Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ CÔNG TÁC THANH NIÊN 1.1 Thanh niên và công tác thanh niên 1. Thanh niên và vị trí, vai trò của thanh niên - Khái niệm thanh niên Thanh niên là nhóm nhân khẩu xã hội có đặc thù nhất định về độ tuổi, thể chất, trí tuệ và phẩm chất. Tùy thuộc vào nội dung và góc độ tiếp cận mà người ta đưa ra khái niệm về thanh niên. Dưới góc độ sinh học thì các nhà nghiên cứu coi thanh niên là một giai đoạn xác định trong quá trình “tiến hóa” của cơ thể.
Các nhà tâm lý học thường nhìn nhận thanh niên là một giai đoạn chuyển tiếp từ tuổi thơ phụ thuộc, sang hoạt động độc lập với tư cách là một công dân có trách nhiệm. Dưới góc độ pháp lý, thanh niên là công dân có độ tuổi từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi, có đầy đủ những điều kiện cần thiết để tham gia các hoạt động học tập, lao động sản xuất, kinh tế, chính trị, xã hội đạt hiệu quả cao. Dưới góc độ kinh tế học, thanh niên được xem là lực lượng lao động xã hội trẻ tuổi, nguồn bổ sung cho đội ngũ lao động trên tất cả các lĩnh vực hoạt động của nền kinh tế. Bên cạnh đó, thanh niên cũng là bộ phận quan trọng cấu thành lực lượng sản xuất, sự năng động, nhạy bén, ham học hỏi, sáng tạo, gắn bó mật thiết với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, xu thế hội nhập kinh tế quốc tế.
Liên hợp quốc định nghĩa thanh niên là nhóm người từ 15 đến 24 tuổi chủ yếu dựa trên cơ sở phân biệt các đặc điểm về tâm sinh lý và hoàn cảnh xã hội so với các nhóm lứa tuổi khác. Nhưng cũng Công ước quốc tế của Liên hợp quốc về quyền trẻ em lại xác định trẻ em đến dưới 18 tuổi. Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, triết học Mác – Lênin định nghĩa con người là khái niệm chỉ những cá thể người như một chỉnh thể trong sự thống nhất giữa mặt sinh học và mặt xã hội của nó. Con người vừa là sản phẩm của sự tiến hoá lâu dài từ giới tự nhiên và giới sinh vật, vừa là sản phẩm hoạt động của chính bản thân con người, “là thực thể thống nhất giữa các yếu tố sinh vật và các yếu tố xã hội” [7, tr.
Theo đó, thanh niên là một giai đoạn phát triển nhất định 10 của cơ thể con người, do đó, nó mang những bản chất đặc trưng của con người, nó là một khái niệm dùng để chỉ một bộ phận người tồn tại ở một độ tuổi nhất định trong một giai đoạn xác định, một không gian nhất định có thể của một dân tộc, một quốc gia hoặc thậm chí là quy mô của cả xã hội loài người, với những đặc điểm sinh học, tâm lý và sự phát triển nhận thức ở một trình độ nhất định. Tại Việt Nam, Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 25 tháng 7 năm 2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Khóa X khẳng định “Thanh niên là lực lượng xã hội to lớn, một trong những nhân tố quan trọng quyết định tương lai, vận mệnh dân tộc; là lực lượng chủ yếu trên nhiều lĩnh vực, đảm nhiệm những công việc đòi hỏi hy sinh, gian khổ, sức khỏe và sáng tạo. Thanh niên là độ tuổi sung sức nhất về thể chất và phát triển trí tuệ, luôn năng động, sáng tạo, muốn tự khẳng định mình…”. Để xác định độ tuổi thanh niên Việt Nam, trong quá trình xây dựng Luật Thanh niên, có rất nhiều ý kiến khác nhau của các chuyên gia và các nhà khoa học được đưa ra bàn bạc, thảo luận để đi đến sự thống nhất khi ban hành:“Thanh niên quy định trong Luật này là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi” theo Điều số 1, Luật Thanh niên năm 2005 [34].
Từ các phân tích trên cho thấy, để nhìn nhận và đưa ra khái niệm thanh niên, cần phải đánh giá thanh niên một cách tương đối toàn diện dưới nhiều góc độ khác nhau, từ những đặc điểm sinh học, tâm lý,. cho đến sự phát triển của nhận thức đến một mức độ nhất định; gắn thanh niên với mọi giai cấp, mọi tầng lớp trong xã hội và trên mọi lĩnh vực hoạt động khác nhau của đời sống xã hội. Với cách hiểu về thanh niên như vậy, theo tác giả: Thanh niên là một lực lượng xã hội đặc thù, ở độ tuổi từ 16 đến 30 tuổi, mang những đặc trưng tâm, sinh lý, sung sức nhất về thể chất và phát triển trí tuệ; luôn năng động, sáng tạo, muốn tự khẳng định mình; có mặt trong tất cả các nhóm dân tộc, giai cấp, tầng lớp trong xã hội và trên mọi lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội, là nguồn lực mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển của xã hội hiện tại và tương lai. Theo cách quản lý và phân loại đối tượng thanh niên của Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, thanh niên Việt Nam được chia thành các nhóm sau: thanh niên nông thôn, thanh niên công nhân, thanh niên công chức và viên chức, thanh niên đô thị, thanh niên học sinh và sinh viên, thanh niên trong các lực 11 lượng vũ trang.
Các nhóm thanh niên đặc thù bao gồm: thanh niên dân tộc thiểu số, thanh niên có đạo, thanh niên đang học tập, lao động ở nước ngoài. Các nhóm thanh niên yếu thế bao gồm: thanh niên bị nhiễm HIV/AIDS, thanh niên khuyết tật, thanh niên sau cai nghiện và sau cải tạo trở về tái hòa nhập với cộng đồng. - Vị trí, vai trò của thanh niên Có thể khẳng định thanh niên là lực lượng to lớn, hùng hậu và năng động nhất trong xã hội, là lực lượng không thể thiếu, có vị trí và vai trò hết sức quan trọng trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước. Với vai trò là nguồn lực mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển của xã hội hiện tại và tương lai, thanh niên luôn được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát huy nhân tố và nguồn lực con người.
Thứ nhất, thanh niên là lực lượng chiếm tỷ lệ cao trong tổng số lực lượng lao động xã hội, tham gia sản xuất kinh doanh trong tất cả các lĩnh vực của các thành phần kinh tế, hàng năm có từ 1,2 đến 1,6 triệu thiếu niên bước vào độ tuổi thanh niên, là nguồn nhân lực dồi dào cung cấp cho nhu cầu lao động của nền kinh tế – xã hội. Thứ hai, thanh niên tham gia lao động trong các thành phần kinh tế đã có sự thay đổi đáng kể, phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trên con đường hội nhập kinh tế quốc tế. Thứ ba, vấn đề khởi nghiệp đã và đang là câu chuyện thời sự – kinh tế của đất nước, ngày càng được Đảng và Nhà nước đề cao trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Mục tiêu chiến lược của khởi nghiệp là nhằm khơi dậy, hỗ trợ và phát triển tinh thần kinh doanh của thanh niên – lực lượng năng động, sáng tạo, muốn tự khẳng định mình, điều đó càng cho thấy vai trò quan trọng của thanh niên trong việc nảy sinh và hình thành các ý tưởng kinh doanh tốt, phát triển thành các dự án kinh doanh khả thi với các mô hình sản xuất – kinh doanh hiệu quả, xây dựng tiềm lực và nâng cao khả năng cạnh tranh bằng những hàng hóa – dịch vụ chiến lược, chứa đựng những nét riêng biệt cho đội ngũ doanh nghiệp Việt Nam trong quá trình hội nhập.
Thứ tư, thanh niên là lực lượng xung kích, đi đầu trong công cuộc lao động sáng tạo và bảo vệ Tổ quốc, Việt Nam đang trên đường hội nhập kinh tế quốc tế với nhiều cơ hội để mở rộng và tiếp cận thị trường hàng hóa, dịch vụ, khoa học – công 12 nghệ hiện đại trên thế giới, có điều kiện tiếp xúc, giao lưu văn hóa, mở rộng thị trường xuất nhập khẩu ra ngoài biên giới quốc gia. Thanh niên với lực lượng đông đảo, sung sức nhất về thể chất, được trang bị vững chắc về trí tuệ, kỹ năng, luôn năng động, sáng tạo, ham học hỏi, muốn tự khẳng định mình sẽ là nhân tố quyết định, đẩy mạnh quá trình hội nhập, nâng cao vị thế nước ta trên trường quốc tế, có điều kiện để đảm bảo lợi ích của đất nước, xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc của dân tộc, đồng thời thúc đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước có hiệu quả hơn Thứ năm, thanh niên từ thế hệ này đến thế hệ khác, kế thừa truyền thống của các thế hệ cha ông đi trước luôn phát huy mạnh mẽ lòng yêu nước, khát vọng vươn lên không quản ngại gian khổ, hy sinh để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Lịch sử dân tộc ta đã có nhiều lãnh tụ thiên tài, anh hùng lỗi lạc, lập nhiều chiến công xuất sắc lúc đang còn ở tuổi thanh niên. Trong quá trình lãnh đạo đất nước, Đảng ta luôn đề cao vai trò của thanh niên, xác định cách mạng Việt Nam có vững bước theo con đường xã hội chủ nghĩa hay không, phần lớn tuỳ thuộc vào lực lượng thanh niên, vào việc bồi dưỡng, rèn luyện thế hệ thanh niên, bởi vì họ là đạo quân xung kích của giai cấp vô sản quốc tế và đội hậu bị tin cậy của Đảng.
Thứ sáu, thanh niên là một trong những lực lượng quan trọng tham gia quản lý nhà nước và xã hội. Tham gia quản lý nhà nước là quyền và nghĩa vụ của mỗi công dân trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, trong đó, thanh niên là lực lượng trẻ, sung sức nhất về thể chất và phát triển trí tuệ, luôn năng động và sáng tạo càng phải “tham gia ý kiến vào công việc của Chính phủ, chiến đấu giữ lấy nền độc lập và tự rèn luyện ngay từ bây giờ để sau này lên thay những thủ lĩnh mà gánh vác việc trọng đại của nước nhà” [31, tr.