CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGÂN SÁCH XÃ VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH XÃ 1.1 Những vấn đề chung về ngân sách xã 1.1 Quá trình hình thành và phát triển của ngân sách xã NSNN là một bộ phận hữu cơ của tài chính Nhà nước. Nó ra đời, tồn tại và phát triển của Nhà nước và sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa, tiền tệ. NSNN là một hệ thống bao gồm các cấp ngân sách phù hợp với với hệ thống chính quyền các cấp. Ở nước ta hệ thống NSNN gắn bó chặt chẽ với viêc tổ chức bộ máy Nhà nước và vai trò, vị trí của bộ máy trong quá trình phát triển kinh tế xã hội.
Theo hiến pháp, mỗi cấp chính quyền có một cấp ngân sách riêng cung câp phương tiện vật chất cho các cấp chính quyền thực hiện chức năng nhiệm vụ của mình trên vùng lãnh thổ. Chính sự ra đời của hệ thống chính quyền nhà nước các cấp là tiền đề cần thiết để tổ chức hệ thống NSNN nhiều cấp. Phù hợp với mô hình tổ chức hệ thống tổ chức chính quyền Nhà nước, hiện nay hệ thống NSNN ở nước ta được tổ chức thành bốn cấp: Ngân sách trung ương, ngân sách tỉnh (thành phố trực thuộc trung ương), ngân sách huyện (quận, thị xã), NSX (phường, thị trấn).2 Khái niệm, đặc điểm và vai trò của ngân sách xã 1.1 Khái niệm ngân sách xã Xã là một cấp chính quyền cơ sở của bộ máy quản lý nhà nước. Chính quyền xã có những chức năng và nhiệm vụ rất đa dạng phải thực hiện, đòi hỏi phải có nguồn tài chính để đáp ứng.
Tại mỗi thời kỳ lịch sử, ngân sách xã được quan niệm khác nhau, nhưng nó luôn được xem là một phần không thể thiếu trong hệ thống tài chính quốc gia. Hiện nay, ta có thể hiểu khái niệm ngân sách xã như sau: “NSX là là toàn bộ các quan hệ kinh tế giữa các chủ thể phát sinh trong quá trình hình SV: Lê Thị Vân Lớp: CQ49/01.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học Viện Tài Chính 5 Luận Văn Tốt Nghiệp thành tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền Nhà nước cấp xã nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã trong khuôn khổ đã được pháp luật quy định”.2 Đặc điểm của Ngân sách xã NSX là một cấp trong hệ thống NSNN nên nó có những đặc điểm chung của NSNN. Từ các hình thức biểu hiện riêng, có thể rút ra đặc điểm của NSX là: Thứ nhất, NSX là một loại quỹ tiền tệ của bộ máy chính quyền cấp xã. Hoạt động của quỹ này thể hiện trên hai phương diện: Huy động nguồn thu vào gây quỹ (gọi tắt là thu NSX) và phân phối sử dụng các khoản vốn quỹ đó (gọi tắt là chi NSX).
Thứ hai, hoạt động thu chi của ngân sách xã luôn gắn chặt với chức năng, nhiệm vụ của chính quyền xã để được phân cấp, đồng thời luôn chịu sự giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước ở cấp xã, chính vì vậy các chỉ tiêu thu – chi của ngân sách xã luôn mang tính chấp pháp lý. Thứ ba, cùng với mối quan hệ tài chính xuất hiện từ hoạt động thu chi còn có các mối quan hệ và lợi ích. Đó là các mối quan hệ về lợi ích giữa một bên với lợi ích chung của cộng đồng cấp cơ sở mà người đại diện là chính quyền cấp xã với một bên là lợi ích của các chủ thể kinh tế xã hội khác. Thứ tư, Các quan hệ thu chi NSX rất đa dạng và biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau.
Nhưng số thu hoặc chi theo từng hình thức chỉ có thể được thực thi một khi nó đã được ghi vào vào các dự toán và đã được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt theo hình thức chi. Cuối cùng, một đặc điểm khác biệt giữa NSX với các cấp ngân sách khác trong hệ thống NSNN, đo là NSX có tính chất lưỡng tính điều này thể hiện ở chỗ: NSX vừa là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN, vừa là một đơn vị dự toán trực tiếp sử dụng NSNN. Chính yếu tố “lưỡng tính” này của SV: Lê Thị Vân Lớp: CQ49/01.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học Viện Tài Chính 6 Luận Văn Tốt Nghiệp ngân sách xã lại tạo lên những trở ngại không nhỏ cho quá trình quản lý NSX ở nước ta thời gian qua.3 Vai trò của quản lý NSX Thứ nhất, NSX giúp bộ máy chính quyền xã hoạt động hiệu quả. Nhà nước sử dụng quyền lực kinh tế và quyền lực chính trị để cai trị đất nước.
Để thực hiện được chức năng đó thì đòi hỏi phải có các nguồn lực cần thiết. Tuy nhiên, bản thân bộ máy chính quyền Nhà nước không thể trực tiếp tạo ra của cải vật chất được, do vậy nó phải sử dụng một phần của cải vật chất của xã hội để duy trì hoạt động của mình. Nguồn để trang trải được đảm bảo từ NSNN. Xã là một bộ phận của bộ máy chính quyền cấp cơ sở nên nó cũng được đảm bảo bởi một nguồn lực vật chất.
Nguồn để đảm bảo chính là NSX. NSX vừa là cấp ngân sách cơ sở cuối cùng của hệ thống NSNN, vừa có tính độc lập tương đối với hệ thống NSNN, cho phép phát huy được tính chủ động sáng tạo của chính quyền đồng thời đáp ứng được nhiều nội dung thu, ngân sách sát thực hơn với điều kiện từng vùng từng lĩnh vực. Với vị trí như vậy, NSX phát huy đầy đủ vai trò quan trọng trong việc huy động nguồn tài chính. NSX là quỹ tiền tệ duy nhất mà xã có được để huy động nguồn tài chính và phân phối sử dụng cho các hoạt động tại xã, thông qua chi ngân sách để đảm bảo tăng cường hiệu lực và hiệu quả các hoạt động của chính quyền cấp xã.
Hàng năm các khoản chi thường xuyên và chi cho đầu tư phát triển ở địa phương rất tốn kém đòi hỏi một lượng tiền khổng lồ như chi cho quản lý hành chính, lương bổng, các khoản chi mua sắm, sinh hoạt phí của cán bộ xã… mà các khoản chi này đểu được lấy từ NSX. Vì vậy có thể nói nếu không có các khoản chi NSX thì bộ máy nhà nước không thể tồn tại và phát triển được. SV: Lê Thị Vân Lớp: CQ49/01.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học Viện Tài Chính 7 Luận Văn Tốt Nghiệp Thứ hai, xã là cấp chính quyền cở sở, trực tiếp giải quyết các mối quan hệ giữa nhà nước với người dân, mọi chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước , mọi tâm tư nguyện vọng của người dân được thể hiện ở đây. Thứ ba, thu NSX có vai trò cực kì quan trọng bởi vì nó quyết định đến khả năng chi tiêu của xã.
Căn cứ vào quá trình thu và số tiền thu đươc sẽ giúp cho những người làm công tác quản lý biết được tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh vật chất và dịch vụ và các hoạt động khác. Từ đó nhưng người làm quản lý cấp cơ sở có thể kiểm tra giám sát và điều chỉnh khi có sai phạm xảy ra theo đúng hướng, đúng luật và khuyến khích hoạt động này phát triển theo hướng tích cực. Thu NSX sẽ giúp cân bằng giữa người có nghĩa vụ nộp NSNN, trợ giúp các đối tượng khi gặp khó khăn hay thuộc diện ưu đãi của nhà nước. Không chỉ có vậy, thu NSX sẽ giúp điều chỉnh các cá nhân tổ chức vi phạm trong việc nghiêm chỉnh chấp hành nghĩa vụ của mình đối với Nhà nước và cộng đồng.
Bởi vì thông qua các khoản thu phạt các cá nhân tổ chức vi phạm pháp luật sẽ tự điều chỉnh hành vi của mình. Hàng năm thực hiện phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm” hàng loạt các công trình liên thôn, liên xã được xây dựng sửa chữa và nâng cấp, nhờ đó mạng lưới phân bố dân cư đồng đều hơn, phục vụ đắc lực cho giao lưu, phát triển kinh tế nông thôn. Kinh tế nông thôn từng bước có sự chuyển dịch sang nền kinh tế sản xuất hàng hóa. Có được thành tựu kể trên phải kể đến một phần đóng góp lớn từ kinh phí NSX.
Thứ tư, NSX là công cụ thúc đẩy phát triển ổn định kinh tế. Để thúc đẩy công tác giáo dục và đào tạo, các khoản chi cho sự nghiệp giáo dục đào tạo đã khẳng định sự vượt lên trước của sự nghiệp giáo dục và sự đóng góp qua trọng của NSX nhằm thúc đẩy hơn nữa sự nghiệp giáo dục. Các khoản chi SV: Lê Thị Vân Lớp: CQ49/01.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học Viện Tài Chính 8 Luận Văn Tốt Nghiệp này đã góp phần thiết thực vào việc nâng cao dân trí, đảm bảo an toàn sức khỏe cho người dân ngay từ bước đầu. Những vấn đề liên quan đến sức khỏe người dân được quan tâm giải quyết ngay từ mạng lưới y tế xã.
Vấn đề giáo dục mầm non, tiểu học, xóa mù chữ được sự trợ giúp đắc lực của NSX. Thông qua các hoạt động chi NSX mà các cơ quan đoàn thể, cơ quan Đảng mới có thể duy trì hoạt dộng của mình một cách ổn định đem lại tình hiệu lực cho quản lý Nhà nước ở cơ sở. Trình độ dân trí của người dân ngày càng được nâng cao. Có được kết quả này có một phần đóng góp quan trongjcuar các khoản chi NSX cho hoạt động văn hóa, thông tin, thể dục thể thao.
Hệ thống truyền hình, truyền thanh ở xã cũng được xây dựng, sửa chữa và nâng cấp từ các khoản chi của NSX nhằm mục đích mở mang văn hóa nâng cao nhận thức con người, xây dựng nông thôn mới, loại trừ các hủ tục văn hóa phẩm đồ trụy, các âm mưu, hoạt động chống phá chính quyền của các đối tượng thù địch. Thứ năm, NSX giúp bù đắp khiếm khuyết thị trường, đảm bảo công bằng xã hội, gìn giữ môi trường. Các khoản chi thăm hỏi và tặng quà những gia đình có công với cách mạng, chi cứu tế xã hội cho cá nhân, gia đình gặp khó khăn, chi trợ cấp cho các gia đình thương binh…đã thể hiện rằng chi NSX đã góp phần đảm bảo cho các chính sách xã hội được thực hiện tại địa bàn. Qua hoạt động thu, chi NSX đã khẳng định vai trò cực kì quan trọng của NSX đối với quá trình quản lý KT-XH của chính quyền Nhà nước cấp cơ sở.