lời mở đầu, kết luận, đƣợc cấu tạo gồm 4 chƣơng: - Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý NSNN. - Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. - Chƣơng 3: Thực trạng công tác quản lý NSNN tại huyện Tam Đảo tỉnh Vĩnh Phúc. - Chƣơng 4: Giải pháp tăng cƣờng công tác quản lý NSNN tại huyện Tam Đảo tỉnh Vĩnh Phúc.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Cơ sở lý luận chung về quản lý thu, chi ngân sách nhà nƣớc 1. Những khái niệm cơ bản về quản lý thu, chi ngân sách nhà nước 1. Khái niệm ngân sách nhà nước Luật NSNN số 01/2002/QH11 đã đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hòa XHCN Việt nam khóa XI, kỳ họp thứ 2 thông qua ngày 16/12/2002 quy định: "NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước".
NSNN có thể hiểu là một kế hoạch tài chính quốc gia biểu hiện ở "Toàn bộ các khoản thu và chi của Nhà nƣớc" đƣợc mô tả dƣới hình thức cân đối bằng giá trị tiền tệ. Phần thu thể hiện các nguồn tài chính đƣợc huy động vào NSNN; phần chi thể hiện chính sách phân phối các nguồn tài chính để thực hiện mục tiêu KT-XH. NSNN đƣợc lập và thực hiện cho một thời gian nhất định, thƣờng là một năm và đƣợc "Cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định" ở nƣớc ta là Quốc hội cơ quan quyền lực cao nhất phê chuẩn thông qua. [23] Thực hiện NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc, ở đây nói về khía cạnh vai trò ngân sách là công cụ của Nhà nƣớc khi xây dựng và chấp hành ngân sách.
[13] Thu NSNN bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí, các khoản thu từ hoạt động kinh tế của nhà nƣớc, các khoản đóng góp của các tổ chức, cá nhân, các khoản viện trợ và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. [22] Chi NSNN bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế xã hội đảm bảo bộ máy hoạt động của nhà nƣớc, chi trả nợ của nhà nƣớc, chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. [13] Bản chất của NSNN là quan hệ phân phối sản phẩm xã hội và thu nhập quốc gia. Nhà nƣớc tham gia phân phối sản phẩm xã hội (chủ thể), các tổ chức và cá nhân bị phân phối (khách thể).
Mục đích là thực hiện các chức năng nhiệm vụ của nhà nƣớc nhƣ (quản lý nhà nƣớc, an ninh quốc phòng, y tế giáo dục, đầu tƣ xây dựng. Nguồn thu cơ bản mang tính chất bắt buộc của NSNN là thu nhập quốc dân, đƣợc sáng tạo ra trong khu vực sản xuất kinh doanh và các khoản chi chủ yếu của NSNN mang tính chất không hoàn lại trực tiếp đƣợc hƣớng vào đầu tƣ phát triển kinh tế và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 5 tiêu dùng xã hội. Nhà nƣớc bằng quyền lực chính trị của mình và xuất phát từ nhu cầu về tài chính để thực hiện các chức năng của nhà nƣớc đã xác định các khoản thu, chi của NSNN. Điều này cho thấy sự tồn tại của nhà nƣớc, vai trò của nhà nƣớc đối với đời sống kinh tế xã hội là những yếu tố cơ bản quyết định sự tồn tại của nhà nƣớc và tính chất hoạt động của nó.
NSNN đƣợc sử dụng để phân phối các nguồn tài chính hình thành nên quỹ tiền tệ tập trung, đồng thời nhà nƣớc coi ngân sách là công cụ tài chính để kiểm tra các hoạt động KT-XH. Quá trình phân phối tổng sản phẩm quốc dân đã làm xuất hiện hệ thống các quan hệ tài chính và đƣợc thể hiện ở phần thu cũng nhƣ chi của NSNN. Hệ thống các quan hệ tài chính tạo nên bản chất kinh tế của NSNN.[8] Trong thực tế nhìn bề ngoài của hoạt động NSNN biểu hiện đa dạng với hình thức các khoản thu và các khoản chi tài chính của nhà nƣớc ở các lĩnh vực hoạt động KT-XH. Các khoản thu chi này đƣợc tổng hợp trong một bảng dự toán thu chi tài chính đƣợc thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định.
Các khoản thu mang tính chất bắt buộc của NSNN là một bộ phận các nguồn tài chính chủ yếu đƣợc tạo ra thông qua việc phân phối thu nhập quốc dân đƣợc sáng tạo ra trong khu vực sản xuất kinh doanh và các khoản chi chủ yếu của NSNN mang tính chất cấp phát phục vụ cho đầu tƣ phát triển và tiêu dùng của xã hội. Nhƣ vậy về hình thức có biểu hiện: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nƣớc có trong dự toán, đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền phê duyệt và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện chức năng và nhiệm vụ của nhà nƣớc. [10] Tuy nhiên trong hoạt động của NSNN là hoạt động phân phối các nguồn tài chính của xã hội gắn liền với việc hình thành và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung là NSNN. Trong quá trình phân phối đó làm phát sinh các quan hệ tài chính giữa một bên là nhà nƣớc và một bên là các chủ thể xã hội.
Những quan hệ tài chính này bao gồm: - Quan hệ kinh tế NSNN với các doanh nghiệp: các quan hệ kinh tế này phát sinh trong quá trình hình thành các nguồn thu của ngân sách dƣới hình thức các loại thuế mà doanh nghiệp phải nộp. Đồng thời ngân sách chi hỗ trợ cho sự phát triển của doanh nghiệp dƣới hình thức xây dựng cơ sở hạ tầng, hỗ trợ vốn. - Quan hệ kinh tế NSNN với các đơn vị hành chính sự nghiệp: Quan hệ này phát sinh trong quá trình phân phối lại các khoản thu nhập bằng việc ngân sách cấp kinh phí cho các đơn vị quản lý nhà nƣớc. Đồng thời, trong cơ chế kinh tế thị trƣờng các đơn vị có hoạt động sự nghiệp có các khoản thu phí và lệ phí, nguồn thu Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 6 này một phần các đơn vị làm nghĩa vụ tài chính đối với NSNN và một phần trang trải các chi tiêu của mình để giảm bớt gánh nặng cho NSNN.
- Quan hệ kinh tế NSNN với các tầng lớp dân cƣ: Quan hệ này thể hiện qua việc một bộ phận dân cƣ thực hiện nghĩa vụ tài chính với nhà nƣớc bằng việc nộp các khoản thuế, phí, lệ phí. Một bộ phận dân cƣ khác nhận từ NSNN các khoản trợ cấp theo chính sách quy định. - Quan hệ kinh tế NSNN với thị trƣờng tài chính: Quan hệ này phát sinh khi nhà nƣớc tham gia vào thị trƣờng tài chính bằng việc phát hành các loại chứng khoán của KBNN nhằm huy động vốn của các chủ thể trong xã hội để đáp ứng nhu cầu cân đối vốn của NSNN.[8] Các đơn vị HC Khu vực sự nghiệp doanh nghiệp NSNN Các tầng lớp Thị trƣờng tài dân cƣ chính Sơ đồ 1.1: Mối quan hệ giữa NSNN với các quan hệ kinh tế Nhƣ vậy, đằng sau hình thức biểu hiện bên ngoài của NSNN là một quỹ tiền tệ với các khoản thu và các khoản chi của nó thì NSNN lại phản ánh các quan hệ kinh tế trong qua trình phân phối. Từ sự phân tích trên cho thấy: NSNN là hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính của xã hội để tạo lập và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của nhà nƣớc nhằm thực hiện nhiệm vụ và chức năng của nhà nƣớc.
Khái niệm thu ngân sách nhà nước Xét về mặt nội dung kinh tế, thu NSNN chứa đựng các quan hệ phân phối nảy sinh trong quá trình nhà nƣớc dùng quyền lực chính trị để tập trung một bộ phận tổng sản phẩm quốc dân để hình thành quỹ tiền tệ tập trung nhà nƣớc. Luật Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 7 NSNN ban hành năm 2002 quy định: Thu NSNN bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Quản lý thu NSNN là quá trình Nhà nƣớc sử dụng hệ thống các công cụ chính sách, pháp luật để tiến hành quản lý thu thuế và các khoản thu ngoài thuế vào NSNN nhằm đảm bảo tính công bằng và thúc đẩy SXKD phát triển. Đây là khoản tiền Nhà nƣớc huy động vào ngân sách mà không bị ràng buộc bởi trách nhiệm hoàn trả trực tiếp cho đối tƣợng nộp ngân sách.
Phần lớn các khoản thu NSNN đều mang tính chất cƣỡng bức, bắt buộc mọi ngƣời dân, mọi thành phần kinh tế phải tuân thủ thực hiện.[9] Trong việc quản lý các nguồn thu ngân sách, thuế là nguồn thu quan trọng nhất. Thuế không chỉ chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng số thu NSNN hàng năm mà còn là công cụ của nhà nƣớc để quản lý vĩ mô nền kinh tế quốc dân. Để phát huy tốt tác dụng điều tiết vĩ mô của các chính sách thuế, ở nƣớc ta cũng nhƣ các nƣớc khác trên thế giới, nội dung của chính sách thuế thƣờng xuyên thay đổi cho phù hợp với điều kiện thực tế của đời sống kinh tế - xã hội (KT-XH) và phù hợp với yêu cầu của quản lý kinh tế, tài chính. Các sắc thuế chủ yếu hiện đang đƣợc áp dụng ở nƣớc ta hiện nay gồm: Thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế môn bài, thuế xuất nhập khẩu, thuế thu nhập cá nhân, thuế tài nguyên, thuế sử dụng đất nông nghiệp, thuế chuyển quyền sử dụng đất, thuế nhà, đất.
Khái niệm chi ngân sách nhà nước Chi NSNN là một bộ phận trong cơ cấu NSNN. Theo từ điển giải thích thuật ngữ luật học thì Chi NSNN là hoạt động của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền phân phối và sử dụng quỹ NSNN. Mục đích của chi NSNN là thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc. Chi NSNN là nội dung của chấp hành NSNN nên thuộc trách nhiệm và quyền hạn của hệ thống cơ quan chấp hành và hành chính các cấp.
Căn cứ để thực hiện chi NSNN là dự toán ngân sách hàng năm, quy định của pháp luật về định mức, tiêu chuẩn chi ngân sách. Nếu hoạt động thu NSNN là nhằm thu hút các nguồn vốn tiền tệ để hình thành nên các quỹ NSNN thì chi NSNN là chu trình phân phối, sử dụng các nguồn vốn tiền tệ đã đƣợc tập trung vào quỹ tiền tệ đó.
