Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC BẰNG PHÁP LUẬT VỀ GIÁO DỤC 1. Khái niệm chung 1. Về quản lý nhà nước, quản lý nhà nước bằng pháp luật * Quản lý là một khái niệm được xem xét ở hai góc độ. Dưới góc độ chính trị xã hội, quản lý được hiểu là sự kết hợp giữa tri thức với lãnh đạo, vận hành sự kết hợp này cần có một cơ chế quản lý phù hợp.
Cơ chế quản lý phù hợp sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển của xã hội, ngược lại, nó sẽ là một trở lực kìm hãm sự phát triển của xã hội. Theo góc độ hành động, quản lý được hiểu là chỉ huy, điều khiển, điều hành.Mác, quản lý, quản lý xã hội là chức năng được sinh ra do tinh chất xã hội hoá lao động.Mác, tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng đều cần một sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất khác với sự vận động của những khí quan độc lập của nó. Một người độc tấu vĩ cầm điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng. Hiện nay, có rất nhiều cách hiểu về quản lý.
Theo Đại Từ điển Tiếng Việt, quản lý được định nghĩa là: “Tổ chức, điều khiển hoạt động của một đơn vị, cơ quan” [26]. Quản lý là hoạt động có ý thức của con người nhằm định hướng, tổ chức, sử dụng các nguồn lực và phối hợp hành động của một nhóm người hay một cộng đồng người để đạt được các mục tiêu đề ra một cách hiệu quả nhất trong bối cảnh và các điều kiện nhất định. Cũng có quan điểm cho rằng, quản lý là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm chỉ huy, điều hành, hướng dẫn các 8 quá trình xã hội và hành vi của cá nhân hướng đến mục đích hoạt động chung và phù hợp với quy luật khách quan. Từ cơ sở lý luận đó, chúng ta có thể khái quát, quản lý là quá trình tác động có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu nhất định.
*Quản lý nhà nước Quản lý nhà nước ra đời cùng với sự xuất hiện của nhà nước và là sự quản lý của nhà nước đối với xã hội và công dân. Quản lý nhà nước gắn liền trực tiếp với hệ thống các cơ quan thuộc bộ máy quyền lực nhà nước, gắn liền với việc sử dụng quyền lực nhà nước. Theo nghĩa rộng, quản lý nhà nước là hoạt động của tổng thể bộ máy nhà nước bao gồm toàn bộ các cơ quan nhà nước trên các lĩnh vực pháp, hành pháp, tư pháp. Như vậy, hiểu theo nghĩa rộng, nói đến quản lý nhà nước là nói đến chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của tổng thể bộ máy nhà nước với tư cách là một tổ chức quyền lực và mang tính pháp quyền, là tổ chức công thực hiện quyền quản lý toàn bộ xã hội bằng các hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp.
Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước là hoạt động của riêng hệ thống cơ quan hành chính nhà nước, bao gồm Chính phủ, các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Ủy ban nhân dân các cấp, các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân. Luận văn này nghiên cứu quản lý nhà nước theo nghĩa rộng, cụ thể, quản lý nhà nước là hoạt động có tổ chức, có định hướng của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, bằng các công cụ và phương thức khác nhau, tác động lên tổ chức và mọi cá nhân công dân trong xã hội nhằm đảm bảo sự duy trì ổn định và phát triển xã hội. * Quản lý nhà nước bằng pháp luật 9 Hoạt động quản lý nhà nước bao trùm trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội với mục tiêu nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội và bảo vệ lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân công dân. Quản lý nhà nước luôn mang tính quyền lực nhà nước, trong đó, nhà nước sử dụng sức mạnh cưỡng chế để buộc mọi tổ chức và cá nhân công dân trong phạm vi thẩm quyền phải tuân thủ những yêu cầu mà nhà nước đặt ra.
Trong hoạt động mang tính quyền lực nhà nước, pháp luật là công cụ chủ yếu để quản lý xã hội theo định hướng nhà nước đề ra. Tùy vào từng giai đoạn phát triển, tùy từng môi trường, điều kiện khác nhau mà nhà nước áp dụng các phương thức quản lý khác nhau cho phù hợp. Tuy nhiên, pháp luật là công cụ không thể thiếu trong một nhà nước pháp quyền. Một nhà nước chỉ thực sự hoạt động có hiệu quả khi có một hệ thống pháp luật đủ mạnh, có hiệu lực trên thực tế.
Sự tuân thủ pháp luật sẽ là thước đo phát triển của nhà nước pháp quyền. Như vậy, có thể hiểu, quản lý nhà nước bằng pháp luật là hoạt động có tổ chức, có định hướng của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, sử dụng pháp luật làm công cụ để tác động đến mọi tổ chức, cá nhân công dân nhằm đảm bảo sự ổn định và phát triển xã hội. Về giáo dục Giáo dục là một quá trình được tổ chức một cách có mục đích, có kế hoạch nhằm truyền lại và lĩnh hội những tri thức được tích luỹ của loài người. Trong khi đó, đào tạo là một quá trình đặc thù của giáo dục, nó hướng về giáo dục nghề nghiệp.
Đó là sự phát triển có hệ thống các tri thức, kỹ năng, kỹ xảo …đòi hỏi ở một cá nhân để thực hiện nhiệm vụ chuyên môn nhất định. Giáo dục (Education) và đào tạo (Training) có chức năng khác nhau. Giáo dục có chức năng giúp người học mở mang kiến thức. Đào tạo lại có chức năng khác.
Mục tiêu của đào tạo là giúp người học biết làm một công việc rất cụ thể nào đó. Ví dụ như đào tạo lái xe, đào tạo thợ may, đào tạo thư ký, đào tạo phi 10 công… Đào tạo không dàn trải mà tập trung. Cả giáo dục và đào tạo đều cần thiết cho mọi quốc gia. Sự khác nhau ở chỗ, đối với các quốc gia phát triển thì giáo dục thường được chú trọng hơn, còn đối với các quốc gia đang phát triển thì đào tạo thường được ưu tiên hơn.
Giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra. Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc trưng của xã hội loài người. Giáo dục nảy sinh cùng với xã hội loài người, trở thành chức năng “sinh hoạt” không thể thiếu được và không bao giờ mất đi ở mọi giai đoạn phát triển của xã hội. Như vậy, có thể hiểu, giáo dục là quá trình có mục đích, có kế hoạch nhằm chuẩn bị cho con người tham gia đời sống xã hội, tham gia lao động sản xuất và được thể hiện bằng cách tổ chức truyền thụ, lĩnh hội những kinh nghiệm, kiến thức nhằm thúc đẩy sự phát triển của đời sống xã hội.
Về quản lý nhà nước bằng pháp luật về giáo dục Theo từ điển Giáo dục học, quản lý nhà nước về giáo dục được hiểu là việc “thực hiện công quyền để quản lý các hoạt động giáo dục trong phạm vi toàn xã hội” [6]. Quản lý nhà nước về giáo dục cũng được hiểu là việc nhà nước thống nhất quản lý hệ thống giáo dục quốc dân với các mục tiêu, chương trình nội dung, kế hoạch giáo dục, tiêu chuẩn nhà giáo, quy chế thi cử và hệ thống văn bằng chứng chỉ. Nhà nước tập trung quản lý chất lượng giáo dục, thực hiện phân công, phân cấp quản lý giáo dục, tăng cường quyền tự chủ, trách nhiệm xã hội của các cơ sở giáo dục. Quản lý nhà nước về giáo dục phải phục tùng nhiệm vụ chính trị, chấp hành chủ trương, đường lối, chính sách giáo dục của Đảng cũng như tuân thủ đúng các quy định của pháp luật.
11 Cũng như các hoạt động quản lý nhà nước nói chung, hoạt động quản lý nhà nước bằng pháp luật đối với giáo dục thể hiện vai trò của các cơ quan nhà nước nhằm thúc đẩy sự phát triển của sự nghiệp giáo dục, đạt được các mục tiêu giáo dục đặt ra, trong đó sử dụng pháp luật và công cụ chủ yếu để quản lý. Quản lý nhà nước bằng pháp luật về giáo dục là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước, trên cơ sở pháp luật đối với các hoạt động giáo dục, do các cơ quan nhà nước từ trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện chức năng, nhiệm vụ do nhà nước quy định nhằm phát triển sự nghiệp giáo dục, duy trì trật tự, kỉ cương, thoả mãn nhu cầu giáo dục của nhân dân, thực hiện mục tiêu giáo dục của nhà nước, đáp ứng yêu cầu phát triển của toàn xã hội. Cũng có những quan điểm cho rằng, quản lý nhà nước bằng pháp luật về giáo dục là việc Nhà nước sử dụng pháp luật thực hiện quyền lực công để điều hành, điều chỉnh tất cả các hoạt động giáo dục trong phạm vi toàn xã hội nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục quốc gia. Nếu xem quản lý nhà nước như là một hệ thống, thì quản lý nhà nước bằng pháp luật về giáo dục là một hệ thống bao gồm các thể chế, cơ chế quản lý giáo dục; tổ chức, bộ máy quản lý giáo dục và đội ngũ cán bộ và công chức quản lý giáo dục các cấp.
Ba bộ phận này có mối liên hệ và tác động qua lại với nhau rất chặt chẽ, chúng có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm lẫn nhau trong quá trình vận hành, tác nghiệp. Như vậy, có thể hiểu, quản lý nhà nước bằng pháp luật về giáo dục là sự quản lý bằng pháp luật của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền từ trung ương đến cơ sở nhằm tác động lên hệ thống giáo dục quốc dân và các hoạt động giáo dục của xã hội nhằm đạt được mục tiêu giáo dục quốc gia. Chủ thể quản lý nhà nước bằng pháp luật về giáo dục Theo Điều 105 Luật giáo dục năm 2019, Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về giáo dục.