CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ðỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC NGÀNH THƯƠNG MẠI 1. TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC NGÀNH THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm quản lý Nhà nước Khái niệm chung về quản lý nhà nước theo nghĩa rộng: “Quản lý Nhà nước là hoạt ñộng của toàn bộ bộ máy Nhà nước từ cơ quan quyền lực Nhà nước: Quốc hội và Hội ñồng nhân dân các cấp; các cơ quan hành chính Nhà nước: Chính phủ, các Bộ, Uỷ ban hành chính Nhà nước; cơ quan kiểm soát: Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và các Viện Kiểm sát nhân dân các cấp. Như vậy, có thể hiểu Quản lý Nhà nước theo nghĩa bao quát là chức năng tổng thể bộ máy Nhà nước với tư cách là một tổ chức quyền lực và mang tính chất pháp quyền, là tổ chức công quyền quản lý toàn xã hội bằng các hoạt ñộng lập pháp, hành pháp, tư pháp.
Theo nghĩa hẹp Quản lý Nhà nước: “Quản lý Nhà nước là hoạt ñộng của riêng hệ thống cơ quan hành chính Nhà nước : Chính phủ, các Bộ các cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Uỷ ban nhân dân các cấp, các sở phòng ban chuyên môn. Theo nghĩa hẹp thì Quản lý nhà nước không bao gồm hoạt ñộng lập pháp và tư pháp của Nhà nước, mà ñó là hoạt ñộng ñiều hành công việc hàng ngày của quyền hành pháp và của hệ thống tổ chức hành chính. Từ việc tìm hiểu, nghiên cứu các khái niệm Quản lý Nhà nước chúng ta có thể ñưa ra một khái niệm chung nhất về Quản lý Nhà nước: là sự tác ñộng của các chủ thể mang tính quyền lực Nhà nước, bằng nhiều biện pháp, tới các ñối tượng quản lý nhằm thực hiện chức năng ñối nội và ñối ngoại của Nhà nước trên cở pháp luật. Khái niệm quản lý Nhà nước ngành thương mại Ngày nay, trong nền kinh tế hiện ñại, ở góc ñộ nhiều hay ít, hầu như ñều áp dụng mô hình kinh tế hỗn hợp mà trong ñó không thể thiếu vai trò của Nhà nước.
Tất cả các nền kinh tế thị trường của các nước ñã và ñang phát triển ñều có sự quản lý, ñiều khiển, can thiệp của Nhà nước ở những phạm vi và mức ñộ khác nhau và bằng các phương thức khác nhau. “Quản lý Nhà nước về kinh tế hay còn gọi là quản lý hành chính – kinh tế là sự quản lý của nhà nước ñối với toàn bộ nền kinh tế quốc dân bằng quyền lực của nhà nước, thông qua pháp luật, chính sách, công cụ, môi trường, lực lượng vật chất và tài chính trên tất cả các lĩnh vực và bao gồm tất cả các thành phần kinh tế” [12, 54]. “Quản lý nhà nước về thương mại là sự quản lý của nhà nước ñối với hoạt ñộng thương mại bằng các công cụ, chính sách, pháp luật nhằm ñạt ñược mục tiêu ñề ra” [12, 54] Có nhiều cách tiếp cận khi nghiên cứu về Quản lý nhà nước ngành Thương mại. Trong phạm vi hạn hẹp của ñề tài, Quản lý nhà nước ngành Thương mại ñược tiếp cận dưới góc ñộ là quá trình thực hiện và phối hợp các chức năng hoạch ñịnh, tổ chức, lãnh ñạo và kiểm soát các hoạt ñộng thương mại trên thị trường trong sự tác ñộng của hệ thống quản lý ñến hệ thống bị quản lý nhằm ñạt mục tiêu thông qua việc sử dụng các công cụ và chính sách quản lý.
Vai trò của quản lý Nhà nước ngành thương mại a. Nhà nước ñịnh hướng, hướng dẫn hoạt ñộng cho sự phát triển của thương mại ðây là yếu tố quan trọng có tính thúc ñẩy nhanh nhịp ñộ phát triển kinh tế nói chung và thương mại nói riêng. Sự ñịnh hướng này ñược thực hiện thông qua việc xây dựng và tổ chức thực hiện các chiến lược, quy hoạch, kế 10 hoạch phát triển kinh tế- xã hội, các chương trình mục tiêu, các kế hoạch ngắn hạn và dài hạn. ðịnh hướng và dẫn dắt sự phát triển của thương mại còn ñược bảo ñảm bằng hệ thống chính sách, sự tác ñộng của hệ thống tổ chức quản lý thương mại từ trung ương ñến ñịa phương.
ðiều tiết và can thiệp hoạt ñộng thương mại Trong ñiều kiện thị trường ở nước ta phát triển không ñồng ñều giữa các khu vực, Nhà nước thực hiện chức năng ñiều tiết và can thiệp vào quá trình hoạt ñộng thương mại trên thị trường bằng các công cụ và biện pháp kinh tế nhằm ñảm bảo phát triển ñồng ñều giữa thành thị và nông thôn, vùng núi , vùng sâu, vùng xa. Nhà nước có vai trò củng cố, bảo ñảm dân chủ, công bằng xã hội cho mọi người, mọi thành phần kinh tế hoạt ñộng thương mại trên thị trường. Xây dựng một xã hội văn minh, dân chủ rộng rãi, khuyến khích và ñề cao trách nhiệm cá nhân là ñiều kiện cho sự phát triển toàn diện kinh tế-xã hội. Trong nền kinh tế thị trường, sự phân hóa giàu nghèo giữa các tầng lớp xã hội là rất lớn.
Nhà nước cần có sự can thiệp và ñiều tiết hợp lý nhằm bảo ñảm tính tự chủ, sáng tạo và làm giàu của mọi công dân. Nhà nước quản lý trực tiếp khu vực kinh tế nhà nước Thành phần kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ ñạo trong công cuộc xây dựng và phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần ở nước ta. Nhà nước trực tiếp quản lý các doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế nhà nước Vai trò chủ ñạo của kinh tế nhà nước là nội dung quan trọng của ñịnh hướng xã hội chủ nghĩa. Duy trì vai trò chủ ñạo của thành phần kinh tế nhà nước là công việc quan trọng ñể vượt qua nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa.
Thông qua các doanh nghiệp nhà nước, nhà nước có thể hướng dẫn chỉ ñạo sự phát triển của các doanh nghiệp nhà nước và của các doanh nghiệp 11 thuộc các thành phần kinh tế khác, tập trung mọi nguồn lực cho sự phát triển công nghiệp hóa, hiện ñại hóa ñất nước. Thông qua thành phần kinh tế Nhà nước, nhà nước nắm và ñiều tiết một bộ phận lớn hàng hóa - dịch vụ chủ yếu có ý nghĩa quan trọng và then chốt của nền kinh tế quốc dân, bảo ñảm cho nền kinh tế hoạt ñộng nhịp nhàng và phát triển cân ñối với nhịp ñộ cao. Tạo lập môi trường thương mại và cạnh tranh cho thương mại phát triển Môi trường ở ñây bao gồm cả môi trường về thể chế pháp lý, môi trường kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trường kỹ thuật - công nghệ. Trong quá trình chuyển ñổi từ nền kinh tế vận hành theo cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp sang cơ chế thị trường, chúng ta thường quá nhấn mạnh về thể chế pháp lý và môi trường kinh tế mà quên ñi môi trường văn hóa - xã hội, môi trường kỹ thuật - công nghệ ñối với phát triển thương mại.
Trong ñiều kiện hiện nay, Nhà nước cần tập trung tạo lập ñồng bộ các ñiều kiện về môi trường trong phát triển thương mại. Bảo ñảm sự ổn ñịnh về mặt kinh tế, chính trị, xã hội cho thương mại phát triển. Nhà nước thực thi cơ chế, chính sách ñể hạn chế tình trạng thiếu cầu, giảm lạm phát, khuyến khích sản xuất và tiêu dùng. Nhà nước tập trung xây dựng kết cấu hạ tầng, bao gồm kết cấu hạ tầng vật chất, tài chính, giáo dục luật pháp cho thương mại.
Tạo lập môi trường cạnh tranh bình ñẳng, môi trường vĩ mô phù hợp với xu hướng phát triển của thương mại trong cơ chế thị trường. Chức năng của quản lý Nhà nước về thương mại a. Chức năng hoạch ñịnh Mục ñích của Nhà nước thực hiện chức năng hoạch ñịnh ñể ñịnh hướng hoạt ñộng thương mại của các chủ thể tham gia thị trường. Chức năng này 12 bao gồm các nội dung cơ bản là hoạch ñịnh chiến lược, quy hoạch phát triển thương mại, phân tích và xây dựng các chính sách thương mại; quy hoạch và ñịnh hướng chiến lược phát triển thị trường, xây dựng hệ thống pháp luật có liên quan ñến thương mại; xác lập các chương trình, dự án, cụ thể hóa chiến lược, ñặc biệt là các lộ trình hội nhập khu vực và quốc tế.
Vai trò của chức năng hoạch ñịnh là giúp cho các doanh nghiệp có phương hướng hình thành phương án, chiến lược, kế hoạch sản xuất kinh doanh. Nó vừa giúp tạo lập môi trường kinh doanh, vừa cho phép Nhà nước có thể kiểm soát hoạt ñộng của các doanh nghiệp và các chủ thể kinh doanh trên thị trường. Chức năng tổ chức và phối hợp các hoạt ñộng quản lý thương mại Nhà nước bằng việc tạo lập các cơ quan và hệ thống tổ chức, quản lý, sử dụng bộ máy này ñể hoạch ñịnh các chiến lược, quy hoạch, chính sách, các văn bản pháp luật. ðồng thời, sử dụng sức mạnh của bộ máy tổ chức ñể thực hiện những vấn ñề thuộc về quản lý Nhà nước nhằm ñưa chính sách và pháp luật vào thực tiễn kinh doanh của doanh nghiệp, hiện thực hóa quy hoạch và kế hoạch.
Với mục ñích trên, chức năng phối hợp có vai trò và bao gồm những nội dung sau: + Hình thành cơ chế phối hợp hữu hiệu giữa cơ quan quản lý Nhà nước về thương mại với các cơ quan quản lý nhà nước liên quan, với các cấp trong hệ thống tổ chức quản lý thương mại của Trung ương, Tỉnh. Trong thương mại quốc tế, chức năng này ñược thể hiện ở sự phối hợp giữa các quốc gia có quan hệ thương mại song phương hoặc trong cùng một khối kinh tế và thương mại, trong nỗ lực nhằm ñạt tới các mục tiêu và ñảm bảo thực hiện các cam kết. + Bồi dưỡng và ñào tạo về nguồn lực ñủ khả năng thực hiện các công việc liên quan tới quản lý Nhà nước về thương mại. Chức năng lãnh ñạo, ñiều tiết các hoạt ñộng thương mại và can thiệp thị trường Mục ñích của chức năng này là nhằm ñiều tiết các hoạt ñộng thương mại, ñiều tiết thị trường ñể các hoạt ñộng này cũng như thị trường phát triển cân ñối, hài hòa, bền vững và ñúng theo quy ñịnh của Nhà nước.
Nội dung và vai trò của chức năng này bao gồm: + Nhà nước là người bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mọi chủ thể kinh doanh, khuyến khích và ñảm bảo bằng luật pháp. Nhà nước hướng dẫn và kích thích các doanh nghiệp hoạt ñộng theo ñịnh hướng thị trường của mình. Mặt khác, Nhà nước can thiệp và ñiều tiết thị trường khi cần thiết ñể ñảm bảo ổn ñịnh kinh tế vĩ mô, duy trì sức mạnh nền tài chính quốc gia, giữ vững sức mua của tiền tệ, ñảm bảo lợi ích của người sản xuất và tiêu dùng.