Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh và là 1 trong 11 đô thị trung tâm vùng của cả nước, giữ vị thế là Thành phố Lễ hội cội nguồn dân tộc Việt Nam. Cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, dân số đô thị gia tăng mạnh mẽ qua từng năm, đòi hỏi quỹ đất dành cho giao thông đô thị phải đảm bảo tỷ lệ từ 21% đến 25% theo tiêu chuẩn đô thị loại I. Hằng năm, thành phố đón hàng triệu lượt du khách thập phương tham gia các hoạt động văn hóa và lễ hội Giỗ Tổ Hùng Vương, đặt ra yêu cầu rất lớn về công tác quản lý không gian công cộng, an toàn giao thông và mỹ quan đường phố.

Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, công tác quản lý hạ tầng đô thị tại Việt Trì vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Tình trạng lấn chiếm lòng đường, vỉa hè để kinh doanh buôn bán, dựng lều quán, đỗ xe trái quy định diễn ra thường xuyên tại các trục đường chính. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề bất cập trong việc thực thi quy chế trật tự đô thị, thiếu sự đồng bộ trong quy hoạch và hiệu lực thanh tra chưa cao.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý trật tự vỉa hè, phân tích và đánh giá đúng thực trạng tại 5 tuyến phố huyết mạch (Hùng Vương, Nguyễn Du, Quang Trung, Trần Phú, Hai Bà Trưng) trong giai đoạn 2016 – 2018, từ đó kiến nghị hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, đề tài hướng tới mục tiêu giải tỏa hơn 80% các điểm đen vi phạm trật tự hè phố, đảm bảo chiều rộng thông thoáng tối thiểu 1,5 mét cho người đi bộ trên toàn bộ các tuyến đường chính, tạo dựng diện mạo văn minh cho đô thị cội nguồn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của hai lý thuyết nòng cốt: Lý thuyết Quản lý công mới (New Public Management) và Lý thuyết Quản lý không gian công cộng đô thị. Lý thuyết Quản lý công mới đề cao sự phân cấp, phân quyền rõ ràng giữa chính quyền đô thị cấp thành phố và cấp phường, xã, đồng thời chú trọng đến hiệu quả phục vụ nhân dân thông qua quy trình hành chính tinh gọn và minh bạch. Lý thuyết Quản lý không gian công cộng khẳng định vỉa hè và lòng đường là tài sản công, phải được tối ưu hóa cho mục đích giao thông công cộng nhưng vẫn có thể khai thác tạm thời có điều kiện để phát triển kinh tế thương mại địa phương.

Mô hình nghiên cứu phân tích mối quan hệ tương tác giữa ba trụ cột: Khung thể chế pháp lý, Bộ máy thực thi quản lý và Nhận thức của cộng đồng dân cư. Các khái niệm chính được vận dụng xuyên suốt gồm:

  • Đường đô thị và hè phố theo Thông tư 04/2008/TT-BXD và Thông tư 16/2009/TT-BXD.
  • Trật tự an toàn giao thông đô thị theo Luật Giao thông đường bộ năm 2008 và Nghị định 100/2013/NĐ-CP.
  • Cơ chế quản lý sử dụng tạm thời hè phố, lòng đường ngoài mục đích giao thông với điều kiện tiên quyết là bảo đảm bề rộng tối thiểu 1,5 mét dành riêng cho người đi bộ.
  • Phân cấp quản lý nhà nước về trật tự xây dựng và mỹ quan đô thị.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2016 – 2018 do UBND Thành phố Việt Trì, Phòng Quản lý đô thị và Đội Thanh tra trật tự đô thị cung cấp, kết hợp với chuỗi số liệu phát triển hạ tầng đô thị từ năm 2000 đến 2015.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa với cỡ mẫu gồm 150 đối tượng khảo sát, bao gồm 100 hộ kinh doanh cá thể mặt phố và 50 cán bộ quản lý, thanh tra viên, lãnh đạo UBND các phường, xã trên địa bàn. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện tại 5 tuyến phố khảo sát trọng điểm nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho các loại hình đô thị thương mại và dịch vụ.

Tác giả sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, so sánh tỷ lệ phần trăm và phương pháp chuyên gia. Lý do lựa chọn các phương pháp này là nhằm định lượng hóa chính xác mức độ vi phạm thực tế, đo lường nhận thức của người dân và đánh giá khách quan năng lực thực thi công vụ của đội ngũ cán bộ, từ đó làm căn cứ vững chắc cho việc hoạch định chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu điều tra thực tế giai đoạn 2016 – 2018 đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, mức độ vi phạm lấn chiếm vỉa hè để kinh doanh buôn bán và đặt biển quảng cáo diễn ra nghiêm trọng, với 68,4% số hộ mặt tiền trên đường Hùng Vương và 72,1% trên đường Hai Bà Trưng sử dụng toàn bộ hoặc một phần hè phố làm nơi bày bán hàng hóa. Điều này làm cho không gian dành cho người đi bộ bị thu hẹp dưới mức quy chuẩn 1,5 mét trên hơn 60% tổng chiều dài các tuyến đường khảo sát.

Thứ hai, tình trạng sử dụng lòng đường, hè phố làm nơi đỗ xe và tập kết vật liệu xây dựng trái phép vẫn chiếm tỷ lệ cao. Có khoảng 61,5% hộ dân thừa nhận từng để phương tiện giao thông hoặc hàng hóa tràn ra lòng đường vào các khung giờ cao điểm từ 7h00 - 8h30 và 17h00 - 18h30, làm tăng nguy cơ ùn tắc giao thông cục bộ lên khoảng 35% so với các khung giờ khác.

Thứ ba, tồn tại khoảng cách lớn giữa nhận thức pháp luật và hành vi chấp hành. Dù có tới 76,8% số hộ kinh doanh được hỏi hiểu rõ các quy định cấm lấn chiếm hè phố theo Quyết định 3381/2004/QĐ-UBND và Chỉ thị 02/CT-UBND của thành phố, nhưng chỉ có 42,3% hộ tự giác chấp hành thường xuyên khi vắng bóng lực lượng kiểm tra.

Thứ tư, nguồn lực bộ máy quản lý trật tự đô thị còn mỏng và thiếu tính chuyên trách. Cơ cấu cán bộ Đội Thanh tra trật tự đô thị thành phố và lực lượng trật tự các phường chỉ đáp ứng được khoảng 55% nhu cầu tuần tra khép kín trên địa bàn 23 xã, phường. Tỷ lệ cán bộ được đào tạo chuyên sâu về quản lý đô thị và luật xử lý vi phạm hành chính chỉ chiếm khoảng 48%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên xuất phát từ áp lực sinh kế của "kinh tế vỉa hè", khi nguồn thu nhập từ kinh doanh mặt tiền chiếm phần lớn đời sống của cư dân đô thị. Bên cạnh đó, chế tài xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 46/2016/NĐ-CP đối với một số hành vi còn chưa đủ sức răn đe, dẫn đến tình trạng tái phạm sau mỗi đợt ra quân cao điểm. Cơ chế phân cấp giữa Phòng Quản lý đô thị, Công an thành phố và UBND cấp phường còn nhiều điểm chồng chéo, tạo tâm lý ỷ lại trong xử lý vi phạm tại cơ sở.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh trực quan qua bảng tổng hợp các loại hình vi phạm tại 5 tuyến phố và biểu đồ so sánh cơ cấu nhân lực quản lý đô thị giai đoạn 2016 – 2018. Biểu đồ cột minh họa rõ sự sụt giảm tức thời của số vụ vi phạm trong tháng an toàn giao thông (tháng 9 hằng năm) nhưng sau đó lại tăng trở lại khoảng 40% vào các tháng cuối năm.

Khi đối chiếu với các mô hình quản lý hè phố tại Thành phố Hồ Chí Minh hay chính sách quản lý của chính quyền đô thị Bangkok (BMA), nghiên cứu chỉ ra rằng việc cấm đoán cơ học không mang lại kết quả bền vững. Thay vào đó, cần giải quyết bài toán dung hòa giữa trật tự đô thị và nhu cầu mưu sinh thông qua quy hoạch các khu vực thương mại có kiểm soát và ứng dụng công nghệ trong giám sát.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu quả quản lý trật tự vỉa hè, lòng đường tại Thành phố Việt Trì đến năm 2025, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Hoàn thiện công tác quy hoạch và kẻ vạch sơn phân định ranh giới sử dụng hè phố: Phòng Quản lý đô thị phối hợp với Sở Giao thông vận tải và Sở Xây dựng Phú Thọ tiến hành rà soát toàn bộ các tuyến đường có bề rộng vỉa hè từ 3 mét trở lên; tổ chức kẻ vạch sơn phân chia rõ ràng phần dành cho người đi bộ (đảm bảo từ 1,5 mét trở lên) và phần cho phép sử dụng tạm thời để trông giữ xe, hoàn thành mục tiêu 100% các tuyến phố chính trong vòng 12 tháng.
  2. Tinh gọn và nâng cao năng lực chuyên môn cho lực lượng thực thi công vụ: UBND Thành phố Việt Trì chủ trì tổ chức tối thiểu 2 đợt bồi dưỡng nghiệp vụ hằng năm cho 100% cán bộ thanh tra trật tự đô thị và công chức địa chính - xây dựng cấp phường về quy trình xử phạt hành chính, kỹ năng tuyên truyền và kỹ năng xử lý điểm nóng, hướng tới nâng tỷ lệ cán bộ có chuyên môn sâu lên trên 85% trước năm 2022.
  3. Cải tiến quy trình kiểm tra và ứng dụng phạt nguội qua hệ thống camera giám sát: Đội Thanh tra trật tự đô thị phối hợp với Công an thành phố lắp đặt hệ thống camera thông minh tại 15 nút giao thông và các tuyến phố trọng điểm, thực hiện tuần tra cơ động 24/7 và gửi thông báo phạt nguội đối với các hành vi cố tình tái phạm, mục tiêu kéo giảm 70% số vụ lấn chiếm lòng đường trong giai đoạn 2020 – 2023.
  4. Xây dựng mô hình tuyến phố tự quản và gắn kết trách nhiệm cộng đồng: UBND các xã, phường chỉ đạo các tổ dân phố tổ chức cho 100% hộ kinh doanh ký cam kết không lấn chiếm lòng lề đường; định kỳ hằng tháng đánh giá tiêu chuẩn "Gia đình văn hóa", "Tuyến phố văn minh đô thị" gắn với xử lý trách nhiệm người đứng đầu cấp ủy, chính quyền địa phương nếu để xảy ra vi phạm kéo dài.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

  1. Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền đô thị: Cán bộ thuộc UBND cấp quận, huyện, thị xã và lãnh đạo Phòng Quản lý đô thị có thể sử dụng khung giải pháp và quy chế phân cấp của luận văn làm tài liệu tham khảo để xây dựng đề án quản lý trật tự hè phố tại địa phương mình.
  2. Lực lượng thực thi pháp luật và thanh tra đô thị: Các thanh tra viên, cán bộ quản lý trật tự xây dựng và lực lượng công an khu vực có thể nắm bắt quy trình kiểm tra, hồ sơ pháp lý chuẩn và các phương pháp giải tỏa vi phạm không gây xung đột xã hội.
  3. Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công, Đô thị học tìm thấy ở tài liệu này nguồn dữ liệu thực chứng tin cậy, hệ thống chỉ tiêu khảo sát chuẩn hóa và phương pháp luận rõ ràng về quản lý không gian công cộng.
  4. Các đơn vị tư vấn và lập quy hoạch đô thị: Các kiến trúc sư, chuyên gia quy hoạch giao thông có thêm cơ sở thực tiễn về thói quen sử dụng vỉa hè của cư dân để thiết kế mặt cắt ngang đường đô thị tối ưu cho các dự án phát triển hạ tầng tương lai.

Câu hỏi thường gặp

  1. Luận văn tiếp cận bài toán xung đột giữa sinh kế vỉa hè và trật tự đô thị như thế nào?
    Nghiên cứu khẳng định vỉa hè trước hết phải phục vụ người đi bộ, nhưng không cấm đoán cực đoan đối với hoạt động thương mại. Tác giả đề xuất giải pháp quy hoạch phân vùng, kẻ vạch phân định không gian cho phép sử dụng tạm thời có thu phí đối với các tuyến đường đủ điều kiện kỹ thuật trên 3 mét, vừa đảm bảo 1,5 mét cho người đi bộ vừa giữ được nguồn thu nhập cho người dân.

  2. Quy chuẩn pháp lý nào xác định giới hạn cho phép sử dụng tạm thời lòng đường, hè phố?
    Luận văn dựa trên các văn bản cốt lõi như Thông tư 04/2008/TT-BXD, Nghị định 11/2010/NĐ-CP và Nghị định 100/2013/NĐ-CP. Theo đó, việc sử dụng tạm thời ngoài mục đích giao thông chỉ được chấp thuận khi phần vỉa hè còn lại cho người đi bộ tối thiểu đạt 1,5 mét và phần lòng đường còn lại bố trí đủ ít nhất 2 làn xe cơ giới cho một chiều đi.

  3. Rào cản lớn nhất trong công tác quản lý trật tự vỉa hè tại Thành phố Việt Trì giai đoạn 2016 – 2018 là gì?
    Rào cản lớn nhất là ý thức tự giác của khoảng 57,7% hộ kinh doanh chưa cao, thói quen tiện đâu mua đó của người tham gia giao thông và tình trạng thiếu hụt khoảng 45% quân số lực lượng thanh tra trực tiếp tại cơ sở, dẫn đến hiện tượng trật tự chỉ được duy trì trong lúc có đoàn kiểm tra.

  4. Mô hình phân cấp quản lý trật tự đô thị tại Việt Trì có điểm gì đáng chú ý?
    Thành phố đã giao quyền chủ động xử lý địa bàn cho UBND các phường, xã kết hợp với vai trò nòng cốt của Đội Thanh tra trật tự đô thị. Tuy nhiên, luận văn chỉ ra rằng cần làm rõ hơn trách nhiệm cá nhân của Chủ tịch UBND cấp phường và cơ chế chia sẻ thông tin xử phạt vi phạm liên ngành để tránh đùn đẩy trách nhiệm.

  5. Các kiến nghị trong luận văn có áp dụng được cho các thành phố loại I khác không?
    Hoàn toàn có thể áp dụng. Bộ giải pháp gồm quy hoạch kẻ vạch hè phố, ứng dụng công nghệ giám sát và mô hình tuyến phố tự quản được xây dựng trên khung pháp lý quốc gia, phù hợp với đặc trưng kinh tế - xã hội của hầu hết các đô thị loại I và loại II đang trong giai đoạn phát triển nhanh tại Việt Nam.

Kết luận

  • Luận văn đã chuẩn hóa toàn diện khung lý thuyết và hệ thống văn bản pháp lý về quản lý trật tự vỉa hè, lòng đường trong bối cảnh phát triển kinh tế đô thị hiện đại.
  • Đánh giá chân thực thực trạng trật tự đô thị tại 5 tuyến phố trung tâm Thành phố Việt Trì giai đoạn 2016 – 2018 với 68,4% số hộ vi phạm sử dụng vỉa hè kinh doanh.
  • Xác định rõ 4 nhóm nguyên nhân gốc rễ liên quan đến sinh kế người dân, ý thức chấp hành, chế tài xử lý và cơ chế phối hợp liên ngành.
  • Kiến nghị đồng bộ 4 giải pháp khả thi với lộ trình triển khai chi tiết từ việc quy hoạch hè phố đến ứng dụng công nghệ giám sát và kiện toàn bộ máy.
  • Đóng góp nguồn tư liệu khoa học và thực tiễn phong phú, mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về chuyển đổi số và kinh tế ban đêm trong quản trị đô thị thông minh.

Lộ trình triển khai khuyến nghị chia làm hai bước: Trong 6 tháng đầu tiến hành thí điểm kẻ vạch và lắp đặt camera giám sát tại đường Hùng Vương và Hai Bà Trưng, sau 12 tháng tiến hành sơ kết và nhân rộng ra toàn bộ 23 xã, phường thuộc Thành phố Việt Trì.

Hãy liên hệ với cơ sở đào tạo hoặc tác giả để khai thác toàn văn công trình nghiên cứu và ứng dụng ngay những giải pháp quản lý đô thị hữu ích này vào thực tế địa phương.