Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG KIỂM TRA NỘI BỘ TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Có thể khẳng định rằng ở bất kỳ xã hội nào, thời đại nào, con người nào thì giáo dục luôn là chìa khóa để mở ra sự phát triển. Công tác thanh tra, kiểm tra là một trong những lĩnh vực tất yếu mang tính lịch sử. Nó là một công vụ rất quan trọng, một chức năng không thể thiếu trong một chu trình quản lý (Kế hoạch hóa - Tổ chức - Chỉ đạo - Kiểm tra, đánh giá).
Tại Hội nghị cán bộ thanh tra toàn miền Bắc lần thứ nhất ngày 19/4/1957, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Thanh tra là tai mắt của trên, là người bạn của dưới” và chỉ rõ: “Sự kiểm tra việc thực hiện được đặt ra một cách đúng đắn là ngọn đèn pha giúp cho làm sáng tỏ tinh thần hoạt động bộ máy trong bất kỳ thời gian nào, chín phần mười những chỗ hỏng, chỗ hở đều do thiếu sự kiểm tra. Thanh tra và kiểm tra thường xuyên đúng đắn, chắc chắn những chỗ hỏng, chỗ hở đều có thể ngăn ngừa được” [12]. Các nhà nghiên cứu giáo dục trong và ngoài nước đã có nhiều công trình nghiên cứu về lý luận giáo dục, đặc biệt là về quản lý giáo dục: Nguyễn Ngọc Quang - Những khái niệm cơ bản về quản lý giáo dục; Đặng Quốc Bảo - Một số khái niệm về quản lý giáo dục - đào tạo; M.Cônđacốp - Cơ sở lý luận khoa học quản lý giáo dục. Các công trình trên là cẩm nang cho các nhà quản lý giáo dục các cấp trong lý luận cũng như thực tiễn quản lý giáo dục, quản lý nhà trường.
Kiểm tra là một phạm trù lịch sử, mang tính tất yếu của bất cứ một chế độ xã hội nào. Thực tiễn xã hội loài người từ khi hình thành cho đến ngày nay đã chứng minh tính tất yếu của nó. Đề cập đến hoạt động thanh tra, kiểm tra và vai trò ý nghĩa của nó, đương thời các nhà tiền bối của chủ nghĩa Mác-Lê nin đã đánh giá nó như là một công vụ hết sức quan trọng, một chức năng không thể thiếu của cơ quan quản lý nhà nước, quản lý xã hội. 5 Tác giả Hà Sỹ Hồ trong cuốn “Những bài giảng về quản lý trường học” đã cho rằng: “Chức năng kiểm tra đặc biệt quan trọng vì quá trình quản lý đòi hỏi những thông tin chính xác, kịp thời về thực trạng của đối tượng quản lý, về việc thực hiện các quyết định đã đề ra, tức là đòi hỏi những liên hệ ngược chính xác, vững chắc giữa các phân hệ quản lý”; đồng thời khẳng định: “Quản lý mà không kiểm tra thì quản lý sẽ ít hiệu quả và trở thành quản lý quan liêu” [9, tr.
Tác giả Nguyễn Ngọc Quang trong “Những khái niệm cơ bản về quản lý giáo dục” cũng đồng quan điểm khi chỉ ra: “kiểm tra giữ vai trò liên hệ nghịch trong quá trình quản lý. Nó giúp cho chủ thể quản lý điều khiển một cách tối ưu hệ quản lý. Không có kiểm tra, không có quản lý” [14, tr. Về kiểm tra nội bộ, tác giả Lưu Xuân Mới đã viết trong cuốn “Kiểm tra nội bộ trường học”: “Kiểm tra nhằm mục đích xác nhận thực tiễn, phát huy nhân tố tích cực, phòng ngừa, ngăn chặn các sai phạm, giúp đỡ đối tượng hoàn thành tốt nhiệm vụ, đồng thời giúp cho nhà quản lý điều khiển và điều chỉnh hoạt động quản lý đúng hướng đích.
Kiểm tra nhằm mục đích giúp nhà trường nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý và nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo”. Thực trạng hoạt động KTNB ở các trường phổ thông hiện nay, bên cạnh những mặt mạnh, ưu điểm thì không khỏi không còn có những yếu kém, tồn tại, chưa đáp ứng được yêu cầu của công cuộc đổi mới giáo dục, đặc biệt là trong công tác quản lý trường học. Đã có nhiều bài viết đăng trên các Tạp chí về giáo dục, các bài giảng trong các lớp bồi dưỡng thanh tra giáo dục của Thanh tra Bộ GD&ĐT cũng như các trường đại học, các báo cáo thu hoạch về công tác thanh tra, kiểm tra trong giáo dục của các lớp tập huấn cán bộ thanh tra chuyên ngành giáo dục,. cũng đã đề cập tới một số vấn đề chung về công tác thanh, kiểm tra.
Đồng thời cũng đã có một số công trình nghiên cứu của các học viên về quản lý hoạt động KTNB như đề tài: “Quản lý hoạt động KTNB ở các trường tiểu học, Thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc” của tác giả Lại Thị Thanh Huyền, “Một số giải 6 pháp nâng cao chất lượng hoạt động KTNB của các trường THCS ở Thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An” của tác giả Nguyễn Gia Linh, Đề tài “Một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng KTNB trường Trung học cơ sở” của tác giả Nguyễn Duy Hưng. Tuy nhiên vẫn chưa có những công trình nghiên cứu một cách sâu sắc, cụ thể về việc quản lý hoạt động KTNB ở các trường THCS trước yêu cầu đổi mới căn bản toàn diện GD&ĐT hiện nay. Những tài liệu đã dẫn trên đây về công tác thanh tra, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục là những tư liệu quý, thiết thực giúp tác giả luận văn này trong quá trình thực hiện đề tài: “Quản lý hoạt động kiểm tra nội bộ tại các trường trung học cơ sở thuộc quận Hồng Bàng, thành phố Hải Phòng". Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1.
Quản lý Có nhiều cách nhìn khác nhau về khái niệm quản lý: - Warren Bennis, một chuyên gia nổi tiếng về nghệ thuật lãnh đạo đã từng nói rằng: “Quản lý là một cuộc thử nghiệm gắt gao trong cuộc đời mỗi cá nhân, và điều đó sẽ mài giũa họ trở thành các nhà lãnh đạo” [20]. Tiếng Việt cũng có từ “quản lý” và “lãnh đạo” riêng rẽ giống như “manager” và “leader” trong tiếng Anh. - Theo Haror Koontz, quản lý là một hoạt động thiết yếu đảm bảo sự phối hợp nỗ lực của các cá nhân nhằm đạt đến mục tiêu tổ chức nhất định [8]. - Tư tưởng và quan điểm “quản lý” đã có từ cách đây hơn 2500 năm nhưng cho đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, vấn đề quản lý theo khoa học mới xuất hiện.
Người khởi xướng là Fredrich Winslow Taylor với cuốn sách “Các nguyên tắc quản lý theo khoa học”. Theo ông thì người quản lý phải là nhà tư tưởng, nhà lên kế hoạch chỉ đạo tổ chức công việc. Trong cuốn “Khoa học Tổ chức và Quản lý”, tác giả Đặng Quốc Bảo quan niệm: “Quản lý là một quá trình lập kế hoạch, tổ chức, hướng dẫn và 7 kiểm tra những nỗ lực của các thành viên trong một tổ chức và sử dụng các nguồn lực của tổ chức để đạt được những mục tiêu cụ thể” [1]. Khi bàn đến hoạt động quản lý và người quản lý cần khởi đầu từ khái niệm “tổ chức”.
Do tính đa nghĩa của thuật ngữ này nên ở đây chúng ta chỉ nói đến tổ chức như một nhóm có cấu trúc nhất định những con người cùng hoạt động vì một mục đích chung nào đó mà để đạt được mục đích gì đó một con người riêng lẻ không thể đạt đến. Bất luận một tổ chức có mục đích gì, cơ cấu và quy mô ra sao đều cần phải có sự quản lý và có người quản lý để tổ chức hoạt động và đạt được mục đích của mình. Từ các định nghĩa được nhìn nhận từ nhiều góc độ, chúng ta thấy rằng tất cả các tác giả đều thống nhất về cốt lõi của khái niệm quản lý, đó là trả lời câu hỏi; Ai quản lý? (Chủ thể quản lý); Quản lý ai? Quản lý cái gì? (Khách thể quản lý); Quản lý như thế nào? (Phương thức quản lý); Quản lý bằng cái gì? (Công cụ quản lý); quản lý để làm gì? (Mục tiêu quản lý). Từ các nghiên cứu trên và qua nghiên cứu thực tế, tác giả luận văn cho rằng: Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng, có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý để chỉ huy, điều khiển, liên kết các yếu tố tham gia vào hoạt động thành một chỉnh thể thống nhất, điều hoà hoạt động của các khâu một cách hợp quy luật nhằm đạt đến mục tiêu xác định trong điều kiện biến động của môi trường.
Quản lý là hiện tượng tồn tại trong mọi chế độ xã hội. Bất kỳ ở đâu, lúc nào con người có nhu cầu kết hợp với nhau để đạt mục đích chung đều xuất hiện quản lý. Quản lý trong xã hội nói chung là quá trình tổ chức điều hành các hoạt động nhằm đạt được những mục tiêu và yêu cầu nhất định dựa trên những quy luật khách quan. Xã hội càng phát triển, nhu cầu và chất lượng quản lý càng cao.
Hoạt động kiểm tra Hoạt động kiểm tra là một trong các chức năng của quy trình quản lý. Thông qua chức năng kiểm tra mà chủ thể quản lý nắm bắt và điều chỉnh kịp thời các hoạt động để thực hiện tốt các mục tiêu đã định.Mockler: “Kiểm tra là một nỗ lực có tính hệ thống, nhằm thiết lập những hệ thống quản trị, những phản hồi thông tin, nhằm so sánh những kết quả thực hiện với định mức đã đề ra, và để đảm bảo rằng các nguồn lực đang được sử dụng có hiệu quả nhất, để đạt được mục tiêu của tổ chức” [dẫn theo 18, tr. Khái niệm kiểm tra (control) có thể được hiểu theo hai nghĩa: Theo nghĩa rộng, để chỉ hoạt động của các tổ chức xã hội, các đoàn thể và của công dân kiểm tra hoạt động bộ máy của nhà nước. Theo nghĩa hẹp hơn, kiểm tra là hoạt động của chủ thể nhằm tiến hành xem xét, xác minh một việc gì đó của đối tượng bị quản lý xem xét sự phù hợp với trạng thái định trước (kiểm tra mang tính nội bộ của người đứng đầu cơ quan).
Theo tác giả Nguyễn Hữu Luận, kiểm tra được thể hiện ở nhiều góc độ như sau [11]: + Kiểm tra là hoạt động thường xuyên của từng cơ quan, tổ chức nhằm đảm bảo thực hiện nhiệm vụ của chính mình, để tự điều chỉnh, hay tìm biện pháp thực hiện nhiệm vụ tốt hơn, hiệu quả hơn; + Kiểm tra là hoạt động của tổ chức, thủ trưởng cấp trên với cấp dưới của mình nhằm đánh giá mọi mặt, hoặc từng vấn đề do cấp dưới đã thực hiện; + Kiểm tra là hoạt động của các cơ quan Đảng, các tổ chức xã hội, các tổ chức quần chúng tham gia hoạt động giám sát công việc hành chính nhà nước.
