Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn ngành giáo dục đẩy mạnh triển khai Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, việc chuyển dịch trọng tâm từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực học sinh là yêu cầu sống còn. Khảo sát thực tế tại các trường trung học cơ sở cho thấy có hơn 70% các buổi sinh hoạt tổ chuyên môn truyền thống vẫn còn mang nặng tính hình thức, hành chính hóa và chủ yếu tập trung vào việc soi xét, xếp loại giáo viên thay vì hỗ trợ việc học của học sinh. Nhằm tháo gỡ điểm nghẽn này, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Kế hoạch số 80/KH-BGDĐT cùng Công văn số 4099/BGDĐT-GDTrH định hướng đổi mới sinh hoạt chuyên môn dựa trên tiếp cận nghiên cứu bài học.

Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng và giải pháp quản lý hoạt động tổ chuyên môn tại trường Trung học cơ sở Yên Bái, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 5 năm từ năm 2011 đến năm 2016, đồng thời đề ra định hướng phát triển cho những năm sau năm 2017. Mục tiêu trọng tâm là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích toàn diện thực trạng quản lý và đề xuất 6 biện pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao tay nghề cho đội ngũ sư phạm. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện rõ qua việc nâng tỷ lệ giáo viên tự tin làm chủ kỹ thuật dạy học tích cực lên trên 90%, đồng thời kéo giảm tỷ lệ học sinh có học lực yếu kém từ 6.8% xuống dưới 3.5%, tạo đòn bẩy vững chắc để nhà trường sớm hoàn thành mục tiêu đạt chuẩn quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được thiết lập dựa trên sự giao thoa của hai khung lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại và Mô hình phát triển chuyên môn liên tục thông qua cộng đồng học tập của Webster-Wright (2009). Bản chất của quản lý nhà trường được vận hành thông qua chu trình 4 chức năng cốt lõi gồm: Kế hoạch hóa, Tổ chức, Chỉ đạo và Kiểm tra đánh giá, hướng tới tối ưu hóa các nguồn lực sư phạm.

Mô hình nghiên cứu bài học được kế thừa từ phương pháp Lesson Study kinh điển của Nhật Bản và tinh gọn thành quy trình 4 bước chuẩn hóa tại Việt Nam: Xác định mục tiêu và thiết kế bài dạy nghiên cứu; Tiến hành dạy minh họa và tổ chức dự giờ; Suy ngẫm, thảo luận về tiến trình học tập của học sinh; Áp dụng kết quả vào thực tế giảng dạy hàng ngày. Năm khái niệm công cụ nền tảng được làm sáng tỏ bao gồm: Quản lý hoạt động tổ chuyên môn, Sinh hoạt chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học, Nghiên cứu việc học của học sinh, Cộng đồng học tập nhà trường, và Đánh giá sự tiến bộ của người học.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp khảo sát định lượng. Cỡ mẫu khảo sát bao gồm toàn bộ 28 cán bộ quản lý và giáo viên thuộc các tổ chuyên môn của trường Trung học cơ sở Yên Bái, kết hợp khảo sát mở rộng 65 giáo viên tại các trường trung học cơ sở lân cận trên địa bàn huyện Yên Định. Phương pháp chọn mẫu toàn thể kết hợp chọn mẫu thuận tiện được lựa chọn nhằm phản ánh bức tranh toàn diện và khách quan nhất về đặc thù giáo dục vùng nông thôn.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học là nhằm lượng hóa chính xác mức độ nhận thức, tần suất thực hiện các quy trình nghiệp vụ và kiểm định tương quan giữa tính cần thiết với tính khả thi của các biện pháp quản lý. Nguồn dữ liệu thứ cấp được khai thác từ hồ sơ chuyên môn, báo cáo tổng kết năm học giai đoạn 2011 - 2016 của nhà trường và các văn bản chỉ đạo của Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa. Toàn bộ quá trình thu thập thông tin và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm túc trong khoảng thời gian 18 tháng, từ đầu năm 2015 đến cuối năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra khảo sát thực trạng tại trường Trung học cơ sở Yên Bái đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về vai trò của nghiên cứu bài học đạt mức tích cực với 89.3% ý kiến khẳng định hoạt động này tạo động lực đổi mới phương pháp dạy học, tuy nhiên có đến 64.3% giáo viên thừa nhận còn lúng túng khi bắt tay vào triển khai bài dạy thực tế.

Thứ hai, công tác điều hành sinh hoạt chuyên môn vẫn bị chi phối bởi lối mòn truyền thống khi 71.4% số buổi sinh hoạt vẫn dành phần lớn thời gian để nhận xét sổ sách giáo án và đánh giá tiết dạy thay vì đi sâu phân tích việc học của học sinh.

Thứ ba, kỹ năng quan sát trong dự giờ còn nhiều bất cập khi khoảng 75% người dự chỉ ngồi cố định ở cuối phòng học để ghi chép lời giảng của giáo viên, chỉ có 25% giáo viên chủ động đứng hai bên hoặc phía trước để quan sát thái độ, nét mặt và mức độ tiếp thu của từng em.

Thứ tư, điều kiện cơ sở vật chất phục vụ đổi mới còn thiếu thốn nghiêm trọng với 82.1% giáo viên phản ánh phòng học chật hẹp, thiếu các trang thiết bị ghi hình chuyên dụng để lưu lại các khoảnh khắc học tập phục vụ cho phiên thảo luận sau giờ dạy.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của thực trạng trên bắt nguồn từ thói quen quản lý hành chính áp đặt kéo dài nhiều năm cùng tâm lý e ngại bị phán xét của giáo viên khi đứng lớp minh họa. So sánh với các nghiên cứu triển khai dự án JICA tại một số tỉnh phía Bắc, kết quả tại huyện Yên Định có nét tương đồng về sự bỡ ngỡ bước đầu, nhưng ghi nhận điểm sáng vượt trội là tinh thần cầu thị và sẵn sàng đổi mới của đội ngũ giáo viên trẻ đạt tỷ lệ trên 78%.

Dữ liệu khảo nghiệm thực tế được trực quan hóa thông qua bảng thống kê điểm trung bình và biểu đồ tương quan phân tán giữa tính cần thiết và tính khả thi. Biểu đồ chỉ ra rằng điểm trung bình đánh giá tính cần thiết của 6 biện pháp quản lý đạt mức rất cao từ 4.45 đến 4.82 trên thang điểm 5.0, trong khi tính khả thi dao động ổn định từ 4.18 đến 4.60. Hệ số tương quan tuyến tính thuận r đạt 0.88 là bằng chứng thực nghiệm vững chắc chứng minh các biện pháp đề xuất hoàn toàn tương thích và khả thi khi áp dụng vào thực tiễn nhà trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tạo bước chuyển biến căn bản trong quản lý tổ chuyên môn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức và năng lực điều hành: Hiệu trưởng phối hợp cùng các tổ trưởng chuyên môn tổ chức ít nhất 4 buổi hội thảo chuyên đề mỗi năm học về kỹ thuật quan sát học sinh và nghệ thuật điều hành thảo luận không phán xét, phấn đấu 100% cán bộ quản lý và giáo viên nắm vững kỹ năng trước tháng 12 năm 2017.

Thứ hai, ban hành quy chế quản lý chuyên môn mới: Ban giám hiệu chuẩn hóa quy trình sinh hoạt tổ chuyên môn định kỳ 2 tuần một lần, ban hành văn bản quy định bãi bỏ việc chấm điểm xếp loại cá nhân trong các tiết dạy minh họa, hoàn thành trong quý 1 của năm học.

Thứ ba, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và không gian sư phạm: Nhà trường trích tối thiểu 15% nguồn ngân sách chi thường xuyên hàng năm để trang bị máy quay phim, máy chiếu di động và tái cấu trúc phòng học chuyên đề nhằm đáp ứng không gian quan sát linh hoạt cho tối đa 25 người dự giờ.

Thứ tư, xây dựng cơ chế tạo động lực thi đua khen thưởng: Hội đồng thi đua nhà trường thiết lập quỹ khen thưởng dành riêng cho các sáng kiến đổi mới bài học, gắn kết quả đánh giá thi đua cuối kỳ với mức độ tiến bộ của 100% học sinh diện học lực yếu kém.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và cẩm nang ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

Nhóm 1: Cán bộ quản lý và Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở: Cung cấp khung năng lực và quy trình 4 bước tái cấu trúc sinh hoạt tổ chuyên môn, giúp chuyển đổi mô hình quản trị trường học truyền thống sang cộng đồng học tập gắn kết với lộ trình từ 6 đến 12 tháng.

Nhóm 2: Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên cốt cán: Nắm vững bộ biểu mẫu thiết kế bài học nghiên cứu, kỹ thuật đặt câu hỏi phân tích dữ liệu học tập và phương pháp chủ trì phiên suy ngẫm đạt mức độ đồng thuận trên 95%.

Nhóm 3: Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục: Khai thác hệ thống cơ sở lý luận chuẩn mực, bộ công cụ khảo sát 12 tiêu chí định lượng và phương pháp kiểm định thống kê toán học mẫu mực.

Nhóm 4: Chuyên viên quản lý chuyên môn tại các Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo để xây dựng các văn bản hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn cụm trường và đổi mới tiêu chí đánh giá hội thi giáo viên giỏi cấp huyện, tỉnh.

Câu hỏi thường gặp

Sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học khác gì so với sinh hoạt truyền thống?
Sinh hoạt truyền thống tập trung đánh giá năng lực sư phạm của giáo viên và xếp loại giờ dạy theo barem định sẵn. Ngược lại, nghiên cứu bài học chuyển toàn bộ trọng tâm sang việc tìm hiểu học sinh học như thế nào và gặp khó khăn gì. Kết quả nghiên cứu chứng minh cách tiếp cận mới giúp tăng 40% mức độ hứng thú học tập của học sinh và triệt tiêu áp lực tâm lý cho giáo viên đứng lớp.

Tại sao không thực hiện xếp loại giờ dạy trong các tiết dạy minh họa?
Việc chấm điểm xếp loại khiến giáo viên rơi vào tình trạng đối phó, thường dạy thử trước và chỉ gọi học sinh khá giỏi phát biểu. Khi bãi bỏ việc xếp loại, 100% giáo viên cảm thấy an toàn để thử nghiệm các ý tưởng sáng tạo, biến tiết dạy thành cơ hội chung để tập thể cùng học hỏi và tháo gỡ khó khăn cho học sinh.

Quy trình tổ chức nghiên cứu bài học tại trường trung học cơ sở gồm mấy bước?
Quy trình được thực hiện qua 4 bước khép kín: Bước 1 là cùng nhau thiết kế kế hoạch bài dạy; Bước 2 là một giáo viên tiến hành dạy minh họa và các đồng nghiệp dự giờ tập trung quan sát học sinh; Bước 3 là họp tổ để suy ngẫm, phân tích dữ liệu việc học; Bước 4 là rút ra bài học kinh nghiệm để áp dụng vào hơn 90% các tiết dạy chính khóa hàng ngày.

Số lượng giáo viên tham gia một buổi dự giờ minh họa bao nhiêu là hợp lý?
Căn cứ vào kết quả thực nghiệm của đề tài, quy mô tối ưu nhất là từ 15 đến 25 giáo viên trong một phòng học chuẩn. Giữ số lượng người dự dưới ngưỡng 25 người giúp giáo viên dễ dàng di chuyển quan sát bao quát mà không gây tâm lý căng thẳng, xao nhãng cho 35 đến 40 học sinh trong lớp.

Làm thế nào để duy trì động lực tham gia nghiên cứu bài học cho giáo viên?
Nhà trường cần kết hợp đồng bộ giữa việc tạo dựng bầu không khí dân chủ và ban hành chính sách đãi ngộ thỏa đáng. Khi giáo viên được trao quyền tự chủ chuyên môn và trực tiếp chứng kiến trên 85% học sinh trong lớp có sự tiến bộ rõ rệt qua từng học kỳ, họ sẽ tự giác gắn kết và duy trì ngọn lửa nghiên cứu bền bỉ.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ đã mang lại những đóng góp nền tảng cho khoa học quản lý giáo dục:

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận quản lý tổ chuyên môn theo hướng tiếp cận nghiên cứu bài học ở bậc trung học cơ sở.
  • Phản ánh trung thực thực trạng quản lý tại trường Trung học cơ sở Yên Bái dựa trên bộ số liệu khảo sát từ 28 cán bộ, giáo viên trong giai đoạn 5 năm.
  • Xác lập hệ thống 6 biện pháp quản lý mang tính đột phá, đồng bộ và có tính ứng dụng cao cho môi trường giáo dục phổ thông.
  • Khảo nghiệm thực nghiệm khẳng định 100% các giải pháp đề xuất đều đạt tính cần thiết và khả thi rất cao với điểm số bình quân trên 4.40.
  • Định hình môi trường sư phạm nhân văn, chuyển hóa thành công nhà trường thành một cộng đồng học tập hợp tác và sẻ chia.

Kế hoạch tiếp theo là nhân rộng mô hình quản trị tổ chuyên môn tiên tiến này đến 100% các trường trung học cơ sở trên địa bàn huyện Yên Định trong giai đoạn 2017 - 2020. Hãy áp dụng ngay các giải pháp quản lý bài bản để nâng cao chất lượng dạy học và phát triển đội ngũ nhà giáo vững vàng trong kỷ nguyên mới.