Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP 1. Một số vấn đề cơ bản về hợp tác xã trong lĩnh vực nông nghiệp 1. Khái niệm hợp tác xã, hợp tác xã trong lĩnh vực nông nghiệp 1. Khái niệm hợp tác xã Liên minh Hợp tác xã thế giới ICA, 1895 định nghĩa “Hợp tác xã là tổ chức tự chủ của các cá nhân, hộ gia đình (thể nhân) và pháp nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một doanh nghiệp được thành viên đồng sở hữu và kiểm soát một cách dân chủ” (Cẩm nang HTX NN).
Theo đó, HTX là tổ chức kinh tế tập thể do các thành viên vừa là đồng sở hữu, đồng thời vừa là khách hàng cùng sở hữu dịch vụ do HTX tạo ra. Theo Khoản 1, Điều 3, Luật HTX năm 2012 của Quốc hội ban hành ngày 20 tháng 11 năm 2012 đã nêu “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã”. (Quốc hội khóa XIII) Như vậy, Hợp tác xã là tổ chức mang tính xã hội, rộng mở cho tất cả những ai có nguyện vọng trở thành thành viên hợp tác xã. Hợp tác xã ra đời dựa trên nguyên tắc dân chủ, bình đẳng, công khai và đoàn kết.
Mỗi thành viên có 1 phiếu bầu. Mục tiêu hoạt động của hợp tác xã là mang lại lợi ích vật chất và tinh thần cho tất cả các thành viên, tập thể và cộng đồng. Mỗi thành viên có trách nhiệm và nghĩa vụ tuân thủ, thực hiện tốt những quy định trong Điều lệ của hợp tác xã, hợp tác, xây dựng và phát triển hợp tác xã. Khái niệm hợp tác xã nông nghiệp HTX nông nghiệp là một trong các hình thức cụ thể của kinh tế tập thể.
HTX trong nông nghiệp là tổ chức kinh tế của những người nông dân có nhu cầu và nguyện vọng, tự nguyện liên kết lại để phối hợp giúp đỡ nhau phát triển kinh tế hoặc đáp ứng tốt hơn các nhu cầu về đời sống của mỗi thành viên, tổ chức và hoạt động theo các nguyên tắc hoặc pháp luật quy định, có tư cách pháp nhân. Hợp tác trong lĩnh vực nông nghiệp là một nhu cầu khách quan, đó là con đường phát triển tất yếu của kinh tế hộ nông dân. Bởi lẽ, do đặc điểm của sản xuất nông nghiệp, cây trồng vật nuôi đều là những cơ thể sống chịu ảnh hưởng trực tiếp của ngoại cảnh như thời tiết, thủy văn, khí hậu và các sinh vật khác. Cùng với các điều kiện thuận lợi, sản xuất nông nghiệp gặp không ít khó khăn, trở ngại do tác động của thời tiết, khí hậu và các yếu tố sâu bệnh phá hoại… đã giúp cho người nông dân hợp tác với nhau, như vậy, sự ra đời của HTX trong lĩnh vực nông nghiệp là nhu cầu khách quan gắn với quá trình phát triển nền nông nghiệp.
Tại Điều 1, Nghị định 43-CP ngày 29/4/1997 của Chính phủ Ban hành điều lệ mẫu HTXNN, nêu khái niệm HTXNN “là tổ chức kinh tế tự chủ, do nông dân và những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật đề phát huy sức mạnh của tập thể và của từng thành viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động dịch vụ hỗ trợ cho kinh tế hộ gia đình của thành viên và kinh doanh trong lĩnh vực sản xuất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm nông, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản và kinh doanh các ngành nghề khác ở nông thôn, phục vụ cho sản xuất nông nghiệp”. Đặc điểm của hợp tác xã trong lĩnh vực nông nghiệp Các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp có các đặc điểm sau: - HTX trong lĩnh vực nông nghiệp là một tổ chức kinh tế hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp. Mục tiêu đầu tiên của HTX là để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng của nông dân về sản xuất, kinh doanh và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. 7 - HTX trong lĩnh vực nông nghiệp thường có quy mô lớn, đông thành viên tham gia.
Ở Việt Nam các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp thường có từ 200 thành viên trở lên tham gia. Số lượng lớn thành viên đồng thời là khách hàng của HTX là một đặc điểm riêng tạo nên sức mạnh của HTX, nhưng cũng gây khó khăn trong việc quản lý của HTX. - HTX trong lĩnh vực nông nghiệp có tư cách pháp nhân và chỉ chịu trách nhiệm trả nợ trong giới hạn tài sản của HTX. Tài sản chung của HTX không được chuyển nhượng và không chia.
Các thành viên chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ của HTX trong phạm vi vốn góp của mình. Tài sản chung của HTX được hình thành và phát triển đến việc phục vụ nhu cầu chung về kinh tế, văn hóa và xã hội của các thành viên. Vì vậy trong suốt quá trình tham gia HTX, các thành viên chỉ được sở hữu phần vốn góp ban đầu của họ, còn tài sản hình thành từ hoạt động của HTX là tài sản chung không chia của HTX. Trong trường hợp thành viên rút ra khỏi HTX, thì tối đa chỉ rút phần vốn đã góp.
Tài sản chung không chia được xem là điều kiện thiết yếu cho sự phát triển bền vững và liên tục của HTX, phản ánh tính cộng đồng cao HTX, khác hẳn với các công ty, theo đó sở hữu của các thành viên góp vốn tương ứng với tỷ lệ góp vốn của mình trong suốt quá trình hình thành và phát triển của HTX. - HTX trong lĩnh vực nông nghiệp là một tổ chức kinh tế có tính dân chủ cao. Các quyết định được ban hành dựa trên biểu quyết của mỗi thành viên, không phụ thuộc vào số lượng vốn góp lớn hay nhỏ của thành viên. HTX được thành lập trên cơ sở vốn góp của thành viên, tuy nhiên HTX khác với các tổ chức kinh tế khác ở tính dân chủ cao.
- HTX trong lĩnh vực nông nghiệp đáp ứng nhu cầu kinh tế, văn hóa và xã hội của thành viên và cộng đồng. Một phần quan trọng trong lợi nhuận của HTX được dùng để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa - xã hội chung của cộng đồng thành viên, đây là cơ chế hiệu quả để các thành viên HTX cùng chia sẻ khó khăn, trách nhiệm, nghĩa vụ và lợi ích, từ đó khuyến khích phát triển tinh thần hợp tác, tính cộng đồng, tinh thần đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các thành viên HTX. Vai trò của hợp tác xã trong phát triển nông nghiệp - Góp phần thúc đẩy kinh tế hợp tác phát triển, giúp các hộ hợp tác với nhau tăng thêm sức cạnh tranh, khai thác các nguồn tiềm năng về vốn, lao động, kỹ thuật để phát triển, góp phần thúc đẩy quá trình xã hội hoá sản xuất, thực hiện tốt vai trò là cầu nối giữa các hộ sản xuất, thành viên với nhà nước và các tổ chức kinh tế. - Góp phần đưa tiến bộ khoa học, công nghệ, thiết bị kỹ thuật hiện đại tới người nông dân trong các khâu sản xuất nông nghiệp và nông thôn; phát triển và mở rộng các hoạt động dịch vụ và hệ thống khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư, khuyến công và khuyến thương; đào tạo, bồi dưỡng kiến thức và thực hành nông nghiệp cho lao động nông nghiệp, nông thôn; tổ chức thực hiện việc phổ cập thông tin khoa học - kỹ thuật và thông tin thị trường đến các xã, thôn.
- Hợp tác xã phát triển sẽ tạo ra nhiều việc làm, góp phần giải quyết công ăn, việc làm, tăng thu nhập và bảo đảm đời sống ổn định cho thành viên và người lao động, giải quyết nhiều vấn đề kinh tế - xã hội ở địa phương, là tiền đề quan trọng để thực hiện dân chủ hoá và nâng cao văn minh ở nông thôn; các hợp tác xã phát huy tinh thần tương thân, tương ái, đoàn kết hỗ trợ giúp đỡ lẫn nhau để vượt nghèo, góp phần làm giảm bớt những mặt tiêu cực của kinh tế thị trường và ổn định xã hội ở nông thôn. - Hợp tác xã nông nghiệp góp phần quan trọng vào việc nâng cấp và phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn: hệ thống điện, thuỷ lợi, giao thông nông thôn, các công trình phúc lợi xã hội, như nhà mẫu giáo, nhà trẻ, nhà văn hoá, trường học để phục vụ cho thành viên và cộng đồng dân cư. Phân loại hợp tác xã trong lĩnh vực nông nghiệp Có nhiều cách phân loại HTX nông nghiệp như phân theo quy mô: HTX thôn, HTX toàn xã, theo mô hình quản lý như HTX một bộ máy ban quản trị kiêm ban chủ nhiệm HTX, HTX hai bộ máy,. 9 Theo Thông tư số 09/2017/TT-BNNPTNT ngày 17 tháng 4 năm 2017, hướng dẫn phân loại và đánh giá HTX nông nghiệp mới đây của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thì HTX được phân loại như sau(Bộ NN và PTNT (2017)): - Hợp tác xã nông nghiệp là hợp tác xã hoạt động sản xuất, sơ chế sản phẩm nông nghiệp trong lĩnh vực nào thì được xếp vào hợp tác xã chuyên ngành đó, gồm: Hợp tác xã trồng trọt, hợp tác xã chăn nuôi, hợp tác xã thủy sản hay ngư nghiệp (bao gồm cả nuôi trồng và khai thác thủy sản), hợp tác xã lâm nghiệp, hợp tác xã diêm nghiệp, HTX nước sạch nông thôn, HTX nông nghiệp tổng hợp.
- Hợp tác xã gồm nhiều hoạt động sản xuất, sơ chế sản phẩm trong các lĩnh vực khác nhau thì gọi là hợp tác xã sản xuất nông nghiệp tổng hợp. - Hợp tác xã có các hoạt động dịch vụ (bao gồm cả dịch vụ thủy lợi) phục vụ cho sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm gọi là hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp. Nguyên tắc hoạt động của hợp tác xã nông nghiệp HTXNN cũng như các HTX trong lĩnh vực khác hoạt động theo các nguyên tắc quy định trong Luật Hợp tác xã được quy định tại Điều 7 của Luật số 23/2012/QH13. Trong đó quy định rõ nguyên tắc hoạt động HTX như sau (Quốc hội khóa XIII (2012)): - Cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân tự nguyện thành lập, gia nhập, ra khỏi hợp tác xã.
Hợp tác xã tự nguyện thành lập, gia nhập, ra khỏi liên hiệp hợp tác xã.