Chương 1: Cơ sở lý luận và khía cạnh pháp lý của vấn đề bảo hộ thƣơng mại trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế; Chương 2: Cơ sở pháp luật quốc tế và vấn đề bảo hộ thƣơng mại hàng hóa ở Việt Nam; Chương 3: Cơ sở pháp luật quốc tế và vấn đề bảo hộ thƣơng mại dịch vụ ở Việt Nam; Chương 4: Giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam liên quan đến việc sử dụng các biện pháp bảo hộ thƣơng mại sau khi gia nhập WTO. Tuy nhiên, cuốn sách đi sâu phân tích về bảo hộ thƣơng mại trong quá trình hội nhập, là một phần nội dung chuyên sâu của đề tài nghiên cứu. Năm 2012, Bộ Công Thƣơng nghiên cứu về ―Chính sách thương mại nhằm phát triển bền vững ở Việt Nam thời kỳ 2011-2020‖. Mục đích nghiên cứu là làm rõ cơ sở khoa học để xây dựng và hoàn thiện chính sách phát triển xuất, nhập khẩu phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế nhanh và bền vững ở Việt Nam thời kỳ 2011- 2020.
Thông qua 33 bài tham luận của các nhà khoa học, các nhà quản lý, sáu nội dung chính đƣợc đề cập phân tích. (1) Lý thuyết phát triển bền vững, cơ sở lý luận xây dựng chính sách xuất, nhập khẩu theo hƣớng phục vụ yêu cầu phát triển bền vững ở Việt Nam thời kỳ 2011-2020 (2) Đánh giá thực trạng xuất, nhập khẩu theo các tiêu chí phát triển bền vững: Các báo cáo đều thống nhất nhận định rằng, trong 10 năm qua, hoạt động xuất, nhập khẩu đã có những đóng góp quan trọng đối với tăng trƣởng kinh tế, giải quyết các vấn đề xã hội, môi trƣờng. Tuy nhiên, phát triển xuất, nhập khẩu của nƣớc ta trong giai đoạn vừa qua chƣa bền vững: chất lƣợng 12 tăng trƣởng xuất khẩu chƣa cao; nhập siêu ở mức độ còn lớn và kéo dài; nhập khẩu công nghệ tiên tiến chƣa đáng kể; hoạt động xuất, nhập khẩu chứa đựng nhiều nguy cơ làm suy thoái và ô nhiễm môi trƣờng, nảy sinh các vấn đề xã hội phức tạp. (3) Quan điểm, định hƣớng, giải pháp và chính sách lớn phát triển xuất, nhập khẩu phục vụ yêu cầu phát triển bền vững: nhƣ: nâng cao chất lƣợng xuất khẩu trên cơ sở thay đổi mô hình tăng trƣởng dựa vào các yếu tố làm tăng năng suất, chất lƣợng, nâng cao giá trị hàng xuất khẩu; nhập khẩu công nghệ tiên tiến, hạn chế nhập khẩu các mặt hàng trong nƣớc sản xuất đƣợc, phát triển xuất, nhập khẩu theo hƣớng hạn chế khai thác tài nguyên, hạn chế ô nhiễm môi trƣờng, có cơ chế hợp lý trong chia sẻ lợi ích từ hoạt động xuất, nhập khẩu…(4) Chính sách phát triển mặt hàng và thị trƣờng xuất, nhập khẩu (5) Nhận diện các cơ hội và thách thức đối với việc phát triển xuất, nhập khẩu theo yêu cầu phát triển bền vững nhƣ: khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế thế giới, vấn đề nợ công, biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh, xu hƣớng phát triển nền kinh tế xanh, an ninh năng lƣợng, lƣơng thực.
(6) Các vấn đề khác: phát triển cơ sở hạ tầng, xúc tiến thƣơng mại, liên kết thị trƣờng trong nƣớc và ngoài nƣớc, phát triển nguồn nhân lực, khoa học công nghệ, đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế, khai thác cơ hội để phát triển xuất khẩu từ các hiệp định FTA. Một số nghiên cứu của Bộ Công Thƣơng nhƣ ―Các vấn đề môi trường trong các hiệp định của Tổ chức thương mại thế giới (WTO), Khu vực Thương mại tự do ASEAN (AFTA) và các giải pháp xử lý những vấn đề đặt ra đối với ngành thương mại Việt Nam‖; ―Hệ thống hóa các quy định và tiêu chuẩn môi trường liên quan đến thương mại quốc tế của Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế‖, nhằm xây dựng chính sách phát triển thƣơng mại và bảo vệ môi trƣờng đáp ứng với điều kiện hội nhập quốc tế. Tiêu chí đánh giá phát triển thương mại theo hướng bền vững Nhiều bộ chỉ tiêu và chỉ số về phát triển bền vững đã đƣợc xây dựng trên phạm vi thế giới. Parris và Robert W.
Kates (2003) đã liệt kê đƣợc hơn 500 tiêu chí đánh giá phát triển bền vững, trong đó có 67 tiêu chí quy mô toàn cầu, 103 tiêu chí qui mô quốc gia, 72 tiêu chí qui mô bang/tỉnh và 289 tiêu chí qui mô địa phƣơng/thành phố. Theo United Nations (1996), Ủy ban Phát triển bền vững Liên Hiệp Quốc đã xây dựng bộ chỉ tiêu phát triển bền vững với một danh sách 134 chỉ số và thử nghiệm ở 22 quốc gia tình nguyện. Sau đó, bộ chỉ tiêu đƣợc cải tiến còn 58, bao 13 gồm 15 chủ đề bao quát các khía cạnh kinh tế, xã hội, môi trƣờng và thể chế để đánh giá phát triển bền vững. Bộ chỉ tiêu này chỉ đƣợc sử dụng cho các quốc gia ở cấp quốc gia trên cơ sở tự nguyện, phù hợp với điều kiện cụ thể theo từng quốc gia và sẽ không dẫn đến bất kỳ loại điều kiện nào, bao gồm tài chính, kỹ thuật và thƣơng mại; và đƣợc dụng khá phổ biến ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam để đánh giá giám sát phát triển bền vững là một hoạt động quan trọng trong tiến trình thực hiện phát triển bền vững của các nƣớc.
Nhiều tổ chức phát triển nhƣ Tổ chức các nƣớc Hợp tác Kinh kế và Phát triển (OECD), Ngân hàng Thế giới, ADB đã quan tâm đến những khía cạnh phát triển bền vững từ rất sớm, đặc biệt là về tăng trƣởng xanh và kinh tế xanh trong bối cảnh khí hậu. Bộ chỉ tiêu phát triển bền vững CGSDI (1999) với mục tiêu tạo ra một Chỉ số phát bền vững gồm 46 chỉ số đƣợc chia thành bốn khía cạnh: môi trƣờng, kinh tế, xã hội và các tổ chức, cho hơn 100 quốc gia. Tổ chức OECD đã xây dựng đƣợc bộ chỉ số giám sát tăng trƣởng xanh theo hiệu suất tài nguyên và môi trƣờng, nền tảng tài sản thiên nhiên, chất lƣợng cuộc sống về môi trƣờng, cơ hội kinh tế và phản hồi chính sách (OECD, 2011b). Ngân hàng Thế giới (WB, 2012) đã đề cập tới Khung phân tích Tăng trƣởng xanh và nhấn mạnh tới nội dung chính của tăng trƣởng xanh, gồm vốn con ngƣời, vốn thiên nhiên và vai trò của đổi mới công nghệ.
Bộ chỉ số thịnh vƣợng bao gồm 88 chỉ thị, trong đó có 2 nhóm là chỉ số thịnh vƣợng nhân văn (HWI) và phúc lợi sinh thái (EWI). Chỉ số thịnh vƣợng nhân văn bao gồm các thƣớc đo về sức khoẻ, dân số, văn hoá, giáo dục và sự bình đẳng. Chỉ số phúc lợi sinh thái bao gồm sự đo lƣờng về đất đai, nƣớc, không khí, sinh thái. Sự bền vững đƣợc thể hiện tại điểm giao nhau của chỉ thị thịnh vƣợng và phúc lợi sinh thái.
Một xã hội phát triển bền vững khi có sự kết hợp tốt giữa cuộc sống của con ngƣời với hệ sinh thái. Tuy nhiên bộ chỉ số này chƣa đƣợc sử dụng nhƣ một công cụ đánh giá phát triển bền vững toàn diện ở Việt Nam. Ngoài ra, theo quan điểm phát triển bền vững dựa vào sinh thái, Mathis Wackernagel (2003) đã xây dựng bộ chỉ tiêu Dấu chân sinh thái (Ecological footprint). Bộ chỉ tiêu dấu chân sinh thái đƣợc tính bằng tổng diện tích đất và nƣớc cần để sản xuất ra nguồn tài nguyên đƣợc tiêu thụ bởi con ngƣời và hấp thụ lƣợng chất thải phát sinh trong cuộc sống.
Nếu dấu chân sinh thái nhỏ hơn sức thải sinh học thì quốc gia đó sẽ có dự trữ sinh thái, và ngƣợc lại là tình hình thâm hụt sinh 14 thái. Nếu theo bộ chỉ tiêu này, thì hiện nay hầu hết các quốc gia đều trong tình trạng thâm hụt sinh thái. Chỉ số bền vững về môi trƣờng của World Economic Forum (2002) cũng là chỉ số tổng hợp có nguồn gốc từ 68 chỉ tiêu cho 148 quốc gia. Các chỉ số này đƣợc tổng hợp thành 5 thành phần và 20 chỉ tiêu chính: hệ thống môi trƣờng (chất lƣợng không khí, lƣợng nƣớc, chất lƣợng nƣớc, đa dạng sinh học và đất đai); giảm áp lực môi trƣờng (ô nhiễm không khí, ứng suất nƣớc, ứng suất hệ sinh thái, áp lực chất thải và tiêu thụ, và tăng dân số); giảm thiểu tính dễ bị tổn thƣơng của con ngƣời (sức khỏe cơ bản của con ngƣời và sức khỏe môi trƣờng); năng lực xã hội và thể chế (khoa học và công nghệ, tự do tranh luận, quản trị môi trƣờng, phản hồi khu vực tƣ nhân, và hiệu quả sinh thái); và quản lý toàn cầu (đặc biệt trong nỗ lực hợp tác quốc tế để giảm phát thải khí nhà kính và áp lực môi trƣờng xuyên biên giới).
Đối với Việt Nam, một số bộ chỉ tiêu về phát triển bền vững đã xây dựng để phù hợp với điều kiện thực tế. Nhìn chung, hiện nay Việt Nam có hai hƣớng tiếp cận đánh giá phát triển bền vững: (1) Sử dụng chỉ số tổng hợp cho phép để chuyển đổi chi phí hoặc lợi ích thành một đơn vị chung của đo lƣờng (nhƣ đơn vị tiền tệ, đơn vị năng lƣợng, đơn vị diện tích) bao gồm GDP xanh, tích lũy thực và chỉ tiêu tiến bộ đích thực (GPI); (2) Sử dụng hệ thống chỉ tiêu nhƣ chỉ số phát triển con ngƣời (HDI), Các chỉ số cho các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ (MDG) của Liên Hợp Quốc và chỉ số CSD của Ủy ban phát triển bền vững Liên Hợp Quốc. Quyết định số 432/QĐ-TTg ngày 12/04/2012 ban hành các chỉ tiêu giám sát và đánh giá phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020. Theo đó, bộ chỉ tiêu bao gồm bốn nhóm chỉ tiêu là: (i) các chỉ tiêu tổng hợp, (ii) các chỉ tiêu kinh tế, (iii) các chỉ tiêu về xã hội, (iv) các chỉ tiêu về tài nguyên và môi trƣờng.
UNCTAD (2016) xây dựng bộ chỉ tiêu về thƣơng mại để đánh giá hiệu quả thƣơng mại của quốc gia. Bộ chỉ tiêu bao gồm chín tiêu chí nhƣ: kim ngạch xuất nhập khẩu, cán cân thƣơng mại, phụ thuộc xuất khẩu hàng hoá, phụ thuộc xuất thực phẩm và năng lƣợng, đa dạng hàng hoá xuất khẩu, sự thay đổi đa dạng hoá xuất khẩu, hiệu suất xuất khẩu và khả năng cạnh tranh xuất khẩu, mức thu nhập của nƣớc xuất khẩu, hiệu suất xuất khẩu tổng thể. The Economist Intelligence Unit (2016) xây dựng chỉ số Thƣơng mại Bền vững Châu Á với 26 chỉ tiêu và đƣợc chia thành ba nhóm lĩnh vực về kinh tế, xã hội và môi trƣờng. Lĩnh vực kinh tế (lợi nhuận) đánh giá các yếu tố có vai trò thúc đẩy sự tăng trƣởng kinh tế thông qua thƣơng mại quốc tế.
Lĩnh vực xã hội (con ngƣời) 15 bao gồm các yếu tố hƣớng đến phát triển nguồn nhân lực.