Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo là trụ cột then chốt nhằm duy trì hoạt động bộ máy, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội bền vững. Tại huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh, nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước luôn đóng vai trò chủ đạo, tài trợ khoảng 95% tổng nhu cầu vốn giáo dục trên địa bàn. Tuy nhiên, việc phân bổ nguồn lực vẫn gặp nhiều thách thức khi các khoản chi cho con người chiếm tới xấp xỉ 80% tổng chi thường xuyên, khiến nguồn kinh phí dành cho đổi mới chuyên môn và mua sắm thiết bị bị thu hẹp đáng kể.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện chu trình quản lý tài chính công từ khâu lập, phân bổ, chấp hành đến quyết toán ngân sách tại cấp huyện trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh và quy mô dân số đạt 144.071 người năm 2017. Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích thực trạng quản lý chi thường xuyên tại 52 trường học công lập, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn công. Phạm vi nghiên cứu bao quát các dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2015 - 2017 và số liệu khảo sát thực chứng trong năm 2018 tại 14 đơn vị hành chính cấp xã của huyện Tiên Du. Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc lượng hóa các nút thắt trong công tác điều hành ngân sách, cung cấp cơ sở thực tiễn giúp nâng cao tỷ lệ giải ngân đúng hạn, tối ưu hóa định mức phân bổ cho hơn 30.800 học sinh và tăng cường tính tự chủ tài chính cho các cơ sở giáo dục địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết tài chính công hiện đại và lý thuyết hàng hóa công cộng của Paul Samuelson. Giáo dục được định vị là loại hàng hóa công cộng không thuần túy, mang lại ngoại ứng tích cực to lớn cho xã hội, đòi hỏi Nhà nước phải giữ vai trò chủ lực trong việc cung ứng và đảm bảo ngân sách vận hành. Bên cạnh đó, luận văn vận dụng lý thuyết quản lý công mới với trọng tâm chuyển đổi từ quản lý theo yếu tố đầu vào sang quản lý theo kết quả đầu ra, thúc đẩy cơ chế phân cấp và trao quyền tự chủ tài chính theo tinh thần Nghị định số 43/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Khung phân tích của đề tài xoay quanh 4 khái niệm trung tâm bao gồm: chi thường xuyên ngân sách nhà nước cho giáo dục, chu trình quản lý ngân sách (lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán), định mức phân bổ chi sự nghiệp giáo dục, và hiệu quả chi tiêu công. Căn cứ theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và Quyết định số 186/QĐ-TTg ngày 10/02/2017 của Thủ tướng Chính phủ, các nội dung chi thường xuyên được chuẩn hóa thành 4 nhóm nghiệp vụ chính: chi thanh toán cho con người, chi quản lý hành chính, chi hoạt động chuyên môn giảng dạy, và chi mua sắm, sửa chữa nhỏ tài sản phục vụ học tập.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu gồm 65 đối tượng khảo sát được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên đơn giản. Mẫu điều tra bao phủ 100% các cơ quan quản lý đầu mối cấp huyện (gồm 2 đại biểu Ban Kinh tế - Ngân sách Hội đồng nhân dân, 2 cán bộ Ủy ban nhân dân huyện, 3 chuyên viên Phòng Tài chính - Kế hoạch, 3 cán bộ Kho bạc Nhà nước, 2 cán bộ Phòng Giáo dục và Đào tạo) cùng đại diện ban giám hiệu và kế toán tại 15 trường tiểu học, 15 trường trung học cơ sở, 21 trường mầm non và 2 trung tâm giáo dục thường xuyên. Phương pháp chọn mẫu này đảm bảo tính đại diện đa chiều, phản ánh khách quan tương tác nghiệp vụ giữa cơ quan quản lý và đơn vị thụ hưởng ngân sách. Về cơ cấu mẫu, 61,5% người được khảo sát có trình độ đại học, 80% là cán bộ chuyên môn trực tiếp thực hiện công tác tài chính kế toán.

Phương pháp phân tích chủ đạo là thống kê mô tả kết hợp đối chiếu số liệu chi tiết chuỗi thời gian 3 năm từ 2015 đến 2017. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ yêu cầu phải lượng hóa chính xác sự biến động của các dòng tiền ngân sách trong mối tương quan với tốc độ gia tăng số lượng học sinh và đội ngũ giáo viên. Toàn bộ dữ liệu sơ cấp thu thập qua 65 phiếu điều tra hợp lệ được xử lý bằng phần mềm máy tính, phân tổ theo các tiêu chí trình độ, thâm niên và mức độ hài lòng đối với quy trình cấp phát, giúp kiểm định tính logic và xác định chính xác các điểm nghẽn trong chu trình quản lý.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô mạng lưới giáo dục tại huyện Tiên Du mở rộng nhanh chóng, tạo sức ép lớn lên ngân sách địa phương. Tổng số giáo viên toàn huyện tăng từ 1.715 người năm 2015 lên 1.908 người năm 2017, tương ứng mức tăng 11,25%. Trong đó, khối mầm non ghi nhận mức tăng mạnh nhất với 896 giáo viên và 379 lớp học vào năm 2017, tăng 21,08% về số lượng giáo viên so với năm 2015 để đáp ứng nhu cầu gửi trẻ tại các khu công nghiệp tập trung.

Thứ hai, cơ cấu nguồn vốn đầu tư cho giáo dục mất cân đối nghiêm trọng khi nguồn ngân sách nhà nước chiếm tỷ trọng áp đảo khoảng 95% tổng nguồn thu. Nguồn thu từ học phí và lệ phí chỉ chiếm 3,5% năm 2017, giảm nhẹ từ mức 3,8% năm 2015 theo số liệu từ Phòng Tài chính - Kế hoạch. Tương tự, nguồn vốn huy động xã hội hóa đóng góp rất khiêm tốn, chỉ đạt khoảng 1,2% tổng kinh phí vận hành toàn ngành giáo dục huyện.

Thứ ba, cơ cấu chi thường xuyên bộc lộ sự thiên lệch lớn khi các khoản chi cho con người chiếm tới 78,5% đến 80,2% tổng chi thường xuyên giai đoạn 2015 - 2017. Chi hoạt động chuyên môn giảng dạy chỉ chiếm khoảng 11% đến 12%, trong khi chi sửa chữa nhỏ và mua sắm trang thiết bị dao động ở mức 8% đến 9%. Thực trạng này khiến các trường học gặp nhiều khó khăn trong việc trang bị phòng máy vi tính và thiết bị giảng dạy tiên tiến.

Thứ tư, hiệu quả công tác lập và chấp hành dự toán còn nhiều bất cập. Khảo sát 65 cán bộ cho thấy có khoảng 28% ý kiến đánh giá công tác lập dự toán tại đơn vị cơ sở chưa sát với nhu cầu thực tế, dẫn đến việc phải điều chỉnh dự toán nhiều lần trong năm. Tình trạng gửi báo cáo quyết toán chậm so với thời gian quy định tại Kho bạc Nhà nước vẫn tồn tại ở khoảng 20% đơn vị trường học do năng lực kế toán kiêm nhiệm chưa đồng đều.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của sự mất cân đối bắt nguồn từ áp lực gia tăng dân số cơ học và quá trình đô thị hóa nhanh tại Bắc Ninh, trong khi định mức phân bổ ngân sách hiện hành chủ yếu dựa trên chỉ tiêu biên chế thay vì định mức trên đầu học sinh gắn với kết quả đào tạo. Tăng trưởng kinh tế toàn huyện đạt 5,21% năm 2017, thu nhập bình quân đầu người tăng lên 43 triệu đồng/năm, nhưng cơ chế huy động đóng góp từ cộng đồng và doanh nghiệp chưa được thể chế hóa đồng bộ. Khi so sánh với kinh nghiệm quản lý tại huyện Yên Dũng (tỉnh Bắc Giang) và huyện Mỹ Hào (tỉnh Hưng Yên), huyện Tiên Du bộc lộ sự chậm trễ trong việc triển khai cơ chế giao trần ngân sách ổn định 3 năm và chưa triệt để ứng dụng hệ thống thông tin quản lý tài chính tích hợp.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu phân tích có thể được mô hình hóa thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện sự dịch chuyển cơ cấu giữa nguồn ngân sách nhà nước và nguồn thu sự nghiệp, kết hợp bảng ma trận so sánh tỷ lệ chi con người với chi chuyên môn tại 3 cấp học (mầm non, tiểu học, trung học cơ sở). Cách tiếp cận này làm nổi bật bức tranh tổng thể về áp lực chi thường xuyên, cung cấp căn cứ trực quan cho việc tái cơ cấu danh mục chi tiêu công của huyện.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được kiến nghị thực hiện nhằm hoàn thiện công tác quản lý chi thường xuyên giáo dục tại địa bàn huyện:

  1. Đổi mới quy trình lập và giao dự toán ngân sách: Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo chuyển đổi từ phương pháp lập dự toán truyền thống sang lập dự toán trung hạn 3 năm gắn với nhiệm vụ năm học. Mục tiêu cụ thể là giảm tỷ lệ sai lệch dự toán và các khoản chi phát sinh ngoài kế hoạch xuống dưới 5% vào năm 2020.
  2. Tái cấu trúc cơ cấu chi thường xuyên theo hướng nâng cao chất lượng: Ủy ban nhân dân huyện ban hành khung phân bổ ngân sách mới, điều chỉnh tăng tỷ trọng chi cho hoạt động chuyên môn, bồi dưỡng giáo viên và mua sắm thiết bị lên mức tối thiểu 20% đến 22% tổng chi thường xuyên, đồng thời khống chế tỷ trọng chi cho con người ở mức 75% đến 78% trong giai đoạn 2018 - 2022.
  3. Hiện đại hóa quy trình kiểm soát chi và số hóa công tác quyết toán: Kho bạc Nhà nước huyện Tiên Du đẩy mạnh triển khai dịch vụ công trực tuyến mức độ 4, thực hiện số hóa 100% hồ sơ thanh toán qua mạng, rút ngắn thời gian xử lý chứng từ thanh toán xuống dưới 2 ngày làm việc và loại bỏ hoàn toàn hiện tượng chậm nộp báo cáo quyết toán năm.
  4. Nâng cao năng lực chuyên môn đội ngũ kế toán và mở rộng xã hội hóa: Phòng Nội vụ kết hợp Phòng Giáo dục và Đào tạo tổ chức các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý tài chính định kỳ cho 100% kế toán và hiệu trưởng tại 52 trường học, đồng thời xây dựng quy chế thu hút nguồn lực xã hội hóa minh bạch nhằm tăng tỷ trọng nguồn thu ngoài ngân sách lên 8% đến 10% tổng nguồn lực giáo dục trước năm 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  1. Cán bộ quản lý tài chính và công chức Kho bạc Nhà nước cấp huyện: Cung cấp khung phương pháp đánh giá định lượng, biểu mẫu kiểm soát chi và kinh nghiệm xử lý hồ sơ quyết toán ngân sách giáo dục dựa trên bộ dữ liệu 65 mẫu khảo sát thực tế.
  2. Ban giám hiệu và kế toán tại các cơ sở giáo dục công lập: Cung cấp cẩm nang thực hành về quy trình xây dựng dự toán thu chi, lập quy chế chi tiêu nội bộ tiết kiệm và giải pháp tối ưu hóa nguồn thu tự chủ cho hơn 50 trường học mầm non, phổ thông.
  3. Cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh (Sở Tài chính, Sở Giáo dục và Đào tạo): Sử dụng các số liệu thực chứng giai đoạn 2015 - 2017 để rà soát, điều chỉnh định mức phân bổ ngân sách giáo dục phù hợp với đặc thù của các địa phương đang phát triển công nghiệp mạnh như Bắc Ninh.
  4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kế toán công, Tài chính - Ngân hàng: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp nghiên cứu kết hợp dữ liệu sơ cấp - thứ cấp và kỹ thuật phân tích cơ cấu chi thường xuyên cấp huyện.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao chi cho con người lại chiếm tỷ trọng tới xấp xỉ 80% chi thường xuyên giáo dục tại huyện Tiên Du? Nguyên nhân chủ yếu do giáo dục là ngành sử dụng lực lượng lao động lớn với 1.908 cán bộ, giáo viên năm 2017. Các khoản chi lương, phụ cấp đứng lớp, phụ cấp thâm niên và bảo hiểm xã hội mang tính chất bắt buộc theo ngạch bậc, trong khi quy mô học sinh tăng nhanh khiến quỹ lương liên tục phình to.

  2. Tỷ lệ đóng góp của nguồn vốn ngân sách nhà nước cho giáo dục huyện Tiên Du là bao nhiêu? Theo số liệu thống kê giai đoạn 2015 - 2017, nguồn ngân sách nhà nước luôn giữ vai trò chủ lực tuyệt đối, tài trợ khoảng 95% tổng nhu cầu vốn giáo dục của huyện. Nguồn thu học phí chỉ đóng góp khoảng 3,5% và nguồn xã hội hóa đóng góp khoảng 1,2%.

  3. Cỡ mẫu và phương pháp khảo sát sơ cấp trong luận văn được thực hiện như thế nào? Tác giả đã tiến hành khảo sát 65 mẫu đại diện gồm cán bộ Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước, Phòng Giáo dục và Đào tạo cùng ban giám hiệu, kế toán tại 52 trường học theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên trong quý 1 năm 2018.

  4. Hạn chế lớn nhất trong công tác lập dự toán chi giáo dục tại địa phương là gì? Hạn chế lớn nhất là việc xây dựng dự toán chưa bám sát nhu cầu thực tế của từng năm học, chủ yếu dựa trên số liệu lịch sử năm trước. Khoảng 28% cán bộ được khảo sát nhận định dự toán chưa phản ánh đúng các nhu cầu đột xuất về sửa chữa phòng học và mua sắm thiết bị chuyên môn.

  5. Luận văn đề xuất giải pháp công nghệ nào để nâng cao tính minh bạch trong quản lý tài chính trường học? Tác giả kiến nghị triển khai đồng bộ 100% phần mềm kế toán hành chính sự nghiệp tích hợp chữ ký số và kết nối trực tuyến với hệ thống Kho bạc Nhà nước, giúp tự động hóa khâu đối chiếu số liệu và rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ thanh toán xuống dưới 2 ngày làm việc.

Kết luận

  • Công trình đã hệ thống hóa toàn diện lý luận và thực tiễn về quản lý chi thường xuyên ngân sách cấp huyện cho giáo dục đào tạo trong bối cảnh phân cấp tài chính công.
  • Đánh giá thực chứng bức tranh tài chính giáo dục huyện Tiên Du giai đoạn 2015 - 2017 với nguồn ngân sách nhà nước chiếm 95% và chi con người chiếm tới 80% tổng chi.
  • Khai thác thành công bộ dữ liệu khảo sát 65 chuyên gia và cán bộ quản lý để chỉ rõ những bất cập trong quy trình lập dự toán, cấp phát và quyết toán ngân sách.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi với lộ trình triển khai chi tiết giai đoạn 2018 - 2022 nhằm tái cơ cấu chi tiêu và nâng cao hiệu quả đồng vốn ngân sách.
  • Khuyến nghị các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cơ sở giáo dục áp dụng ngay khung phân tích này vào thực tiễn để chuẩn hóa quản trị tài chính công tại các địa phương trên toàn quốc.