CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA HOẠT ĐỘNG KIỂM TRA NỘI BỘ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn coi phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu. Điều đó được thể hiện trong Điều 61, chương III, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013. Trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, nguồn lực con người Việt Nam càng trở nên có ý nghĩa quan trọng, quyết định sự thành công của công cuộc phát triển đất nước.
Giáo dục ngày càng có vai trò và nhiệm vụ quan trọng trong việc xây dựng một thế hệ người Việt Nam mới, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội. Nhận thức được vai trò to lớn của giáo dục trong tiến trình xây dựng và phát triển đất nước, các nhà nghiên cứu giáo dục trong và ngoài nước đã có nhiều công trình nghiên cứu về lý luận giáo dục, đặc biệt là về quản lý giáo dục. Đó là cẩm nang cho các nhà quản lý giáo dục các cấp trong lý luận cũng như thực tiễn quản lý giáo dục, quản lý nhà trường. Các tác giả đã nêu lên những nguyên tắc chung của việc quản lý hoạt động giáo dục, quản lý nhà trường, từ đó chỉ rõ một số biện pháp quản lý giáo dục.
Một trong số các biện pháp hữu hiệu để duy trì, điều chỉnh hoạt động của hệ quản lý đi đúng mục tiêu, kế hoạch đó là các biện pháp thanh tra, kiểm tra, đánh giá kết quả công việc trong từng giai đoạn nhất định. Ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về kiểm tra, đánh giá trong quản lý và dạy học như: “Quản lý trường phổ thông” của Viện Khoa học giáo dục (1985) đã nêu lên tầm quan trọng của hoạt động kiểm tra trong nhà trường [15]. Tác giả Lưu Xuân Mới với một số nghiên cứu: “Kiểm tra nội bộ trường học” (1993) [15]; “Hiệu trưởng với công tác kiểm tra nội bộ trường học” (1998) [16]; “Kiểm tra, thanh tra, đánh giá trong giáo dục” (1998) [17]. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Kiểm tra - đánh giá trong dạy - học đại học” của tác giả Đặng Bá Lãm (2003) [13].
“Quản lý và lãnh đạo nhà trường” của hai tác giả Trần Kiểm và Bùi Minh Hiền (2006) [12]. “Quản lý giáo dục: một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của các tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc (Chủ biên), Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Trọng Hậu, Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Sỹ Thư (2012) [14]. “Tài liệu bồi dưỡng nghiệp vụ cộng tác viên thanh tra giáo dục” của Học viện Quản lý giáo dục và Trường Cán bộ quản lý giáo dục thành phố Hồ Chí Minh (tháng 4/2015) [10]. Tác giả Hà Sỹ Hồ trong cuốn: "Những bài giảng về quản lý trường học", đã cho rằng: "Chức năng kiểm tra đặc biệt quan trọng vì quá trình quản lý đòi hỏi những thông tin chính xác, kịp thời về thực trạng của đối tượng quản lý, về việc thực hiện các quyết định đã đề ra, tức là đòi hỏi những liên hệ ngược chính xác, vững chắc giữa các phân hệ quản lý…".
Ông khẳng định: "Quản lý mà không kiểm tra thì quản lý sẽ ít hiệu quả và trở thành quản lý quan liêu" [11]. Tác giả Nguyễn Ngọc Quang trong "những khái niệm cơ bản về lý luận, quản lý giáo dục" cho rằng: Quá trình quản lý diễn ra qua năm giai đoạn: chuẩn bị kế hoạch hoá; kế hoạch hoá; tổ chức; chỉ đạo và kiểm tra, trong đó, giai đoạn 5 - kiểm tra, là giai đoạn cuối cùng, kết thúc một chu trình quản lý. Kiểm tra giúp cho việc chuẩn bị tích cực cho kỳ kế hoạch tiếp theo. Kiểm tra tốt, đánh giá được sâu sắc và chuẩn bị trạng thái cuối cùng của hệ (nhà trường) thì đến kỳ kế hoạch (năm học) tiếp theo việc soạn thảo kế hoạch năm học mới sẽ thuận lợi, kế thừa được các mặt mạnh để tiếp tục phát huy, phát hiện được lệch lạc để uốn nắn, loại trừ.
Tác giả kết luận: "như vậy, kiểm tra giữ vai trò liên hệ nghịch trong quá trình quản lý. Nó giúp cho chủ thể quản lý điều khiển một cách tối ưu hệ quản lý. Không có kiểm tra, không có quản lý" [13]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Gần đây một số luận văn thạc sỹ khoa học giáo dục chuyên ngành quản lý giáo dục bước đầu tổ chức nghiên cứu thực trạng và hệ thống được một số vấn đề về quản lý cũng như đề xuất một số biện pháp quản lý công tác KTNB trường học; một số báo cáo thu hoạch về công tác thanh tra giáo dục của các lớp tập huấn cán bộ thanh tra, cộng tác viên thanh tra giáo dục, các tác giả cũng có đề cập đến một số vấn đề chung về công tác thanh tra giáo dục, kiểm tra nội bộ trường học nhưng chủ yếu về các vấn đề thanh tra, đánh giá một giáo viên, một nhà trường, kiểm tra chuyên môn.
Đầu năm học, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Quảng Ninh và Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Cẩm Phả đã ban hành văn bản những văn bản chỉ đạo, hướng dẫn về công tác thanh tra, kiểm tra, trong đó nhấn mạnh tầm quan trọng và có hướng dẫn cụ thể về công tác KTNB. Thêm vào đó, trên địa bàn thành phố Cẩm Phả cũng chưa có công trình nghiên cứu nào về quản lý công tác KTNB trường học. Do vậy, vấn đề quản lý công tác KTNB trường học nói chung và KTNB trường THCS nói riêng của phòng giáo dục rất cần được nghiên cứu; những lý luận về công tác KTNB trường THCS và quản lý công tác KTNB trường THCS vẫn rất cần được tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ và ứng dụng ngay trong thực tiễn phong phú của các đơn vị cơ sở giáo dục. Những tài liệu đã dẫn viết về công tác thanh tra, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục của các nhà nghiên cứu lý luận giáo dục là những tư liệu quý, thiết thực giúp tôi tham khảo trong quá trình thực hiện đề tài: nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng công tác quản lý hoạt động KTNB trường THCS của phòng giáo dục và Đào tạo Cẩm Phả, từ đó đề xuất một số biện pháp quản lý công tác KTNB trường THCS của phòng giáo dục nhằm góp phần thực hiện thắng lợi những mục tiêu giáo dục trong giai đoạn mới.
Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 1. Quản lý Ngay từ khi xã hội loài người xuất hiện thì nhu cầu quản lý cũng được hình thành. Để đương đầu với sức mạnh của tự nhiên, để tồn tại và phát triển, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con người đã phải hình thành các nhóm hợp tác lao động tập thể nhằm thực hiện những mục tiêu mà từng cá nhân riêng lẻ không thực hiện được. Điều này đòi hỏi phải có sự tổ chức, phải có phân công và hợp tác lao động.
Quản lý được ra đời từ đó. Có thể nói, quản lý xuất hiện từ rất sớm và tồn tại phát triển đến ngày nay, nó gắn liền với hoạt động của con người trong cuộc sống. Hoạt động của con người ngày càng đa dạng, phức tạp và phong phú. Chính vì sự phong phú đó nên khi nói đến quản lý đã có rất nhiều khái niệm khác nhau và tư tưởng quản lý cũng khác nhau: “Quản lý” theo quan niệm của một số tác giả nước ngoài: - Theo Harold Koontz cho rằng: “Quản lý là một yếu tố cần thiết để đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân” [dẫn theo 8].Taylor “Quản lý là biết được chính xác điều mình muốn người khác làm và sau đó biết được họ làm có tốt hay không, có rẻ nhất hay không” [dẫn theo 8].
- Theo Mary Parker Follett “Quản lý là nghệ thuật khiến công việc được thực hiện thông qua người khác” [dẫn theo 8]. “Quản lý” theo quan niệm của các tác giả trong nước: - Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: “Quản lý là sự tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động (nói chung là khách thể quản lý) nhằm đạt được những mục tiêu dự kiến” [20]. - Tác giả Hà Thế Ngữ và Đặng Vũ Hoạt cho rằng:“Quản lý là một quá trình định hướng, có mục tiêu, quản lý một hệ thống nhằm đạt được những mục tiêu nhất định” [18]. - Nhóm các tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Trọng Hậu, Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Sỹ Thư khẳng định: “Quản lý là quá trình tác động có định hướng, có tổ chức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý, thông qua các cơ chế quản lý, nhằm sử dụng có hiệu quả các nguồn lực trong điều kiện môi trường biến động để hệ thống ổn định, phát triển, đạt được những mục tiêu đã định” [14].
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những ý chung của các định nghĩa, có thể nói: “Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý và khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực, các thời cơ của tổ chức để đạt mục tiêu đặt ra” [9]. Quản lý giáo dục Quản lý giáo dục là một khoa học quản lý chuyên ngành, người nghiên cứu trên nền tảng của khoa học quản lý nói chung, cũng giống như khái niệm quản lý, khái niệm quản lý giáo dục cũng có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Ở đây chúng tôi chỉ đề cập tới khái niệm giáo dục trong phạm vi quản lý một hệ thống giáo dục nói chung mà hạt nhân của hệ thống đó là các cơ sở trường học, Về khái niệm quản lý giáo dục các nhà nghiên cứu đã quan niệm như sau: Theo tác giả Đặng Quốc Bảo thì: “Quản lý giáo dục theo nghĩa tổng quát là hoạt động điều hành phối hợp của các lực lượng xã hội nhằm thúc đẩy công tác đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu của xã hội” [1]. Theo tác giả Trần Quốc Thành: “Quản lý là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý để chỉ huy, điều khiển hướng dẫn các quá trình xã hội, hành vi và hoạt động của con người nhằm đạt tới mục đích, đúng với ý chí quản lý, phù hợp với quy luật khách quan” [22].