Quản lý hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường ở các trường tiểu học huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục

Luận văn: Quản lý hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường ở các trường tiểu học huyện Ba Chẽ, Quảng Ninh

• Tác giả: Hoàng Thị Nhâm
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Thị Thanh Hồng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường ở các trường tiểu học huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường tiểu học Ba Chẽ

Hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường giữ vai trò cốt lõi trong đổi mới giáo dục phổ thông. Hình thức này giúp học sinh tiểu học tiếp nhận tri thức qua tương tác thực tiễn. Ba Chẽ là huyện miền núi thuộc tỉnh Quảng Ninh với đặc thù đa dân tộc. Địa bàn huyện có địa hình chia cắt phức tạp và giao thông còn nhiều khó khăn. Phần lớn học sinh là con em đồng bào dân tộc thiểu số như Dao, Tày, Sán Chay. Công tác quản lý hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường tiểu học tại huyện Ba Chẽ vì vậy đòi hỏi sự linh hoạt cao. Cán bộ quản lý cần xây dựng kế hoạch dựa trên điều kiện thực tế địa phương. Mục tiêu trọng tâm là hình thành năng lực tự chủ và phẩm chất đạo đức cho học sinh. Các hoạt động học tập ngoài không gian lớp học kích thích mạnh mẽ trí tò mò của trẻ. Môi trường tự nhiên và xã hội phong phú tại Ba Chẽ cung cấp nhiều chất liệu giáo dục giá trị. Nhà trường cần kết hợp chặt chẽ với phụ huynh và chính quyền để đảm bảo an toàn tuyệt đối. Việc quản lý hiệu quả sẽ biến thách thức miền núi thành cơ hội phát triển năng lực toàn diện cho học sinh tiểu học.

1.1. Khái niệm và vị trí của hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường là phương thức giáo dục gắn lý thuyết với thực tiễn. Học sinh trực tiếp quan sát và thực hiện nhiệm vụ trong đời sống xã hội. Quá trình này biến tri thức trừu tượng thành kinh nghiệm sống thực tế. Hoạt động giữ vị trí then chốt trong định hướng đổi mới giáo dục tiểu học hiện nay. Trẻ em phát triển tư duy sáng tạo cùng kỹ năng xử lý tình huống. Không gian ngoài lớp học kích thích khả năng quan sát và rèn luyện thể chất. Nhà quản lý cần định hình mục tiêu sư phạm cụ thể cho từng hoạt động. Định hướng rõ ràng giúp chương trình đạt hiệu quả giáo dục bền vững.

1.2. Đặc thù địa bàn miền núi huyện Ba Chẽ Quảng Ninh

Ba Chẽ sở hữu điều kiện tự nhiên miền núi với tỷ lệ che phủ rừng lớn. Địa bàn quy tụ mười bốn dân tộc anh em cùng chung sống hòa thuận. Trong đó, đồng bào Dao, Kinh, Tày và Sán Chay chiếm tỷ lệ đông đảo. Sự đa dạng bản sắc văn hóa mở ra nguồn học liệu thực địa quý báu. Học sinh dễ dàng tiếp cận các mô hình nông lâm nghiệp và nghề truyền thống. Tuy nhiên, địa hình dốc và mạng lưới sông suối gây trở ngại cho việc đi lại. Cơ sở hạ tầng tại nhiều điểm trường vùng sâu còn nhiều thiếu thốn. Nhà quản lý giáo dục cần tính toán kỹ lưỡng lộ trình di chuyển. Tận dụng văn hóa bản địa giúp nâng cao ý nghĩa giáo dục địa phương.

II. Vấn đề quản lý hoạt động trải nghiệm ngoài trường tiểu học Ba Chẽ

Thực tiễn quản lý hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường tại các trường tiểu học huyện Ba Chẽ còn gặp nhiều bất cập. Các trường tiểu học như Đồn Đạc, Minh Cầm hay Đạp Thanh có địa bàn trải rộng. Công tác lập kế hoạch đôi khi còn mang tính hình thức và thiếu tính khả thi. Nội dung hoạt động chưa phản ánh sâu sắc nét đặc thù kinh tế rừng hay văn hóa các dân tộc. Phương thức tổ chức còn nặng về tham quan thuần túy mà thiếu các bài tập trải nghiệm chiều sâu. Trình độ và kỹ năng tổ chức của đội ngũ giáo viên không đồng đều. Nhiều giáo viên còn lúng túng khi xử lý tình huống phát sinh ngoài lớp học. Nguồn kinh phí chi trả cho phương tiện đi lại và công tác hậu cần rất hạn chế. Sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng địa phương chưa tạo thành cơ chế chặt chẽ. Học sinh tiểu học vốn hiếu động nhưng mau quên và dễ phân tán chú ý. Thiếu sự giám sát sát sao dễ dẫn đến rủi ro về an toàn trong quá trình di chuyển. Những rào cản này làm giảm đáng kể hiệu quả giáo dục theo mục tiêu đề ra.

2.1. Hạn chế về nguồn lực cơ sở vật chất và kinh phí

Nhiều trường tiểu học tại Ba Chẽ chịu sức ép lớn về điều kiện cơ sở vật chất. Địa hình đồi núi dốc khiến chi phí thuê xe chuyên chở học sinh tăng cao. Ngân sách chi thường xuyên của các đơn vị trường học rất eo hẹp. Phụ huynh phần lớn làm nông nghiệp nên khó đóng góp kinh phí hoạt động. Các trang thiết bị bảo hộ, dụng cụ sơ cấp cứu ban đầu còn thiếu thốn. Địa điểm tổ chức ngoại khóa chất lượng cao quanh khu vực còn thưa thớt. Cơ sở hạ tầng bến bãi và dịch vụ hậu cần chưa hoàn thiện. Việc chuẩn bị đồ dùng trải nghiệm hoàn toàn phụ thuộc vào sự tự xoay xở của giáo viên. Tình trạng này khiến nhiều kế hoạch trải nghiệm bị thu hẹp quy mô.

2.2. Khó khăn trong quản lý an toàn và tâm lý học sinh

Đặc điểm tâm sinh lý học sinh tiểu học đặt ra thách thức quản lý lớn. Trẻ em lứa tuổi này rất hiếu động và tư duy chủ yếu dựa trên trực quan hình ảnh. Các em thích chạy nhảy, khám phá tự do nhưng khả năng tự bảo vệ bản thân còn kém. Trẻ dễ bị thu hút bởi cảnh quan xung quanh và nhanh quên các dặn dò an toàn. Địa hình Ba Chẽ có nhiều đồi dốc trơn trượt cùng khe suối sâu nguy hiểm. Một giáo viên thường phải quán xuyến nhóm từ hai mươi đến ba mươi học sinh. Tỷ lệ này gây khó khăn nghiêm trọng cho công tác kiểm soát rủi ro. Chỉ một thoáng mất tập trung cũng có thể dẫn đến tai nạn thương tích. Công tác bảo đảm an toàn đòi hỏi quy trình chỉ đạo chặt chẽ.

III. Giải pháp quản lý hoạt động trải nghiệm ngoài trường tiểu học

Để nâng cao chất lượng giáo dục, việc đổi mới phương thức quản lý hoạt động trải nghiệm đóng vai trò quyết định. Hiệu trưởng các trường tiểu học tại Ba Chẽ cần chủ động đổi mới quy trình xây dựng kế hoạch. Kế hoạch phải bám sát chương trình giáo dục phổ thông mới và điều kiện thực tế của từng địa bàn. Cần tích hợp các chủ đề về mô hình kinh tế địa phương như trồng chè hoa vàng, ba kích tím và trồng rừng gỗ lớn. Ban giám hiệu cần đẩy mạnh bồi dưỡng năng lực thiết kế hoạt động trải nghiệm cho giáo viên. Nhà trường nên tổ chức các buổi tập huấn chuyên đề về kỹ năng sơ cứu và xử lý khủng hoảng an toàn ngoài trời. Việc huy động nguồn lực xã hội hóa giáo dục là giải pháp mấu chốt để giải quyết bài toán thiếu kinh phí. Cần ký kết chương trình phối hợp liên ngành giữa nhà trường, chính quyền địa phương và các cơ sở sản xuất OCOP. Công tác kiểm tra, đánh giá kết quả học tập phải đổi mới thông qua hồ sơ học tập và sản phẩm thực tế của học sinh. Các biện pháp đồng bộ này sẽ biến hoạt động thực tế thành động lực phát triển nhân cách.

3.1. Xây dựng nội dung gắn với sản phẩm OCOP và tự nhiên

Nhà trường cần đưa các giá trị bản địa vào chương trình học thực địa. Huyện Ba Chẽ có thế mạnh nổi bật về nông nghiệp sinh thái và các sản phẩm OCOP. Học sinh được tham quan vườn trồng chè hoa vàng, trang trại ba kích tím hoặc rừng tre măng. Tại đây, các em quan sát quy trình gieo trồng, chăm sóc và thu hoạch thảo dược. Hoạt động này hình thành tình yêu thiên nhiên và ý thức bảo vệ môi trường sống. Trẻ cũng nhận thức được giá trị lao động của cha mẹ và cộng đồng. Giáo viên đóng vai trò định hướng bằng các bảng câu hỏi nhiệm vụ ngắn gọn. Trẻ ghi chép dữ liệu, vẽ tranh hoặc thảo luận nhóm ngay trên thực địa. Việc học tập gắn liền với thực tế giúp tri thức trở nên sống động.

3.2. Thiết lập quy chuẩn an toàn và phối hợp xã hội hóa

Công tác đảm bảo an toàn phải luôn đặt lên vị trí hàng đầu. Ban giám hiệu cần ban hành quy chế an toàn chi tiết cho từng hành trình. Mỗi chuyến đi đều cần khảo sát thực địa kỹ lưỡng trước khi triển khai. Nhà trường phân công nhiệm vụ cụ thể cho giáo viên chủ nhiệm và nhân viên y tế. Đồng thời, nhà trường cần thiết lập cơ chế phối hợp ba bên chặt chẽ. Đó là sự liên kết giữa nhà trường, phụ huynh và chính quyền địa phương. Nguồn lực xã hội hóa được huy động từ các doanh nghiệp và hợp tác xã. Sự hỗ trợ này giúp giảm gánh nặng chi phí cho gia đình học sinh nghèo. Mạng lưới giám sát chặt chẽ sẽ ngăn ngừa tối đa các nguy cơ rủi ro.

IV. Kết luận ứng dụng trải nghiệm ngoài nhà trường tiểu học Ba Chẽ

Quản lý hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường tiểu học là giải pháp mang tính chiến lược lâu dài. Quá trình này giúp hiện thực hóa các yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện của ngành giáo dục. Mô hình quản lý hiệu quả tại huyện Ba Chẽ khẳng định giá trị to lớn của việc gắn nhà trường với đời sống kinh tế - xã hội địa phương. Sự tham gia trực tiếp vào các hoạt động thực tế bồi dưỡng cho học sinh tiểu học tình yêu quê hương đất nước. Học sinh dân tộc thiểu số phát triển sự tự tin và khả năng hòa nhập cộng đồng. Nhà trường không chỉ truyền thụ kiến thức mà còn trao cho trẻ những kỹ năng sinh tồn thiết yếu. Các giá trị văn hóa truyền thống của người Dao, người Tày được gìn giữ và trao truyền tự nhiên. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho cán bộ quản lý giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Mô hình này có khả năng nhân rộng tới các địa phương có điều kiện tương đồng trong tỉnh Quảng Ninh. Đầu tư cho hoạt động trải nghiệm chính là đầu tư bền vững cho thế hệ tương lai.

4.1. Khả năng nhân rộng mô hình tại các huyện miền núi

Kinh nghiệm quản lý hoạt động trải nghiệm tại Ba Chẽ mang giá trị thực tiễn sâu sắc. Mô hình này hoàn toàn có thể áp dụng cho các huyện miền núi khác như Bình Liêu, Đầm Hà, Tiên Yên. Các trường học miền núi đều có điểm chung về địa hình hiểm trở và tỷ lệ học sinh dân tộc cao. Việc xây dựng lộ trình tổ chức phù hợp với điều kiện kinh tế giúp giảm áp lực tài chính. Cơ chế phối hợp với các hợp tác xã lâm nghiệp và nông sản OCOP là điểm tựa then chốt. Cán bộ quản lý có thể linh hoạt điều chỉnh quy mô hoạt động theo từng vùng. Sự chủ động của nhà trường sẽ thúc đẩy giáo dục địa phương phát triển mạnh mẽ.

4.2. Khuyến nghị chính sách nâng cao chất lượng giáo dục

Các cơ quan quản lý giáo dục cần có chính sách hỗ trợ cụ thể cho vùng khó khăn. Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Ba Chẽ nên cấp bổ sung nguồn kinh phí riêng cho hoạt động thực địa. Ngành giáo dục cần ban hành cẩm nang an toàn trải nghiệm chuẩn hóa cho vùng miền núi. Các khóa tập huấn chuyên sâu về kỹ năng cứu hộ và điều hành dã ngoại cần được mở rộng. Chính quyền huyện cần tạo điều kiện kết nối nhà trường với các mô hình kinh tế nông nghiệp. Cần khen thưởng kịp thời các tập thể và cá nhân có sáng kiến quản lý tiêu biểu. Sự hỗ trợ từ cấp quản lý sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc cho giáo viên yên tâm công tác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, Hoạt động trải nghiệm đã chính thức trở thành nội dung giáo dục bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 5 với thời lượng 105 tiết trong mỗi năm học. Đây là bước chuyển mang tính bước ngoặt nhằm hiện thực hóa mục tiêu của Nghị quyết số 29-NQ/TW và Nghị quyết số 88/2014/QH13: chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực người học. Tuy nhiên, tại các địa bàn miền núi đặc thù như huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh—địa phương có diện tích tự nhiên 576 km2 với dân số 23.207 người gồm 14 dân tộc anh em cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc Dao chiếm 45,2%—việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế ngoài không gian trường học đang đối mặt với rất nhiều rào cản.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự cách biệt lớn giữa lý luận đổi mới và thực tiễn triển khai. Đa số các trường tiểu học tại Ba Chẽ mới chỉ tổ chức trải nghiệm gói gọn trong khuôn viên lớp học hoặc sân trường. Hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường—nơi học sinh được tiếp xúc trực tiếp với thế giới tự nhiên và đời sống kinh tế, văn hóa địa phương—chưa được quan tâm đúng mức do hạn chế về năng lực quản lý, nguồn lực kinh phí và các phương án kiểm soát rủi ro an toàn.

Luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục của tác giả Hoàng Thị Nhâm, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hồng tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên (năm 2023), tập trung nghiên cứu thực trạng và đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khoa học giai đoạn từ năm 2021 đến năm 2023. Nghiên cứu hướng đến mục tiêu gia tăng tối thiểu 35% số lượng các buổi học thực địa, thu hút 100% học sinh tiểu học tham gia và chuẩn hóa 100% quy trình chỉ đạo, kiểm tra giám sát an toàn tại 100% cơ sở giáo dục tiểu học trên địa bàn huyện Ba Chẽ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết học tập trải nghiệm của David Kolb và John Dewey, được Hiệp hội Giáo dục Trải nghiệm quốc tế thừa nhận chính thức từ năm 1977. Mô hình này xác lập chu trình nhận thức 4 giai đoạn khép kín: trải nghiệm cụ thể, quan sát phản ánh, khái quát hóa tri thức và thử nghiệm tích cực trong bối cảnh thực tiễn. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết quản trị chức năng của Henri Fayol với 4 mắt xích cốt lõi trong chu trình quản lý nhà trường: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá.

Khung khái niệm của luận văn làm rõ 4 thuật ngữ nền tảng:

• Trải nghiệm: Quá trình người học tương tác trực tiếp với thế giới khách quan, qua đó chuyển hóa cảm xúc và hành động thực tế thành vốn sống cá nhân.
• Hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường: Hoạt động giáo dục do nhà trường thiết kế, định hướng và tổ chức bên ngoài khuôn viên trường học, gắn liền với di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, trang trại nông nghiệp hoặc cộng đồng dân cư.
• Quản lý hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường: Chuỗi tác động có mục đích của người hiệu trưởng tới đội ngũ giáo viên, nhân viên, học sinh và các lực lượng xã hội nhằm tối ưu hóa các nguồn lực để đạt chuẩn đầu ra giáo dục.
• Năng lực và phẩm chất học sinh tiểu học: Hệ thống 5 phẩm chất chủ yếu (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm) và 10 năng lực cốt lõi theo quy định của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng cỡ mẫu khảo sát gồm 90 khách thể, bao gồm 27 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng), 03 cán bộ chuyên môn phụ trách cấp tiểu học của Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Ba Chẽ, cùng 60 giáo viên tiểu học trực tiếp đứng lớp. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện có chủ đích được áp dụng tại 4 trường tiểu học đại diện: Trường Tiểu học Thị trấn Ba Chẽ (khu vực trung tâm đô thị), Trường Tiểu học Đồn Đạc, Trường Tiểu học Đạp Thanh và Trường Tiểu học Minh Cầm (các xã vùng sâu, vùng xa có tỷ lệ học sinh dân tộc thiểu số trên 80%). Việc lựa chọn mẫu này đảm bảo tính đại diện cao, phản ánh chân thực bức tranh giáo dục toàn diện của địa phương.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu hỏi chuẩn hóa sử dụng thang đo Likert 5 mức độ, kết hợp 15 cuộc phỏng vấn sâu cá nhân, 4 buổi tọa đàm chuyên môn và quan sát trực tiếp tại cơ sở; dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ các báo cáo tổng kết giáo dục của huyện Ba Chẽ giai đoạn 2021-2023. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học (tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn, kiểm định tương quan Pearson) kết hợp phân tích định tính là nhằm lượng hóa chính xác mức độ đồng thuận, kiểm tra độ tin cậy của thang đo và bảo đảm tính khách quan, khoa học khi kiểm chứng giả thuyết nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại các trường tiểu học huyện Ba Chẽ giai đoạn 2021-2023 đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Về nhận thức và hành động: Có 88,9% cán bộ quản lý và giáo viên đánh giá hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành kỹ năng sống cho học sinh. Tuy nhiên, tỷ lệ triển khai thực tế lại rất khiêm tốn: chỉ có 31,1% giáo viên từng chủ động tổ chức cho học sinh đi trải nghiệm thực địa ngoài khuôn viên trường từ 2 lần trở lên trong một năm học.
• Về nội dung triển khai: Các nội dung mang tính tham quan di tích lịch sử và tìm hiểu thiên nhiên, môi trường chiếm tỷ trọng áp đảo với 65,6%. Trong khi đó, các hoạt động rèn luyện kỹ năng sinh tồn, phòng chống đuối nước, tai nạn thương tích và trải nghiệm làng nghề truyền thống địa phương (như nghề thêu thổ cẩm, chế biến dược liệu) mới chỉ đạt 28,9%.
• Về thực trạng các khâu quản lý: Khâu lập kế hoạch đạt điểm số cao nhất với điểm trung bình 3,82 trên thang điểm 5,0 (tương đương 76,4% mức độ đáp ứng). Trái lại, khâu kiểm tra, đánh giá và xây dựng bộ tiêu chí định lượng chuẩn đầu ra cho học sinh sau chuyến đi đạt mức thấp nhất, chỉ dừng lại ở điểm trung bình 3,12 trên 5,0 (chiếm 62,4%), và dưới 35% hoạt động có phiếu đánh giá sự tiến bộ của học sinh.
• Về các yếu tố cản trở: Địa hình đồi núi dốc, giao thông cách trở và thời tiết mưa lũ bất thường là rào cản lớn nhất, chiếm 72,2% ý kiến phản hồi; tiếp theo là khó khăn về kinh phí khi nguồn lực xã hội hóa từ cha mẹ học sinh chỉ đáp ứng được khoảng 24,5% chi phí tổ chức thực tế.

Thảo luận kết quả

Khoảng cách lớn giữa nhận thức lý thuyết và hành động thực tiễn bắt nguồn từ tâm lý lo ngại rủi ro mất an toàn giao thông và đuối nước của đội ngũ cán bộ quản lý, nhất là khi học sinh tiểu học còn nhỏ tuổi và thiếu kỹ năng tự bảo vệ. Thêm vào đó, năng lực thiết kế giáo án tích hợp liên môn ngoài thực địa của khoảng 46% giáo viên vùng cao vẫn còn nhiều lúng túng.

So sánh với nghiên cứu của Phạm Văn Chương tại huyện vùng cao Nậm Pồ (Điện Biên), các yếu tố trở ngại về địa hình hiểm trở và thời tiết có tính tương đồng cao khi đều chiếm trên 70% khó khăn. Tuy vậy, kết quả này có sự khác biệt rõ rệt so với nghiên cứu của Bùi Tố Nhân tại quận Lê Chân (Hải Phòng) hay nghiên cứu của Phan Thị Hạnh tại quận Bình Thạnh (TP. Hồ Chí Minh), nơi các trường đô thị chủ yếu gặp thách thức về quỹ đất chật hẹp và áp lực thương mại hóa dịch vụ với chi phí đắt đỏ gấp 3 đến 4 lần.

Dữ liệu của luận văn có thể được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ cột kép so sánh mức độ giữa "Nhận thức tầm quan trọng" và "Mức độ thực hiện thực tế" theo từng năm học; kết hợp với bảng ma trận phân tích SWOT xác lập các điểm nghẽn về nguồn lực tại Ba Chẽ. Đặc biệt, biểu đồ phân tán kiểm định mối tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các giải pháp đã chỉ ra hệ số tương quan r đạt 0,78, khẳng định tính khoa học và thực tiễn vững chắc của công trình nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

Để tháo gỡ các điểm nghẽn thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ:

• Nâng cao nhận thức và năng lực sư phạm: Hiệu trưởng các trường tiểu học chủ trì tổ chức 02 chuyên đề bồi dưỡng mỗi năm học về kỹ năng thiết kế bài học thực địa và phương pháp quản trị rủi ro ngoài trời, phấn đấu đạt 100% cán bộ quản lý và giáo viên hoàn thành tập huấn trước ngày 30 tháng 9 hàng năm.
• Đổi mới nội dung gắn kết với thế mạnh kinh tế, văn hóa bản địa: Tổ chuyên môn và giáo viên các khối lớp phối hợp xây dựng giáo án trải nghiệm tích hợp liên môn gắn liền với các vùng trồng cây dược liệu ba kích tím, chè hoa vàng và nghề truyền thống của đồng bào Dao, cam kết tổ chức tối thiểu 02 hoạt động trải nghiệm thực địa ngoài nhà trường mỗi học kỳ cho 100% học sinh từ năm học 2023-2024.
• Huy động nguồn lực xã hội hóa và cơ chế phối hợp liên ngành: Ban Giám hiệu phối hợp với Ban đại diện cha mẹ học sinh, các hợp tác xã sản xuất OCOP và lực lượng Đoàn Thanh niên địa phương nhằm nâng tỷ trọng hỗ trợ kinh phí, phương tiện di chuyển từ 24,5% hiện nay lên ít nhất 45% vào cuối năm 2024, bảo đảm miễn giảm 100% chi phí cho học sinh thuộc diện hộ nghèo.
• Hoàn thiện quy trình kiểm tra, đánh giá và quản trị an toàn: Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Ba Chẽ ban hành bộ công cụ tiêu chí đánh giá năng lực học sinh theo Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT trong thời hạn 60 ngày; đồng thời bắt buộc 100% trường học phải xây dựng kế hoạch dự phòng thời tiết, lộ trình di chuyển và hoàn tất phương án cứu hộ y tế được phê duyệt trước 07 ngày trước khi xuất phát.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cán bộ quản lý các trường tiểu học vùng miền núi: Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng tại 100% cơ sở giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số có thể áp dụng ngay quy trình 4 bước quản trị rủi ro và các mẫu kế hoạch tổ chức ngoại khóa, giúp tăng hiệu suất quản lý và giảm thiểu 50% nguy cơ mất an toàn.
• Giáo viên tiểu học và Tổng phụ trách Đội: Hơn 60 giáo viên trực tiếp giảng dạy có thể tham khảo ngân hàng ý tưởng chủ đề thực địa tích hợp văn hóa địa phương, giúp tiết kiệm 40% thời gian xây dựng bài học trải nghiệm ngoài không gian lớp học.
• Cán bộ, chuyên viên các Phòng Giáo dục và Đào tạo: Đội ngũ quản lý chuyên môn tại 13 huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Quảng Ninh và các tỉnh miền núi phía Bắc sử dụng luận văn làm căn cứ khoa học để xây dựng văn bản hướng dẫn liên ngành, đẩy nhanh lộ trình 5 năm đổi mới giáo dục tiểu học.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Các nhà nghiên cứu thuộc mã ngành 8.14 có thể kế thừa bộ công cụ điều tra 90 mẫu đã được kiểm định độ tin cậy để làm dữ liệu đối sánh cho các công trình nghiên cứu khoa học giáo dục tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

• Hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường khác biệt gì so với hoạt động trải nghiệm trong lớp học? Hoạt động ngoài nhà trường đưa học sinh ra môi trường thực tế như danh lam thắng cảnh, trang trại hoặc làng nghề truyền thống. Phương thức này giúp học sinh quan sát trực quan 100% sự vật hiện tượng, rèn luyện kỹ năng sinh tồn và phản xạ xã hội tốt hơn, nhưng yêu cầu khâu chuẩn bị hậu cần, kinh phí và bảo đảm an toàn phức tạp gấp 3 lần so với trong lớp học.

• Khó khăn lớn nhất khi đưa học sinh tiểu học Ba Chẽ đi trải nghiệm thực địa là gì? Rào cản lớn nhất là địa hình vùng cao hiểm trở chiếm tới 72,2% ý kiến phản hồi, với hệ thống sông suối chia cắt và thời tiết mưa lũ bất thường. Thêm vào đó, hơn 80% học sinh là con em đồng bào dân tộc thiểu số có hoàn cảnh khó khăn, khiến việc huy động kinh phí đóng góp từ phụ huynh chỉ đáp ứng dưới 25% nhu cầu.

• Cán bộ quản lý cần thực hiện những bước nào để bảo đảm an toàn tuyệt đối cho học sinh? Hiệu trưởng phải tuân thủ quy trình 4 giai đoạn: khảo sát thực địa trước 10 ngày, lập phương án dự phòng rủi ro thời tiết, ký hợp đồng phương tiện vận chuyển đạt chuẩn kiểm định và duy trì tỷ lệ tối thiểu 01 người lớn giám sát chặt chẽ trên 10 học sinh trong suốt hành trình.

• Làm thế nào để giải quyết bài toán thiếu kinh phí khi tổ chức hoạt động ngoài nhà trường? Nhà trường cần khai thác các địa điểm văn hóa, lịch sử và mô hình nông nghiệp ngay tại địa phương để không phát sinh chi phí vé tham quan. Đồng thời, chủ động liên kết với các hợp tác xã sản xuất ba kích, chè hoa vàng và tổ chức Đoàn thể để tài trợ phương tiện, giúp tiết kiệm ít nhất 40% chi phí chuyến đi.

• Việc kiểm tra, đánh giá học sinh sau chuyến trải nghiệm được thực hiện dựa trên cơ sở nào? Đánh giá học sinh thực hiện theo Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT thông qua bảng quan sát hành vi, nhật ký thu hoạch và các sản phẩm nhóm. Khoảng 70% trọng số đánh giá tập trung vào tinh thần hợp tác, kỹ năng tự phục vụ, khả năng giải quyết vấn đề và ý thức giữ gìn vệ sinh môi trường của học sinh.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường theo định hướng phát triển năng lực của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 với quy chuẩn 105 tiết mỗi năm học.
• Phản ánh trung thực thực trạng giáo dục tiểu học tại huyện Ba Chẽ thông qua bộ dữ liệu khảo sát 90 cán bộ quản lý và giáo viên tại 4 trường tiểu học giai đoạn 2021-2023.
• Xây dựng thành công hệ thống 6 nhóm biện pháp quản lý có tính khả thi cao với hệ số tương quan đồng thuận r đạt 0,78 giữa nhu cầu lý luận và điều kiện thực tiễn.
• Đề xuất lộ trình triển khai thí điểm trong 12 tháng, bảo đảm mục tiêu 100% học sinh tiểu học vùng cao được tham gia ít nhất 02 chuyến trải nghiệm thực tế chất lượng mỗi năm học.
• Đóng góp mô hình thực nghiệm tiêu biểu cho các địa bàn miền núi khó khăn trong việc gắn kết giáo dục nhà trường với nhiệm vụ bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số.

Các nhà trường, cơ quan quản lý giáo dục và cộng đồng xã hội cần nhanh chóng phối hợp hành động, đưa các giải pháp của luận văn vào thực tiễn năm học để mở rộng cánh cửa lớp học, mang lại những trải nghiệm học tập trọn vẹn và an toàn nhất cho học sinh vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM NGOÀI NHÀ TRƯỜNG Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu trên thế giới Trong chương trình giáo dục của mỗi quốc gia, ngoài hoạt động dạy và học trong lớp học còn có hoạt động dạy học ngoài lớp học. Ở đó, học sinh có thể trải nghiệm và tham gia vào các hoạt động liên quan đến thực tế về đời sống xã hội, môi trường tự nhiên.

Qua đó sẽ cung cấp cho các em các thông tin kiến thức liên quan đến bài học, giúp các em hình thành và phát triển khả năng thích ứng với cuộc sống, có cơ hội khám phá bản thân và thế giới xung quanh, biết vận dụng các kiến thức để xử lý tình huống. Do đó, nếu HĐGD được tổ chức tốt sẽ góp phần tạo nên sự phát triển hài hoà về trí tuệ và thể chất của HS. Vì vậy, nghiên cứu về tổ chức các HĐGD cho HS được quan tâm nghiên cứu nhiều hơn. Một số quan điểm khác của các học giả quốc tế cho rằng GD trải nghiệm coi trọng và khuyến khích sự kết nối giữa các bài học trừu tượng và các HĐGD cụ thể nhằm tối ưu hóa kết quả học tập (Sakofs, 1995); học tập trải nghiệm phải liên kết trải nghiệm của HS với phản xạ và phân tích (Chapman, McPhee, và Proudman, 1995); trải nghiệm thôi thì không đủ để được gọi là trải nghiệm, chính quá trình phản ánh biến trải nghiệm thành kỹ năng GD (Joplin, 1995).

Hoa Kỳ: Giáo dục trải nghiệm đã thực sự hòa nhập vào nền GD hiện đại từ đầu thế kỷ XX. Tại đây, họ đã thành lập “câu lạc bộ trồng ngô” dành cho trẻ em vào năm 1902. Thực chất của câu lạc bộ này nhằm dạy HS biết vận dụng các quy trình, kỹ thuật trồng trọt được học để thực hành trồng ngô, và làm các công việc đồng áng. Trải qua hơn một thế kỷ, những câu lạc bộ này đã trở 6 thành hoạt động cốt lõi của 4-H, đó là tổ chức phát triển thanh thiếu niên lớn nhất Hoa Kỳ, tại nơi này họ học hỏi thông qua công việc và các kỹ năng.

Nhật Bản: “Nền GD ở đất nước này được coi là nền tảng của sự phát triển toàn diện của con người. Nhà trường đặc biệt quan tâm đến sự phát triển tự nhiên của cá nhân. Trong nhà trường có rất nhiều môn nghiên cứu để hướng trẻ theo và phát triển những năng lực vốn có. Nền GD ở đây đã tập cho HS có bản tính tự lập, biết cười nhiều hơn, biết cảm ơn khi nhận sự giúp đỡ và đặc biệt biết rèn luyện sức khỏe để trở nên mạnh mẽ, kiên cường hơn trong cuộc sống.

Chúng ta thường chỉ thấy rằng người Nhật rất giỏi, với hiệu quả công việc cao và ý chí tự lực, tự cường lớn. Tuy nhiên, rất ít người biết rằng ở Nhật Bản, trẻ em được hưởng một nền GD vô cùng đặc biệt, điều đó đã khiến các em HS được học bao điều bổ ích, và trở nên vững vàng với những kiến thức và KN sống được trang bị ngay từ nhỏ. Nuôi dưỡng cho các em NL ứng phó với sự thay đổi của xã hội, hình thành một cơ sở vững mạnh để khuyến khích trẻ sáng tạo. GD hiện đại với mục tiêu tạo nên những con người trung thực, tự tin, tự trọng, có kỷ luật nội tâm, có khả năng suy nghĩ, làm việc độc lập và làm việc theo nhóm, có NL sáng tạo và đầy đủ phẩm chất để trở thành những công dân ưu tú, HS đạt chuẩn Quốc tế, có NL và phẩm chất để trở thành những nhà doanh nghiệp, nhà khoa học và QL trong tương lai”.

Đức: “ Hình thức GD ở đây là một hình thức mở, HS có thể thay đổi loại hình đào tạo, chương trình học theo khả năng và nhu cầu của bản thân. Các HS được tham gia chương trình đào tạo kép, kết hợp giữa học kiến thức và làm việc thực hành tại các doanh nghiệp. Sau khi tốt nghiệp ra trường, HS sẽ được trang bị đầy đủ cả kiến thức lẫn kỹ năng để tìm được một công việc tốt trong tương lai. Từ cấp TH đã nhấn mạnh đến vị trí của các kĩ năng đặc biệt, trong đó có phát triển kĩ năng sáng tạo được coi trọng; phát triển khả năng học độc lập, chủ động giải quyết các vấn đề của bản thân”.

7 Năm 1977, “Hiệp hội GDTN” (Association for Experiential Education - AEE) được thành lập, GDTN đã chính thức được thừa nhận bằng văn bản và được tuyên bố rộng rãi là cơ sở, điều kiện để trở thành xu hướng GD hiện đại trên toàn thế giới. Năm 2002, tại Hội nghị thượng đỉnh về phát triển bền vững của Liên hợp quốc, đã đưa nội dung GD trải nghiệm vào chương trình hội nghị, đây là bước đột phá mới khi UESCO đã giới thiệu, phổ biến và phát triển rộng rãi về GD trải nghiệm. Trên thế giới, nhiều nước phát triển đã đưa HĐTN vào các trường phổ thông, người ta còn chú trọng đến việc tổ chức các HĐTN, tổ chức các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng, GD toàn diện cho HS ngay từ khi mới vào học. Hầu hết các nước phát triển đều quan tâm đến các HĐTN ngoài nhà trường, đặc biệt là các CTGDPT theo định hướng phát triển năng lực; chú trọng GD nhân văn, GD sáng tạo, GD phẩm chất và kỹ năng sống.

Kỹ năng thực tiễn về GD trải nghiệm cho HS ở những nước phát triển và những thành tựu về GD mà các nước phát triển đạt được là cơ sở quan trọng trong nghiên cứu và vận dụng vào việc tổ chức HĐTN ngoài nhà trường cho HS phổ thông nước ta, trong đó, có học sinh cấp tiểu học. Nghiên cứu trong nước Ở nước ta đã có nhiều tác giả nghiên cứu đề tài tổ chức HĐGD như: Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt đã bàn về các loại hình HĐGD và HĐ ngoài giờ lên lớp cho HS trung học cơ sở. Một số tác giả đi sâu nghiên cứu về GD đạo đức, GD ngoài giờ lên lớp như: Hà Nhật Thăng, Nguyễn Dục Quang, Nguyễn Hữu Hợp,. Từ khoảng mười năm trở lại đây, đã có vài công trình nghiên cứu về HĐTN ngoài lớp học và đề cập đến công tác quản lý HĐTN ngoài lớp học cụ thể: Vào năm 2014, Đinh Thị Kim Thoa, nghiên cứu về tổ chức HĐGD trong nhà trường học theo định hướng phát triển năng lực của HS đã khai thác vai trò của HĐTN ngoài lớp học và các biện pháp tăng cường HĐTN ngoài lớp học 8 cho HS trong các trường phổ thông.

Đồng thời với tài liệu tập huấn kĩ năng xây dựng và tổ chức các HĐTN ngoài lớp học sáng tạo trong trường trung học - CTPTGD trung học - Bộ GDĐT, tác giả Đinh Thị Kim Thoa cũng cho rằng: “Chương trình hiện hành có hoạt động ngoài giờ lên lớp nhằm giúp HS củng cố kiến thức, kĩ năng thông qua các hoạt động rèn luyện, thực hành, vận dụng kiến thức. Nhưng do không bắt buộc nên có nhà trường làm, có nhà trường không làm. Hoạt động này chủ yếu ngoài lớp học nên phụ thuộc nhiều vào điều kiện mỗi nhà trường, địa phương. Vì vậy ở chương trình giáo dục phổ thông mới 2018, ban soạn thảo đưa HĐ này vào nhóm bắt buộc có phân hóa.

Theo đó, tất cả các nhà trường đều phải thực hiện. HĐTN theo thiết kế của chương trình, sẽ sử dụng những thành tựu của các môn học cộng với yêu cầu xã hội để tạo thành chương trình hoạt động cho HS”. - Tác giả Bùi Tố Nhân (2015), “Quản lí HĐTN ngoài lớp học sáng tạo tại các trường TH thuộc quận Lê Chân TP Hải Phòng” Luận văn Thạc sĩ, trường Đại học Sư phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội. Trong đó đề xuất một số biện pháp QL HĐTN ngoài lớp học sáng tạo ở trường THCS quận Lê Chân TP Hải Phòng nhằm nâng cao chất lượng HĐGDTN sáng tạo của nhà trường đáp ứng nhu cầu phát triển của HS [18].

- Tác giả Phạm Văn Chương (2018), HĐTN ngoài lớp học có QL dành cho HS trường THCS Bán trú Huyện Nampo, tỉnh Điện Biên, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên. Trong đó, để đáp ứng yêu cầu đổi mới GD, theo đúng tinh thần, mục tiêu của Nghị quyết số 29NQ / TW là đổi mới căn bản, toàn diện GDPT hiện nay, các HĐGD được tổ chức theo hướng của các HĐTN ngoài lớp học ngày càng tăng. Để GD KN sống, việc nâng cao NL và khả năng sáng tạo của HS là vô cùng quan trọng và cần thiết. HĐTN ngoài lớp học là HĐGD thiết thực được thực hiện đồng thời với HĐ dạy học ở trường phổ thông.

HĐTN ngoài lớp học là một bộ phận của quá trình GD, được tổ chức ngoài giờ lên lớp ở các môn văn hóa, có mối quan hệ bổ 9 sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học. Thông qua các HĐ thực tế, việc làm và hành động cụ thể của HS nhằm phát triển và nâng cao phẩm chất, tiềm năng của bản thân, trau dồi ý thức sống tự lập, đồng thời quan tâm, chia sẻ với mọi người xung quanh. Khi tham gia các HĐTN ngoài lớp học, HS có thể nâng cao tính chủ quan, nhiệt tình, chủ động, tự giác, tìm tòi, sáng tạo tìm tòi kiến thức mới, kĩ năng thực hành và vai trò mới của các giá trị [10]. - Nhóm tác giả Hoàng Công Kiên và cộng sự (2020), “Tổ chức HĐTN ngoài lớp học chủ đề: Khám phá và bảo vệ môi trường” cho HS trung học cơ sở tỉnh Phú Thọ, Tạp chí GD, tháng 8 năm 2020, số 484.

Trong đó, HĐTN và HĐTN hướng nghiệp trong CTGDPT năm 2018 là HĐ bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 12, thời lượng 105 học kỳ / năm. Kết quả: Sử dụng kiến thức lý thuyết về tổ chức HĐTN và xây dựng KH dạy học theo chủ đề, chúng tôi đã xây dựng chủ đề trải nghiệm “Tìm hiểu và bảo vệ môi trường” cho HS trung học, thực hiện GD cơ bản với nội dung hướng về thiên nhiên theo quy định của Bộ dự định. Bàn luận: Phần thực nghiệm được thực hiện tại lớp 8B và lớp 9B trường THCS Hùng Vương (thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ) và bước đầu chứng minh được sự phù hợp của một loạt HĐ với yêu cầu cần thiết, chất lượng và NL cần thiết đã đạt được [15]. - Tác giả Đoàn Thị Thanh Nga (2020), HĐTN theo CTGDPT mới ở trường TH Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh, Luận văn Thạc sĩ khoa học GD, trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên.