nhu cầu, lợi ích chung của bản thân thành viên HTX, qua đó đóng góp cho cộng đồng.
Vai trò và phân loại hợp tác xã 1. Vai trò hợp tác xã Ở Việt Nam mô hình kinh tế tập thể, HTX không còn quá xa lạ, tuy nhiên, việc xác định vai trò của kinh tế tập thể, HTX đối với đất nước như thế nào mới chỉ thực sự được Đảng ta xác định rõ tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIII (Năm 1996). Theo Báo cáo Chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII trình bày tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Đảng ta đã nhìn nhận và đánh giá khách quan sự thay đổi của đất nước. Trong số những bài học kinh nghiệm được rút ra qua việc đánh giá tổng quan 10 năm việc thực hiện đường lối đổi mới toàn diện và 5 năm thực hiện Nghị quyết Đại hội VII, liên quan đến phát triển kinh tế, Đảng ta xác định cần “Kết hợp chặt chẽ ngay từ đầu đổi mới kinh 9 tế với đổi mới chính trị, lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm” [18, tr.
Đồng thời, trong phần định hướng phát triển các lĩnh vực chủ yếu của Báo cáo Chính trị, Đảng ta xác định “Chủ động đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế nhà nước, kinh tế hợp tác. Kinh tế nhà nước đóng vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế hợp tác xã dần dần trở thành nền tảng” [18, tr. Có thể thấy chính từ thời điểm này. “kinh tế hợp tác xã” được xác định là một trong những thành phần nền tảng cho sự phát triển kinh tế của đất nước.
Tiếp đó, tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX (2002), về vị trí, vai trò của kinh tế tập thể, HTX được xác định: Kinh tế tập thể mà nòng cốt là hợp tác xã kiểu mới dưới nhiều hình thức, trình độ khác nhau .đóng vai trò quan trọng vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước” [19, tr. Vai trò đó được thể hiện qua việc đóng góp của HTX vào các lĩnh vực, cụ thể như sau: a) Hỗ trợ giải quyết việc làm cho người lao động nhằm giảm thiểu tình trạng thất nghiệp Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tính đến hết năm 2021 Việt Nam có khoảng 49,0 triệu người lao động từ 15 tuổi trở lên. Trong đó số lao động có việc làm là 47,5 triệu người (có việc làm ở khu vực thành thị là 16,2 triệu người, lao động ở khu vực nông thôn là 31,3 triệu người) và có gần 1,5 triệu người thất nghiệp [41, tr. Đến năm 2023 Việt Nam có khoảng 52,4 triệu người lao động từ 15 tuổi trở lên.
Lao động có việc làm là 51,3 triệu người (ở khu vực thành thị là 19,0 triệu người, khu vực nông thôn là 32,3 triệu người) và có đến gần 1,07 triệu người thất nghiệp, trong đó khu vực nông - lâm nghiệp và thủy sản là khu vực có tỷ trọng thiếu việc làm cao nhất với 43,6% (tương đương với 394,9 nghìn người), tiếp đó là khu vực công nghiệp - xây dựng chiếm tỷ trọng 29,7% (tương đương 269,6 nghìn người) và khu vực dịch vụ chiếm tỷ trọng với 26,7% (tương đương 242,1 nghìn người) [42]. Để giải quyết được bài toán việc làm, giảm tình trạng thất nghiệp hiện nay đòi hỏi nhà nước cần có những giải 10 pháp và đưa ra những mô hình tạo việc làm thiết thực cho người lao động. Việc phát triển của HTX đang là một trong những giải pháp cho việc giải quyết vấn đề việc làm; vừa góp phần tạo thêm việc làm cho người lao động, vừa góp phần phân chia lại lực lượng lao động, hướng lực lượng lao động về khu vực nông thôn, giảm tải việc tập trung quá nhiều lực lượng lao động ở khu vực đô thị. Theo Sách trắng hợp tác xã Việt Nam năm 2023, số liệu báo cáo mới nhất được cập nhật tính đến ngày 31/12/2021, cả nước có tổng số 166,2 nghìn lao động làm việc trong các HTX đang hoạt động, trong đó tỷ trọng lao động phân theo khu vực kinh tế bao gồm: Khu vực nông - lâm - nghiệp chiếm 45,3% (tương đương với 75,3 nghìn người); công nghiệp - xây dựng chiếm 21,2% (tương đương 35,2 nghìn người); dịch vụ chiếm 33,5% (tương đương 55,7 nghìn người) [9, tr.
Qua số liệu thống kê về số lượng lao động tham gia vào hoạt động của HTX trên cả nước tính đến năm 2021, đã cho thấy hiện nay HTX đang là nơi tiềm năng tạo ra các cơ hội việc làm cho người động; bên cạnh đó, sự đang các loại hình HTX cũng đang là một trong những điểm mạnh cần phát huy nhằm giúp đa dạng hóa các hình thức việc làm cho người lao động ở Việt Nam hiện nay. b) Đảm bảo các đầu mối thu mua sản phẩm của các hộ sản xuất, kinh doanh (đảm bảo thị trường đầu ra cho các sản phẩm nông nghiệp) “Được mùa mất giá – được giá mất mùa” là một tình trạng quen thuộc với những người nông dân và sản phẩm nông sản ở Việt Nam hiện nay.