CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU – CHI NGÂN SÁCH TẠI ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP CÓ THU 1. Tổng quan về ngân sách của đơn vị sự nghiệp công lập có thu 1. Đơn vị sự nghiệp công lập có thu 1. Khái niệm và tiêu thức xác định a) Khái niệm Đơn vị sự nghiệp có thu đó là một tổ chức hoạt động theo các nhiệm vụ được nhà nước giao phó bằng nguồn kinh phí ngân sách cấp và kinh phí thu tại chỗ từ các hoạt động được giao (hoạt động sự nghiệp).
Hoạt động sự nghiệp là những hoạt động cung cấp dịch vụ công cho xã hội nhằm duy trì và đảm bảo sự hoạt động bình thường của xã hội. Hoạt động sự nghiệp không trực tiếp tạo ra của cải vật chất nhưng nó tác động trực tiếp tới lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, có tính quyết định năng suất lao động xã hội. Những hoạt động sự nghiệp mang tính chất phục vụ là chủ yếu và không nhằm mục tiêu lợi nhuận. Đơn vị sự nghiệp công lập được xác định dựa trên những tiêu chuẩn sau: - Có văn bản quyết định thành lập đơn vị sự nghiệp của cơ quan có thẩm quyền ở Trung ương hoặc địa phương.
- Được nhà nước cấp kinh phí và tài sản để hoạt động thực hiện nhiệm vụ chính trị, chuyên môn và được phép thực hiện một số khoản thu phí, lệ phí theo chế độ Nhà nước quy định. - Có tổ chức bộ máy biên chế và bộ máy quản lý kế toán theo chế độ nhà nước quy định. - Có mở tài khoản tại kho bạc nhà nước để kiểm soát các khoản thu, chi tài chính. Khái niệm về đơn vị sự nghiệp có thu thường được quy định theo cơ quan thẩm quyền phê duyệt.
Song theo xu hướng phát triển của nền kinh tế thị trường, các đơn vị sự nghiệp có thu phải tự chủ về mặt tài chính, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy biên chế hoạt động. 9 b) Tiêu thức xác định đơn vị sự nghiệp công lập có thu: Đơn vị sự nghiệp công lập có thu được xác định dựa trên các tiêu thức sau đây: Thứ nhất, là các đơn vị do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập, hoạt động cung cấp dịch vụ công trong các lĩnh vực giáo dục, môi trường, y tế, văn hóa, thể dụng thể thao, sự nghiệp kinh tế, dịch vụ việc làm… Thứ hai, được nhà nước đầu tư cơ sở vật chất, đảm bảo một phần hoặc toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên để thực hiện các nhiệm vụ chính trị, chuyên môn được giao Thứ ba, đơn vị sự nghiệp được nhà nước cho phép thu một số loại phí, lệ phí, trong quá trình hoạt động để thực hiện nhiệm vụ để bù đắp chi phí hoạt động, tăng thu nhập cho cán bộ, viên chức. Thứ tư, đơn vị sự nghiệp có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật kế toán 1. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập có thu Đơn vị sự nghiệp công lập có thu có thể được phân chia theo các tiêu thức sau: Theo sự phân cấp quản lý ngành dọc, từ trung ương tới địa phương có thể chia thành: - Các đơn vị sự nghiệp cấp 1 có thu thuộc các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan trực thuộc Chính phủ, cơ quan trực thuộc UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, các cơ quan đoàn thể, các tổ chức xã hội do Trung ương, địa phương quản lý.
- Các đơn vị sự nghiệp cấp 2, trực thuộc đơn vị sự nghiệp cấp 1. - Các đơn vị sự nghiệp cấp 3 trực thuộc đơn vị sự nghiệp cấp 2 Theo tính chất hoạt động các đơn vị sự nghiệp có thu được phân thành: - Các đơn vị sự nghiệp văn hóa, thể thao - Các đơn vị sự nghiệp kinh tế - Các đơn vị sự nghiệp giáo dục, khoa học - Các đơn vị sự nghiệp y tế - Các tổ chức đoàn thể, nghề nghiệp, xã hội 10 Căn cứ vào nguồn thu của các đơn vị sự nghiệp, đơn vị sự nghiệp được phân loại để thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính như: - Đơn vị sự nghiệp có thu tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp có thu tự chủ về hoạt động tài chính - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được ngân sách nhà nước cấp (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần kinh phí hoạt động) - Đơn vị sự nghiệp có nguồn thu thấp, đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ do nhân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động (gọi tắt là đơn vụ sự nghiệp do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động) Các đơn vụ sự nghiệp có thu hiện này hoạt động theo nguyên tắc tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong việc tổ chức hoạt động, sắp xếp bộ máy, sử dụng lao động và nguồn lực tài chính để hoàn thành nhiệm vụ được giao. Khái niệm và đặc điểm về ngân sách của đơn vị sự nghiệp công lập có thu 1. Khái niệm Ngân sách phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với việc tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ nhất định khi các chủ thể kinh tế - xã hội tham gia vào các hoạt động kinh tế - xã hội nhằm thực hiện mục tiêu đã định.
Xét về mặt hình thức, ngân sách chính là bản kế hoạch thu – chi tài chính. Về mặt bản chất, ngân sách chính là sự tạo lập (thu) và sử dụng (chi) quỹ tiền tệ của các chủ thể nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình. Đồng thời, ngân sách phản ánh sự lựa chọn phương án tài chính trong việc thực hiện hoạt động kinh tế - xã hội của mọi chủ thể trong xã hội. Phạm vi của ngân sách phụ thuộc vào lĩnh vực, quy mô hoạt động của các chủ thể trong một khuôn khổ nhất định, thể hiện thông qua các chính sách tài chính và được thực hiện theo quy định của pháp luật.
Ngân sách của đơn vị sự nghiệp là một bản kế hoạch thu chi nguồn tài chính 11 của các đơn vị sự nghiệp nhằm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ nhất định trong từng thời kì. Đặc điểm và vai trò của đơn vị sự nghiệp công lập Đặc điểm Một là, đơn vị sự nghiệp công lập là những tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội, không vì mục tiêu lợi nhuận. Khác với hoạt động sản xuất kinh doanh, hoạt động sự nghiệp cung ứng dịch vụ cho nền kinh tế nhưng mục đích chính không phải vì mục tiêu lợi nhuận. Nhà nước duy trì, tổ chức, tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp để cung cấp dịch vụ cho thị trường trước hết nhằm thực hiện vai trò của nhà nước trong việc phân phối lại thu nhập và thực hiện chính sách phúc lợi công cộng khi can thiệp vào thị trường.
Nhờ đó, nhà nước hỗ trợ cho các ngành kinh tế hoạt động bình thường, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, đảm bảo và phát triển nguồn nhân lực, thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển và ngày càng đạt hiệu quả cao hơn, đảm bảo không ngừng nâng cao đời sống, sức khỏe, văn hoá và tinh thần của nhân dân. Hai là, kết quả của hoạt động sự nghiệp chủ yếu là tạo ra các dịch vụ công, phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp quá trình tái sản xuất xã hội. Chúng mang lại lợi ích chung có tính bền vững và gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất và giá trị tinh thần. Sản phẩm, dịch vụ của ĐVSN chủ yếu là giá trị về tri thức, văn hoá, phát minh, sức khoẻ, đạo đức… có tính phục vụ không chỉ một ngành, một lĩnh vực nhất định mà khi tiêu thụ sản phẩm đó thường có tác dụng lan toả, truyền tiếp, tác động đến toàn bộ nền kinh tế quốc dân.
Đó là “hàng hoá công cộng”. Nó tác động đến con người về trí và lực tạo điều kiện cho hoạt động của con người, tác động đến đời sống của con người, đến quá trình tái sản xuất xã hội. Ba là, nhờ việc sử dụng các hàng hóa công cộng do hoạt động sự nghiệp tạo ra mà quá trình tái sản xuất ra của cải vật chất trong xã hội được thuận lợi và ngày càng đạt hiệu quả cao. Hoạt động sự nghiệp giáo dục đào tạo, y tế, thể dục, thể thao mang đến tri thức và đảm bảo sức khoẻ cho lực lượng lao động, tạo điều kiện cho nguồn nhân lực có chất lượng ngày càng tốt hơn.
Hoạt động sự nghiệp khoa học, 12 văn hóa mang lại những hiểu biết về tự nhiên, xã hội, tạo ra những công nghệ mới phục vụ sản xuất và đời sống. Vì vậy, hoạt động sự nghiệp luôn gắn bó hữu cơ và tác động tích cực tới quá trình tái sản xuất xã hội. Bốn là, hoạt động sự nghiệp trong các đơn vị sự nghiệp công lập luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế xã hội của nhà nước Năm là, nguồn tài chính cho các đơn vị sự nghiệp nói chung gồm có 3 nguồn chính là từ ngân sách nhà nước; nguồn thu sự nghiệp của đơn vị hay là thu từ các hoạt động cung ứng dịch vụ công và nguồn khác như viện trợ, vay nợ, quà biếu, tặng. Trong lộ trình cải cách cơ chế tài chính đối với các ĐVSN thì nguồn thu sự nghiệp của các đơn vị có xu hướng tăng lên và ngày càng chiếm vai trò quan trọng.
Vai trò Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập là một bộ phận của nền kinh tế và có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế. Trong thời gian qua, các đơn vị sự nghiệp công lập đã có nhiều đóng góp cho sự ổn định và phát triển kinh tế xã hội của đất nước, thể hiện : Một là, cung cấp các dịch vụ công về giáo dục, y tế, văn hóa, thể dục, thể thao.có chất lượng cao cho xã hội, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của nhân dân, góp phần cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân.