CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN XÃ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Cơ sở lý luận và pháp lý về xây dựng nông thôn mới 1. Khái niệm và đặc điểm về xây dựng nông thôn mới 1. Khái niệm về xây dựng nông thôn mới Theo Nghị Quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của BCH TW khóa X về nông nghiệp nông dân nông thôn, nông thôn mới được hiểu là nông thôn mà ở đó có kết cấu hạ tầng KT - XH hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường.
Xây dựng giai cấp nông dân, củng cố liên minh công nhân - nông dân - trí thức vững mạnh, tạo nền tảng KT-XH và chính trị vững chắc cho sự nghiệp CNH, HĐH, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Sau gần 30 năm thực hiện đường lối đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng, nông nghiệp, nông dân, nông thôn nước ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn. Tuy nhiên, nhiều thành tựu đạt được chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế: nông nghiệp phát triển còn kém bền vững, sức cạnh tranh thấp, chuyển giao khoa học - công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực còn hạn chế; nông nghiệp, nông thôn phát triển thiếu quy hoạch, kết cấu hạ tầng như giao thông, thủy lợi, trường học, trạm y tế, cấp nước…còn yếu kém, môi trường ngày càng ô nhiễm; đời sống vật chất, tinh thần của người nông dân còn thấp, tỷ lệ hộ nghèo cao, chênh lệch giàu nghèo giữa nông thôn và thành thị còn lớn phát sinh nhiều vấn đề xã hội bức xúc. Không thể có một nước công nghiệp nếu 7 nông nghiệp và nông thôn còn lạc hậu và đời sống nhân dân còn thấp.Vì vậy, xây dựng nông thôn mới là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của sự nghiệp CNH - HĐH quê hương, đất nước.
Đồng thời, góp phần cải thiện, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân sinh sống ở địa bàn nông thôn. Như vậy, nông thôn mới là nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường. Xây dựng nông thôn mới theo chủ trương của Đảng và Nhà nước là việc đổi mới tư duy nâng cao năng lực của người dân tạo động lực giúp họ chủ động phát triển kinh tế, xã hội góp phần thực hiện chính sách vì nông nghiệp, nông dân, nông thôn góp phần thay đổi cơ sở vật chất và diện mạo đời sống, văn hóa. Đây là quá trình lâu dài và liên tục, là một trong những nội dung trọng tâm cần tập trung lãnh đạo chỉ đạo trong đường lối chủ trương phát triển đất nước và của các địa phương trong giai đoạn trước mắt cũng như lâu dài.
Đặc điểm về nông thôn mới Theo cuốn “Sổ tay hướng dẫn xây dựng NTM” (Nhà xuất bản Lao động 2010), đặc trưng của NTM thời kỳ CNH –HĐH, giai đoạn 2010-2020, bao gồm: Kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn được nâng cao; Nông thôn phát triển theo quy hoạch, có kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội hiện đại, môi trường sinh thái được bảo vệ; 8 Dân trí được nâng cao, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát huy; An ninh tốt, quản lý dân chủ. Chất lượng hệ thống chính trị được nâng cao. Kinh tế nông thôn là một tổng thể những nhân tố cấu thành lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong nông - lâm - ngư nghiệp cùng với các ngành tiểu thủ công nghiệp truyền thống, các ngành tiểu thủ công nghiệp chế biến phục vụ nông nghiệp, các ngành thương nghiệp và dịch vụ; tất cả có quan hệ hữu cơ với nhau trong kinh tế vùng, lãnh thổ cũng như trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân. So với trước đây xây dựng nông thôn thường thông qua các chương trình hay dự án, mới chỉ giải quyết một số khía cạnh riêng lẻ ở nông thôn thì xây dựng nông thôn mới là phát triển nông thôn một cách toàn diện có 5 nội dung với 19 tiêu chí theo Quyết định số 1980/QĐ-TTg ngày 17/10/2016 của Thủ tướng Chính phủ: Một là, về quy hoạch: Tiêu chí 1.
Quy hoạch và thực hiện quy hoạch (có quy hoạch chung xây dựng xã được phê duyệt và được công bố công khai đúng thời hạn; ban hành quy định quản lý quy hoạch chung xây dựng xã và tổ chức thực hiện theo quy hoạch). Hai là, về hạ tầng kinh tế kỹ thuật, gồm: Tiêu chí 2. Điện (hệ thống điện đạt chuẩn và tỷ lệ hộ sử dụng điện thường xuyên,an toàn từ các nguồn); Tiêu chí 5. Trường học (các trường đạt chuẩn quốc gia); Tiêu chí 6.
Cơ sở vật chất văn hóa (có khu thể thao, nhà văn hóa xã, thôn); Tiêu chí 7. Cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn (xã có chợ nông thôn hoặc nơi mua bán trao đổi hàng hóa); Tiêu chí 8. Thông tin và truyền thông (xã có điểm phục vụ bưu chính, internet, có đài truyền thanh và hệ thống loa đến các thôn và xã có ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác quản lý, điều hành); Tiêu chí 9. Ba là, về kinh tế và tổ chức sản xuất gồm: Tiêu chí 10.
Thu nhập: thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn đến năm 2020 (triệu đồng/người); Tiêu chí 11. Hộ nghèo (tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giai đoạn 2016 – 2020 theo vùng); Tiêu chí 12. Lao động có việc làm (tỷ lệ người làm việc trên dân số trong độ tuổi lao động có khả năng tham gia lao động); Tiêu chí 13. Hình thức tổ chức sản xuất (có tổ hợp tác, có mô hình liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ nông sản chủ lực đảm bảo bền vững).
Bốn là, về văn hóa - xã hội, môi trường gồm: Tiêu chí 14. Giáo dục (đạt phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5 tuổi, xóa mù chữ, phổ cập giáo dục tiểu học đúng độ tuổi, phổ cập giáo dục trung học cơ sở); 10 Tiêu chí 15. Y tế (tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế); Tiêu chí 16. Môi trường và an toàn thực phẩm(tỷ lệ hộ sử dụng nước sạch đạt chung hơn 90%; các cơ sở sản xuất đạt tiêu chuẩn chung về môi trường; không có các hoạt động suy giảm môi trường và có các hoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp; nghĩa trang xây dựng theo quy hoạch; chất thải được thu gom và xử lý).
Năm là, về hệ thống chính trị gồm: Tiêu chí 18. Hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững mạnh (cán bộ xã đạt chuẩn; có đủ các tổ chức trong hệ thống chính trị cơ sở theo quy định; Đảng bộ, chính quyền xã đạt tiêu chuẩn “Trong sạch, vững mạnh”; các tổ chức chính trị của xã đều đạt danh hiệu tiên tiến trở lên); Tiêu chí 19. Quốc phòng và An ninh (xây dựng lực lượng dân quân “vững mạnh, rộng khắp” và hoàn thành các chỉ tiêu quốc phòng và xã đạt chuẩn an toàn về an ninh trật tự xã hội và đảm bảo bình yên). Văn bản pháp luật liên quan về xây dựng nông thôn mới Việc xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện văn bản quy phạm pháp luật trong hoạt động xây dựng nông thôn mới nhằm điều hành và quản lý hoạt động xây dựng nông thôn mới một cách thống nhất.
Trên cơ sở Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành TW Đảng khoá IX về đẩy nhanh CNH - HĐH nông nghiệp, nông thôn thời kỳ 2001 - 2010; Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 5 tháng 8 năm 2008 của Ban chấp hành Trung ương Đảng (khoá X) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn; Quyết định số 1980/QĐ-TTg ngày 17 tháng 10 năm 2016 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020; các Nghị quyết, Nghị định của Chính phủ; Quyết định, Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ; Thông tư 11 và Quyết định của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, chính quyền địa phương ra các quyết định nhằm điều chỉnh các hoạt động xây dựng nông thôn mới tại địa phương, xác định quyền và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân xây dựng nông thôn mới. Việc xây dựng đồng bộ và ban hành hệ thống thể chế tạo môi trường pháp lý cho quá trình xây dựng nông thôn mới. Tổ chức, quản lý các hoạt động phát triển sản xuất nông nghiệp, kinh tế nông thôn; thực hiện các hoạt động nhằm hỗ trợ, thúc đẩy quá trình phát triển nông thôn. Huy động và quản lý các nguồn vốn xây dựng nông thôn mới.
Tăng cường công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức trong quá trình xây dựng nông thôn mới. Xây dựng quy hoạch, kế hoạch và thực hiện các chương trình kinh tế trong phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn theo định hướng CNH - HĐH kinh tế nông thôn, xây dựng nông thôn mới. Nhà nước ban hành và thực hiện các chính sách khoa học, công nghệ và tổ chức chuyển giao kỹ thuật cho nông dân, chỉ đạo thực hiện chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp nông thôn nhằm giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho nông dân và phát triển nông thôn. Nhà nước đầu tư áp dụng khoa học công nghệ hiện đại vào sản xuất nông nghiệp, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo cơ cấu thích hợp với điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội.
Quản lý và sử dụng hiệu quả các nguồn lực để thực hiện xây dựng nông thôn mới như quản lý vốn nhà nước, vốn đóng góp của nhân dân. Quản lý nhà nước của ủy ban nhân dân xã trong xây dựng nông thôn mới 1. Khái niệm về quản lý nhà nước đối với xây dựng nông thôn mới và sự cần thiết phải xây dựng nông thôn mới 1.