Luận Văn Thạc Sĩ Về Quản Lý Nhà Nước Đối Với Người Không Quốc Tịch Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch ở việt nam compressed, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Trần Cẩm An
• Người hướng dẫn: PGS. Đặng Minh Tuấn
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Đối Với Người Không Quốc Tịch Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÔNG QUỐC TỊCH
• 1.1. Quan niệm về quốc tịch, người không quốc tịch, quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch
• 1.2. Kinh nghiệm quốc tế trong việc quản lý người không quốc tịch và một số giá trị tham khảo cho Việt Nam
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÔNG QUỐC TỊCH Ở VIỆT NAM
• 2.1. Tổng quan về tình hình người không quốc tịch hiện cư trú tại Việt Nam trong những năm gần đây
• 2.2. Tình hình thực hiện công tác quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch
• 2.3. Những kết quả đạt được và những hạn chế trong quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch
• 2.4. Những thuận lợi và khó khăn trong quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch
• 2.5. Nguyên nhân của những hạn chế, khó khăn trong quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch
• 3. Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÔNG QUỐC TỊCH Ở VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm về tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch
• 3.2. Một số đề xuất giải pháp nhằm tăng cường quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung

Luận văn 'Quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch tại Việt Nam' tập trung vào việc phân tích và đánh giá các vấn đề pháp lý và thực tiễn liên quan đến quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch. Quốc tịch là một phạm trù chính trị - pháp lý, thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa Nhà nước và cá nhân. Luận văn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý nhà nước đối với nhóm đối tượng này, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam chưa có đạo luật chuyên biệt điều chỉnh vấn đề này.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Việc quản lý người không quốc tịch là vấn đề phức tạp và nhạy cảm, không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới. Người không quốc tịch thường gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận các quyền cơ bản như giáo dục, y tế, và việc làm. Luận văn chỉ ra rằng, việc quản lý nhà nước đối với nhóm đối tượng này không chỉ mang tính hành chính mà còn liên quan đến các yếu tố chính trị, văn hóa và nhân đạo.

1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích chính của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch tại Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm phân tích các vấn đề pháp lý, đánh giá thực trạng quản lý, và đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước đối với nhóm đối tượng này.

II. Cơ sở lý luận và pháp lý

Chương này tập trung vào việc phân tích các khái niệm cơ bản liên quan đến quốc tịch và người không quốc tịch. Quốc tịch được định nghĩa là mối quan hệ pháp lý hai chiều giữa cá nhân và Nhà nước, trong khi người không quốc tịch là những cá nhân không được công nhận là công dân của bất kỳ quốc gia nào. Luận văn cũng đề cập đến các nguyên tắc pháp lý quốc tế liên quan đến quốc tịch và tình trạng không quốc tịch.

2.1. Khái niệm quốc tịch và người không quốc tịch

Quốc tịch là một chế định pháp lý quan trọng, xác định mối quan hệ giữa cá nhân và Nhà nước. Người không quốc tịch là những cá nhân không có quốc tịch của bất kỳ quốc gia nào, dẫn đến việc họ không được hưởng các quyền và nghĩa vụ công dân. Luận văn nhấn mạnh rằng, việc quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch cần tuân thủ các nguyên tắc pháp lý quốc tế và đảm bảo quyền con người.

2.2. Kinh nghiệm quốc tế

Luận văn tham khảo các kinh nghiệm quốc tế trong việc quản lý người không quốc tịch, đặc biệt là các công ước quốc tế như Công ước 1954 về quy chế người không quốc tịch và Công ước 1961 về ngăn chặn tình trạng không quốc tịch. Các kinh nghiệm này được coi là cơ sở để đề xuất các giải pháp phù hợp cho Việt Nam.

III. Thực trạng quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch tại Việt Nam

Chương này phân tích thực trạng quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch tại Việt Nam. Luận văn chỉ ra rằng, mặc dù Việt Nam đã đạt được một số thành tựu trong việc quản lý nhóm đối tượng này, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế và thách thức. Các vấn đề chính bao gồm việc thiếu các quy định pháp lý chuyên biệt và sự phối hợp chưa hiệu quả giữa các cơ quan liên quan.

3.1. Tình hình người không quốc tịch tại Việt Nam

Luận văn cung cấp một cái nhìn tổng quan về tình hình người không quốc tịch tại Việt Nam, bao gồm số lượng, đặc điểm, và các vấn đề pháp lý mà họ gặp phải. Nhóm đối tượng này thường là những người di cư tự do qua biên giới và đã sinh sống ổn định tại Việt Nam trong nhiều năm.

3.2. Những hạn chế và khó khăn

Luận văn chỉ ra các hạn chế trong việc quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch, bao gồm việc thiếu các quy định pháp lý chuyên biệt, sự phối hợp chưa hiệu quả giữa các cơ quan, và những khó khăn trong việc xác định quốc tịch cho nhóm đối tượng này.

IV. Giải pháp và kiến nghị

Chương cuối cùng của luận văn đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch tại Việt Nam. Các giải pháp bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan liên quan, và xem xét việc gia nhập các công ước quốc tế về người không quốc tịch.

4.1. Hoàn thiện pháp luật

Luận văn đề xuất việc hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến người không quốc tịch, bao gồm việc ban hành các văn bản pháp lý chuyên biệt và cập nhật các quy định hiện hành để phù hợp với thực tiễn và các nguyên tắc pháp lý quốc tế.

4.2. Tăng cường phối hợp giữa các cơ quan

Luận văn nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng cường phối hợp giữa các cơ quan liên quan trong việc quản lý người không quốc tịch. Điều này bao gồm việc thiết lập các cơ chế phối hợp hiệu quả và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR), toàn cầu hiện có khoảng 65,6 triệu người buộc phải di tản và hơn 3,2 triệu người đang rơi vào tình trạng không quốc tịch. Tại Việt Nam, do đặc thù lịch sử chiến tranh kéo dài và đường biên giới trên đất liền tiếp giáp với ba quốc gia láng giềng, vấn đề người không quốc tịch và người di cư tự do không có giấy tờ tùy thân đã và đang đặt ra những thách thức lớn đối với công tác quản trị quốc gia. Đơn cử, chỉ riêng tuyến biên giới Việt Nam - Lào đã ghi nhận 5.188 người Lào di cư tự do sang Việt Nam và 4.251 người Việt Nam di cư sang Lào chưa được cấp giấy tờ hợp pháp.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi của luận văn tập trung vào việc đánh giá tính toàn diện, đồng bộ của hệ thống thể chế và hiệu quả thực thi quyền lực nhà nước trong việc theo dõi, quản lý cư trú, cũng như giải quyết quyền nhân thân cho người không quốc tịch. Mục tiêu cụ thể là làm rõ cơ sở lý luận, khảo sát thực tiễn công tác quản lý trên phạm vi 63 tỉnh thành trong giai đoạn thi hành Luật Quốc tịch năm 2008, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý hành chính gắn liền với bảo đảm quyền con người.

Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi toàn quốc với trọng tâm là các tỉnh biên giới phía Bắc, biên giới Tây Nam và miền Trung trong giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2018. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ nhằm tối ưu hóa quy trình giải quyết hồ sơ quốc tịch theo Điều 22 Luật Quốc tịch năm 2008, hướng tới mục tiêu giải quyết dứt điểm 100% các trường hợp cư trú ổn định trên 20 năm, giảm thiểu rủi ro mất an ninh trật tự và nâng cao uy tín quốc tế của Việt Nam trong cam kết bảo vệ quyền con người.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống phân tích dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết quản lý hành chính nhà nước hiện đại và lý thuyết quyền con người trong công pháp quốc tế. Quản lý nhà nước được tiếp cận dưới góc độ là sự tác động có tổ chức và mang tính quyền lực của bộ máy công quyền thông qua pháp luật nhằm điều chỉnh hành vi của cá nhân, bảo đảm trật tự xã hội và chủ quyền quốc gia. Đồng thời, nghiên cứu vận dụng nguyên tắc bảo đảm quyền con người được ghi nhận tại Điều 15 Tuyên ngôn Nhân quyền Thế giới năm 1948, khẳng định quyền có quốc tịch là tiền đề pháp lý bắt buộc để một cá nhân thụ hưởng đầy đủ các quyền dân sự, kinh tế và chính trị.

Ba khái niệm trung tâm được làm rõ bao gồm:

• Quốc tịch: Mối quan hệ pháp lý - chính trị hai chiều bền vững giữa cá nhân và nhà nước, làm phát sinh quyền và nghĩa vụ tương hỗ.
• Người không quốc tịch: Cá nhân không được bất kỳ quốc gia nào coi là công dân theo quy định của pháp luật nước đó, căn cứ theo Điều 1 Công ước New York năm 1954.
• Quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch: Tổng thể các hoạt động xây dựng thể chế, đăng ký cư trú, cấp giấy tờ hộ tịch, giải quyết nhập quốc tịch và bảo đảm an sinh xã hội do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ hệ thống 02 đạo luật, 10 văn bản hướng dẫn thi hành luật, cùng các báo cáo chuyên đề từ Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Ngoại giao và dữ liệu hành chính từ 63 Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, trong đó tập trung phân tích sâu 32 địa phương ghi nhận có người không quốc tịch thuộc diện điều chỉnh của pháp luật. Phương pháp chọn mẫu toàn diện được áp dụng nhằm loại bỏ sai số địa lý, bao quát từ vùng biên giới Tây Bắc, Tây Nguyên đến Đồng bằng sông Cửu Long.

Luận văn kết hợp các phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp thống kê mô tả và phương pháp so sánh luật học. Phương pháp so sánh luật học đối chiếu kinh nghiệm quản lý của Brazil (sửa đổi Hiến pháp năm 2007 giải quyết cho khoảng 20.000 trẻ em có quốc tịch), Đức, Indonesia và Thái Lan. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp bảo đảm tính khách quan, làm rõ cả khía cạnh lý luận lập hiến lẫn thực tiễn thi hành công vụ trong suốt mốc thời gian 10 năm từ năm 2008 đến năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thống pháp luật Việt Nam đã từng bước hoàn thiện khung khổ thể chế điều chỉnh quan hệ quốc tịch. Luật Quốc tịch năm 2008 cùng các văn bản như Nghị định số 78/2009/NĐ-CP và Thông tư liên tịch số 05/2010/TTLT-BTP-BNG-BCA đã tạo hành lang pháp lý nhân đạo, đặc biệt là chính sách chuyển tiếp tại Điều 22 cho phép người không quốc tịch cư trú ổn định từ 20 năm trở lên được nhập quốc tịch Việt Nam theo thủ tục rút gọn.

Thứ hai, kết quả điều tra thực tế tại 63 địa phương cho thấy mức độ phân bổ đối tượng quản lý có sự phân hóa rõ rệt. Có 60 trên 63 tỉnh, thành phố (chiếm 95,2%) đã chủ động ban hành Kế hoạch triển khai rà soát. Kết quả phân loại ghi nhận 31 địa phương (chiếm 49,2%) không có đối tượng thuộc diện Điều 22, trong khi 32 địa phương (chiếm 50,8%) ghi nhận số lượng lớn người không quốc tịch tập trung tại các tỉnh biên giới như Điện Biên, Lai Châu, Cao Bằng, Hà Tĩnh, An Giang, Kiên Giang và các đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh.

Thứ ba, cơ cấu nguồn gốc người không quốc tịch tại Việt Nam rất đa dạng và phức tạp. Số liệu thống kê sơ bộ ghi nhận 5.188 người Lào di cư tự do và 666 trường hợp kết hôn không giá thú tại biên giới Việt - Lào; hàng ngàn trường hợp di cư tự do từ Campuchia về vùng lòng hồ Dầu Tiếng và sông Tiền, sông Hậu; cùng hàng trăm phụ nữ thôi quốc tịch Việt Nam để kết hôn với người nước ngoài nhưng không nhập được quốc tịch sở tại khi hồi hương.

Thảo luận kết quả

Thực trạng tồn đọng người không quốc tịch bắt nguồn từ ba nhóm nguyên nhân chính: biến động chiến tranh lịch sử, tập quán du canh du cư lâu đời của đồng bào vùng biên giới, và sự xung đột trong quy định pháp luật giữa nguyên tắc nơi sinh (jus soli) và nguyên tắc huyết thống (jus sanguinis). Việc thiếu giấy tờ tùy thân khiến nhóm người này rơi vào vòng luẩn quẩn: không thể đăng ký kết hôn, con cái không được khai sinh hợp pháp, không thể tiếp cận việc làm chính thức, bảo hiểm y tế hay sở hữu tài sản.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh thực trạng trên có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ phân bố địa lý tại 32 tỉnh trọng điểm và bảng tổng hợp tiến độ thực hiện Thỏa thuận cấp Chính phủ Việt Nam - Lào năm 2013 (gia hạn đến tháng 11/2019). So sánh với các quốc gia trong khu vực như Thái Lan (quản lý 487.741 người không quốc tịch bằng mã số định danh đặc biệt), Việt Nam đã có nhiều nỗ lực thực chất hơn thông qua các tổ công tác lưu động xuống tận cơ sở. Tuy nhiên, sự phối hợp liên ngành giữa Bộ Tư pháp, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng đôi lúc còn thiếu đồng bộ, dẫn đến thời gian thẩm tra nguồn gốc nhân thân bị kéo dài.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế pháp lý chuyên biệt. Quốc hội và Bộ Tư pháp cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật Quốc tịch theo hướng nới lỏng điều kiện cư trú tại Điều 22, rút ngắn thời gian cư trú bắt buộc từ 20 năm xuống khoảng 10 đến 15 năm đối với người di cư tự do đã hòa nhập thực tế vào đời sống kinh tế - xã hội. Mục tiêu đặt ra là giải quyết dứt điểm 100% hồ sơ tồn đọng trong lộ trình giai đoạn 2020 - 2025.

Thứ hai, thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành điện tử. Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng cần ban hành quy chế phối hợp liên ngành mới, ứng dụng cơ sở dữ liệu số để xác minh nhân thân, rút ngắn ít nhất 40% thời gian xử lý hồ sơ hành chính từ cấp xã đến Chủ tịch nước. Thời gian hoàn thành việc liên thông dữ liệu trong vòng 24 tháng kể từ khi triển khai.

Thứ ba, xây dựng lộ trình gia nhập các điều ước quốc tế. Chính phủ và Bộ Ngoại giao cần chủ trì lập đề án gia nhập Công ước năm 1954 về quy chế người không quốc tịch và Công ước năm 1961 về ngăn chặn tình trạng không quốc tịch, hoàn thành rà soát tương thích pháp luật trước năm 2025. Target metric là nâng tỷ lệ bảo đảm các quyền cơ bản của người không quốc tịch tại Việt Nam đạt 100% chuẩn mực quốc tế.

Thứ tư, số hóa dữ liệu và nâng cao năng lực cán bộ cơ sở. Bộ Công an phối hợp với Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tiến hành cấp đổi thẻ thường trú đặc biệt gắn chip cho 100% người chưa xác định được quốc tịch, đồng thời tổ chức tập huấn nghiệp vụ định kỳ hằng năm cho toàn bộ cán bộ tư pháp - hộ tịch tại 63 tỉnh thành nhằm chuẩn hóa quy trình tiếp nhận hồ sơ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Lãnh đạo và chuyên viên tại Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Bộ Công an, Ủy ban nhân dân và Sở Tư pháp các cấp tìm thấy trong luận văn nguồn cơ sở lý luận thực tiễn để tham mưu sửa đổi luật, xây dựng các đề án hỗ trợ cư dân di cư tự do.

Lực lượng cán bộ tư pháp cơ sở và bộ đội biên phòng: Cán bộ hộ tịch cấp xã, huyện và chỉ huy các đồn biên phòng tại 32 tỉnh trọng điểm có thể sử dụng công trình như một cẩm nang hướng dẫn nhận diện, phân loại đối tượng và áp dụng chính xác các văn bản pháp luật khi giải quyết hồ sơ quốc tịch.

Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên ngành Luật: Các viện nghiên cứu, trường đại học đào tạo chuyên ngành Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Luật Quốc tế có thể khai thác hệ thống dữ liệu, tài liệu tham khảo phong phú và khung phân tích quản lý hành chính của đề tài để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu.

Các tổ chức quốc tế và tổ chức phi chính phủ: Đại diện UNHCR, IOM và các tổ chức nhân đạo có thể tham khảo bức tranh thực tế về tình hình quản lý dân cư và chính sách nhân đạo của Việt Nam, làm cơ sở xây dựng các dự án tài trợ pháp lý và bảo vệ quyền trẻ em không quốc tịch.

Câu hỏi thường gặp

Người không quốc tịch được xác định như thế nào theo quy định của pháp luật? Theo Điều 1 Công ước New York năm 1954 và pháp luật Việt Nam, người không quốc tịch là người không được bất kỳ quốc gia nào công nhận là công dân theo quy định pháp luật của nước đó, thường không có hộ chiếu hoặc giấy tờ chứng minh quốc tịch hợp pháp.

Người không quốc tịch cư trú lâu năm tại Việt Nam có được nhập quốc tịch không? Căn cứ Điều 22 Luật Quốc tịch năm 2008, người không quốc tịch không có đủ giấy tờ nhân thân nhưng đã cư trú ổn định từ 20 năm trở lên tính đến ngày 01/7/2009 và tuân thủ pháp luật Việt Nam sẽ được xem xét cho nhập quốc tịch theo thủ tục rút gọn.

Trẻ em sinh ra tại Việt Nam có cha mẹ không quốc tịch thì mang quốc tịch gì? Căn cứ khoản 1 Điều 16 Luật Quốc tịch năm 2008, trẻ em sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà khi sinh ra có cha mẹ đều là người không quốc tịch nhưng có nơi thường trú tại Việt Nam thì đương nhiên có quốc tịch Việt Nam.

Việt Nam và Lào đã giải quyết vấn đề di cư tự do vùng biên giới như thế nào? Hai Chính phủ đã ký Thỏa thuận cấp Chính phủ năm 2013 (gia hạn đến tháng 11/2019) và Bộ Tư pháp ban hành Thông tư số 03/2015/TT-BTP, cho phép nhập quốc tịch và đăng ký hộ tịch miễn phí cho 5.188 người Lào di cư tự do đủ điều kiện cư trú tại các huyện giáp biên.

Vì sao Việt Nam cần nghiên cứu khả năng gia nhập Công ước New York năm 1954? Việc gia nhập Công ước theo Quyết định số 1879/QĐ-BĐH ngày 28/6/2012 của Bộ Tư pháp giúp Việt Nam nội luật hóa các tiêu chuẩn nhân quyền quốc tế, tiếp nhận hỗ trợ kỹ thuật từ UNHCR và giải quyết toàn diện quyền lợi cho hàng ngàn người không quốc tịch.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch từ góc độ Luật Hiến pháp và Luật Hành chính.
• Phản ánh trung thực bức tranh thực tiễn tại 63 tỉnh thành, làm rõ cơ chế giải quyết hồ sơ cho 32 địa phương có người không quốc tịch cư trú ổn định.
• Đánh giá sâu sắc nguyên nhân lịch sử, tập quán di cư biên giới và khoảng trống trong quan hệ phối hợp liên ngành giữa các bộ, ngành Trung ương và địa phương.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về hoàn thiện thể chế, rút ngắn thời hạn xét nhập quốc tịch, tăng cường số hóa dữ liệu và đẩy mạnh hợp tác quốc tế.
• Khẳng định cam kết chính trị nhân đạo của Nhà nước Việt Nam trong bảo đảm quyền con người, mở ra định hướng chiến lược cho công tác quản trị dân cư giai đoạn 2020 - 2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I Công ước quốc tế về quy chế của người không quốc tịch (Stateless person) được thông qua tại New York ngày 28/9/1954 thì “Người không quốc tịch là người không được bất kỳ quốc gia nào coi là công dân nước mình theo quy định của luật pháp nước đó” (Article 1. For the purpose of this Convention, the term “stateless person” means a person who is not considered as a nationality by any State under the operation of its law) [11]. Một người không có quốc tịch bởi 10 vì họ không phải công dân nước mà họ đang sinh sống (hoặc công dân của bất kỳ nước nào khác), nên các quyền con người cơ bản của họ thường bị bác bỏ như quyền bầu cử, quyền được làm việc, quyền được mua hoặc thuê nhà, quyền được học hành, quyền được chăm sóc sức khỏe, quyền được bảo hiểm xã hội và hưu trí. Người không quốc tịch không được sở hữu bất động sản, không được mở tài khoản ngân hàng, không được kết hôn hợp pháp hoặc đăng ký khai sinh cho con cái, cũng không thể đi nước ngoài vì không có hộ chiếu.

Vì vậy, nhiều người không quốc tịch đã trở thành người nhập cư bất hợp pháp ở bất cứ nước nào họ đến; họ phải đối diện với việc giam giữ kéo dài hoặc vô thời hạn hoặc bị đẩy đi, đẩy lại giữa các quốc gia do không thể chứng minh được bản thân là ai và từ đâu đến. Nói về tình trạng không quốc tịch, ngài António Guterres – Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (nay là Tổng Thư ký Liên hợp quốc từ ngày 01/01/2017) nhận định: “Đây là điều tồi tệ nhất xảy ra đối với nhân loại. Nghĩa là bạn không phải là thực thể, bạn không tồn tại, bạn không được chu cấp gì hết, bạn chẳng được coi là gì”. Người không quốc tịch đang sống trong ác mộng bị quên lãng một cách bất hợp pháp, khiến họ bị loại ra khỏi cuộc sống của loài người trên thế giới.

Nếu không giải quyết và ngăn chặn tình trạng này thì nó sẽ kéo dài mãi mãi, vì cha mẹ không quốc tịch sẽ không thể chuyển quốc tịch cho con cái họ. Ngoài sự nghèo khổ sẽ tiếp tục đến với người không quốc tịch, hậu quả cuộc sống bên lề xã hội sẽ tạo ra bức xúc xã hội và có thể trở thành nguồn gốc của sự xung đột. Khái niệm quản lý nhà nước trong lĩnh vực quốc tịch, quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch - Khái niệm về quản lý nhà nước: Quản lý là sự tác động lên một hệ thống nào đó với mục tiêu đưa hệ thống đó đến trạng thái cần đạt được. Quản lý được phát sinh từ lao động, không tách rời với lao động và bản thân quản lý cũng là một loại hoạt động lao động.

“Bất kỳ lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào đó mà được tiến hành trên quy mô tương đối lớn đều cần có sự quản lý ở mức độ nhiều hay ít nhằm phối hợp những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung. Một nhạc công tự điều khiển mình nhưng một dàn nhạc cần phải có nhạc trưởng” [21, T. 11 Theo nghĩa rộng, quản lý nhà nước là hoạt động tổ chức, điều hành của cả bộ máy nhà nước, là sự tác động, tổ chức của quyền lực nhà nước trên các phương diện lập, hành pháp và tư pháp. Hay nói cách khác, quản lý nhà nước là sự tác động của các chủ thể mang quyền lực nhà nước, chủ yếu bằng pháp luật tới các đối tượng quản lý nhằm thực hiện các chức năng đối nội, đối ngoại của nhà nước.

Đây là một hoạt động gắn liền với sự xuất hiện của Nhà nước. Quản lý nhà nước ra đời với tính chất là loại hoạt động quản lý xã hội. Quản lý nhà nước là hoạt động chấp hành và điều hành được đặc trưng bởi các yếu tố có tính tổ chức; được thực hiện trên cơ sở pháp luật và để thi hành pháp luật; được bảo đảm thực hiện chủ yếu bởi hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước. Quản lý nhà nước cũng là sản phẩm của việc phân công lao động nhằm liên kết và phối hợp các đối tượng bị quản lý.

- Khái niệm về quản lý nhà nước trong lĩnh vực quốc tịch: là việc các cơ quan quản lý nhà nước áp dụng các chính sách, pháp luật tác động lên các đối tượng có liên quan nhằm điều chỉnh, thực hiện việc bảo hộ công dân của quốc gia mình cũng như làm thay đổi quốc tịch và thay đổi sự bảo hộ của nhà nước tới cá nhân đang mang quốc tịch của quốc gia đó. Luật Quốc tịch Việt Nam năm 2008 quy định về quyền đối với quốc tịch như sau: “1. Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mỗi cá nhân đều có quyền có quốc tịch. Công dân Việt Nam không bị tước quốc tịch Việt Nam, trừ trường hợp quy định tại Điều 31 Luật này.

Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước thống nhất của các dân tộc cùng sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam, mọi thành viên của các dân tộc đều bình đẳng về quyền có quốc tịch Việt Nam” [15, Điều 2]. Như vậy, dù không có quy định rõ ràng về việc quản lý nhà nước trong lĩnh vực quốc tịch nhưng quy định nêu trên đã thể hiện khái quát chủ trương của Đảng và Nhà nước ta trong lĩnh vực quốc tịch, đặc biệt là việc bảo hộ của Nhà nước đối với công dân Việt Nam, đồng thời thể hiện quan điểm chính trị về vấn đề chủ quyền, lãnh thổ của Nhà nước Việt Nam thông qua quốc tịch của một cá nhân. - Khái niệm quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch: Dưới góc độ hình thức, quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch có thể được hiểu là quá trình các cơ quan nhà nước sử dụng quyền lực của mình tác động có tổ chức và 12 điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong quá trình theo dõi, quản lý đối với người không quốc tịch cũng như các hoạt động của họ với nguyên tắc nhất định nhằm đạt được mục tiêu nhất định. Dưới góc độ nội dung, quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch bao gồm nhiều hoạt động, như ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về không quốc tịch nói chung (nằm trong các quy định về quốc tịch); ban hành các văn bản phối hợp thi hành liên quan đến việc quản lý nhà nước đối với những nhóm người không quốc tịch có đặc trưng riêng; tổ chức thực hiện các văn bản này; tổ chức phổ biến, giáo dục pháp luật về quốc tịch; đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho công chức, viên chức làm công tác quốc tịch; chỉ đạo, hướng dẫn nghiệp vụ về giải quyết vấn đề quốc tịch và những vấn đề phát sinh sau khi xác định được quốc tịch cho những người không quốc tịch (như vấn đề an ninh, quốc phòng, hộ tịch, an sinh xã hội,.

Trên cơ sở những nhận định trên, có thể đưa ra khái niệm cơ bản về quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch là quá trình các cơ quan có thẩm quyền thực hiện các hoạt động, biện pháp hành chính nhằm điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong quá trình theo dõi, quản lý đối với người không quốc tịch cũng như các hoạt động của họ nguyên tắc nhất định nhằm đạt được mục tiêu của quản lý nhà nước về công tác quốc tịch, đảm bảo hạn chế và ngăn chặn tình trạng không quốc tịch đang tồn tại ở Việt Nam phù hợp với các quy định của pháp luật quốc tế về người không quốc tịch. Chủ thể, nội dung và các hình thức quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch 1. Chủ thể Chủ thể của quản lý nhà nước là Nhà nước, thông qua các cơ quan thuộc bộ máy nhà nước, đội ngũ cán bộ, công chức của nhà nước. Hay có thể hiểu chủ thể của quản lý nhà nước là các tổ chức hoặc cá nhân trực tiếp tham gia vào hoạt động quản lý nhà nước.

Chủ thể quản lý nhà nước là các cơ quan, công chức trong bộ máy nhà nước được nhà nước ủy quyền thực hiện quyền quản lý nhà nước trong một lĩnh vực nào đó [24]. Vì vậy, chủ thể của quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch chính là hệ thống các cơ quan nhà nước từ Trung ương đến địa 13 phương được ủy quyền thực hiện chức năng, nhiệm vụ, trách nhiệm quản lý trong lĩnh vực này. Cụ thể, ở Trung ương gồm: Chính phủ, Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng,. và ở địa phương là UBND cấp tỉnh.

Các cơ quan quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch có trách nhiệm thực hiện đầy đủ các hoạt động quản lý phù hợp với phạm vi, lĩnh vực và thẩm quyền của mình nhằm bảo đảm thực hiện hiệu quả các quy định pháp luật về quốc tịch. Theo quy định của Luật Quốc tịch Việt Nam năm 2008 – đạo luật duy nhất có hiệu lực tại Việt Nam liên quan đến lĩnh vực quốc tịch thời điểm này, tại Chương V Trách nhiệm của cơ quan nhà nước về quốc tịch quy định về thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan nhà nước từ Trung ương đến địa phương trong lĩnh vực quốc tịch, bao gồm cả quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch. Cụ thể là: Điều 38 quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nước về quốc tịch, Điều 39 quy định về trách nhiệm của Chính phủ về quốc tịch và Điều 40 quy định về trách nhiệm của các bộ, cơ quan ngang bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài về quốc tịch. Như vậy, các cơ quan thực hiện việc quản lý nhà nước đối với người không quốc tịch là Chủ tịch nước, Chính phủ, Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Ngoại giao (cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, Ủy ban nhà nước về người Việt Nam, Ủy ban biên giới quốc gia), Bộ Quốc phòng (Bộ Tư lệnh bộ đội biên phòng), Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh,.

Trách nhiệm và thẩm quyền của các cơ quan nêu trên đã được thể hiện tương đối đầy đủ trong các quy định pháp luật, gồm cả trách nhiệm, thẩm quyền theo lĩnh vực của mình và cơ chế phối hợp với giữa các bộ, ngành có liên quan với nhau. Theo các quy định này, các cơ quan sẽ chủ động thực hiện trách nhiệm của mình và có sự trao đổi, thông tin cũng như đề nghị các cơ quan hữu quan cùng thực hiện nhiệm vụ quản lý.