Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến hoạt động xuất bản và quản lý hoạt động xuất bản nói chung 1. Các công trình nước ngoài Lĩnh vực xuất bản và quản lý HĐXB đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả trên thế giới, trong đó có những công trình đã công bố liên quan đến nội hàm nghiên cứu của luận án, như: Hean Tat Keh (1998), “Evolution of the book publishing industry Structural changes and strategic implications” (Sự phát triển của ngành XB sách thay đổi cấu trúc và ý nghĩa chiến lược) [73] đã được đăng trong tạp chí Journal of Management History.
Tác giả bài viết đã đi từ lịch sử của XB, với những quy trình rất chặt chẽ, phức tạp để XB một cuốn sách. Dần dần, theo thời gian, cấu trúc của XB truyền thống cũng dần đổi khác, trên cơ sở sự thay đổi của công nghệ, của nhu cầu đọc sách, có những hoạt động sáp nhập và mua lại (Mergers and acquisitions). Theo tác giả thì sự thay đổi về cấu trúc của ngành XB có những ý nghĩa chiến lược, trong đó, trọng tâm là ba vấn đề: thứ nhất, làm thay đổi cơ cấu thị trường (Market structure), thứ hai, tác động làm thay đổi thị hiếu đọc sách của độc giả (Integrity of the book) và ba là vấn đề bản quyền (Copyright). Tác phẩm Xuất bản và phát triển của nhóm tác giả Philip G.Altbach và Damtew Teferra (Chủ biên, 1999) [41] đã nêu một số hoạt động và quản lý HĐXB trên thế giới, những xu hướng phát triển trong ngành XB sách hiện nay; XB sách ở những nước thuộc thế giới thứ ba; kinh tế học XB sách; vấn đề bản quyền quốc tế; vấn đề XB sách phục vụ giáo dục; chuyển đổi từ hệ thống XB Nhà nước sang hệ thống XB thương mại ở các nước châu Phi; XB điện tử; dự báo các vấn đề và xu hướng XB ở thế kỷ XXI của các nước đang phát triển.
Các tác giả ở công trình này cũng đã chỉ ra những vấn đề hiện nay mà XB phải đối mặt, như: Tác động của những công nghệ mới, việc khó kiểm soát ngành XB, vấn đề bản quyền, những biến đổi 9 trong ngành XB. Trong công trình này, tác giả Paul Brickhill cũng đã phân tích kỹ về việc chuyển đổi từ hệ thống XB Nhà nước sang hệ thống XB thương mại ở các nước châu Phi, trong đó, đặt câu hỏi: “Vai trò của chính phủ: Thực hiện hay quản lý” [41, tr. Đây là vấn đề rất có giá trị trong việc nghiên cứu, đánh giá hoạt động quản lý XB tại Tp. Cũng trong công trình này, tác giả Czeslaw Jan Grycz đã giới thiệu về “Xuất bản điện tử: Công nghệ và ngành xuất bản mới” [41, tr.245 - 292], giúp người nghiên cứu có góc nhìn chuyên sâu về XB điện tử - một hình thức XB hiện đại xuất hiện trên thế giới trong thời gian qua và có sức phát triển mạnh mẽ trong thời gian gần đây.
Cuối cùng của công trình là bài viết “Xuất bản ở Thế giới thứ ba: Các vấn đề và xu hướng cho thế kỷ XX” của Philip G.Altbach, nêu ra những thách thức mà XB ở các nước chậm phát triển và đang phát triển (trong đó có Việt Nam mà cụ thể là Tp.HCM phải đối mặt. Đồng thời gợi mở những xu hướng, cách làm mới, như: Đẩy mạnh hợp tác khu vực, tăng cường marketing và phân phối, đổi mới công nghệ. Từ những luận điểm cơ bản này, gợi ý cho NCS đưa ra những đề xuất về giải pháp quản lý HĐXB trong bối cảnh hội nhập quốc tế tại một địa phương cụ thể như Tp. Đề cập đến vấn đề công nghệ XB hiện đại, tác giả Robbie Allen (2006) cũng đã có công trình nghiên cứu The dynamics of Internet publishing on the computer book industry (Động lực của xuất bản Internet đối với ngành công nghiệp sách máy tính) [76].
Đây là luận án thuộc Chương trình Quản lý và Thiết kế hệ thống phối hợp với Viện Công nghệ Massachusetts, Khoa Kỹ thuật Xây dựng và Môi trường, Mỹ. Theo tác giả luận án thì sự ra đời của Internet đã tác động rất mạnh mẽ đến nhiều ngành công nghiệp, trong đó có ngành kinh doanh XBP. Trong khi nhiều phân khúc của ngành XB đã cố gắng sử dụng Internet để tăng hoặc thay thế các nguồn doanh thu hiện có, thì một số Nxb sách giấy lại đang tỏ ra lúng túng trong thế giới công nghệ, chậm đổi mới để bắt kịp xu thế đó. Công trình đã so sánh giữa XB bằng hình thức Internet với XB truyền thống, chỉ ra những giới hạn của XB truyền thống (Limitations of Traditional Publishing), những thuận lợi của XB trên Intemet (Advantages of Internet Publishing).
Luận án cũng xem xét các mô hình XB thông 10 qua hình thức Internet khác nhau đã được sử dụng cho đến nay, như: XB không vì mục đích lợi nhuận, XB dựa vào doanh thu quảng cáo, mô hình tập đoàn XB,. Công trình cũng phác thảo các cơ hội và thách thức, cùng với đó là các điều kiện cho các phương pháp và quy trình mà các Nxb sách máy tính nên xem xét để tồn tại trong thời đại Internet. Những vấn đề được đặt ra trong luận án gợi mở cho NCS trong nghiên cứu sự chuyển biến về hình thức XB mới trong thời đại kỹ thuật số của các đơn vị XB tại Tp.HCM, việc quản lý XBP điện tử trong bối cảnh này cũng đặc biệt cần lưu ý, phù hợp với bối cảnh hội nhập hiện nay. Về HĐXB và quản lý HĐXB ở một đất nước có nhiều điều kiện tương đồng như là đất nước Trung Quốc trong Luận đàm về ngành xuất bản Trung Quốc (XB năm 2013) của tác giả Trần Hân [20] đã nghiên cứu một cách có hệ thống các giai đoạn phát triển của XB Trung Quốc kể từ sau cải cách mở cửa năm 1978, những phân tích về một số vấn đề mấu chốt cần giải quyết trong sự phát triển dài hạn của ngành XB Trung Quốc, đưa ra con đường và biện pháp giải quyết những vấn đề của ngành XB Trung Quốc.
Tác giả còn đề cập đến các nội dung như: thị trường bên bán và thị trường bên mua, quản lý giá sách, phương thức chia sẻ rủi ro trong phát hành sách, chế độ đại lý tiêu thụ sách, chi phí thu thập thông tin, khai thác thị trường sách tiềm năng, hệ thống lưu thông XB hiện đại, năng lực sáng tạo trong XB, XB số và các ngành nghề liên quan đến nội dung. Tác giả cuốn sách đã đề cập một số vấn đề lớn mà ngành XB Trung Quốc cần phải giải quyết trong thời gian tới, trong đó có vấn đề lựa chọn mô hình Nxb và chuyển đổi cơ chế mô hình doanh nghiệp. Vấn đề này cũng là những gợi ý tham khảo cho NCS khi đề xuất các giải pháp liên quan đến các thiết chế XB tại Tp. Bàn về chính sách công nghiệp và vai trò của Chính phủ trong công nghiệp xuất bản, De Prato Giuditta và Jean Paul Simon (2014) với bài viết “Public policies and government interventions in the book publishing industry” (Chính sách công và sự can thiệp của chính phủ trong ngành XB sách) [70], đăng trong tạp chí The Journal of Policy, Regulation and Strategy for Telecommunications, Information and Media đã tập trung vào những vấn đề quan trọng trong HĐXB như: quyền sở hữu trí tuệ và các vấn đề vi 11 phạm bản quyền, quy định về giá sách, quy định về thuế giá trị gia tăng giữa sách in và sách điện tử, các tổ chức đóng vai trò như các thư viện và cơ quan đăng ký, và các vấn đề cạnh tranh.
Bài viết đã tập trung nhiều hơn vào việc phân tích những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của các văn bản chính sách cũng như những hành động thực tế của các chủ thể quản lý là các cơ quan nhà nước đến năm vấn đề đó, cũng như đến toàn bộ HĐXB. Các tác giả cũng đã có những đánh giá khái quát về chính sách tác động đến HĐXB, vấn đề này có giá trị tham khảo khi NCS phân tích các vấn đề thực tiễn của HĐXB tại Tp.HCM đặt trong bối cảnh hiện nay. Ở một góc nhìn khác, tác giả Châu Úy Hoa nghiên cứu sự tương tác giữa công nghệ và XB, khảo sát sự ảnh hưởng từ sự thay đổi của công nghệ đối với lĩnh vực XB nhìn từ giác độ lịch sử phát triển của công nghệ. Trong công trình Truyền thông số và chuyển đổi mô hình xuất bản (2017) [21], tác giả đã phân tích ảnh hưởng của sự thay đổi trong phương thức đọc của con người đối với chuyển đổi mô hình XB.
Đặc biệt, tác giả tập trung phân tích, luận giải ảnh hưởng của truyền thông số tới phương tiện XB, quy trình XB và mô hình kinh doanh. Theo đó, tác giả đã xem xét kết cấu của chuỗi ngành nghề XB số với 3 phân khúc: Phân khúc trên là các nhà cung cấp nội dung, bao gồm các đơn vị XB truyền thống, nhà cung cấp nội dung và dịch vụ trên điện thoại di động; phân khúc giữa là nhà cung cấp dịch vụ và nhà sở hữu trang mạng; phân khúc dưới là các nhà tiêu thụ bao gồm nền tảng tiêu thụ online, hệ thống các nhà phân phối, các nhà bán lẻ. Công trình này, tác giả còn rút ra một số kinh nghiệm trong phát triển XB số của các nước tiên tiến trên thế giới, như: Nxb truyền thống có vị trí chủ đạo trong ngành XB số, sáp nhập, thu mua lại doanh nghiệp và sử dụng vốn đầu tư là hai biện pháp quan trọng để chuyển đổi sang mô hình số hóa và mô hình XB khác nhau thì sử dụng mô hình kinh doanh khác nhau. Những luận điểm của tác giả trong công trình này là những căn cứ quan trọng để NCS có những đánh giá về HĐXB tại Tp.HCM với những hình thức XB và những sản phẩm XB mới như là XB điện tử.
Một số nghiên cứu khác như Rüdiger Wischenbart (2017): Global Trends in Publishing 2014 An overview of current developments and driving forces in the 12 transformation of the international publishing industry – (Xu hướng toàn cầu XB quốc tế 2014, tổng quan về những phát triển hiện nay và động lực chuyển đổi của ngành xuất bản quốc tế) [78] đã đưa ra những nhận định về hướng phát triển của ngành công nghiệp XB trong bối cảnh mới. Sự phát triển rộng lớn hơn của chuỗi giá trị số hóa ảnh hưởng đến tất cả những ngành công nghiệp nội dung. Những diễn biến mới thực sự của kỹ thuật đang ảnh hưởng đến thị trường.