CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG TẬP THỂ HỌC SINH TỰ QUẢN Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Khái quát về lịch sử nghiên cứu vấn đề Anton Makarenko (1888 -1939) là nhà sư phạm vĩ đại người Ukraina, là một trong những nhà giáo dục đi tiên phong trong việc khẳng định giáo dục thông qua tập thể là con đường cực kỳ quan trọng trong hoạt động giáo dục. Theo ông tập thể là một cơ thể xã hội sinh động thể hiện sức mạnh tổng hợp của các thành viên.
Sức mạnh của các thành viên, một khi đã được liên kết một cách có mục đích sẽ tạo ra sức mạnh gấp nhiều lần tổng số sức mạnh của các thành viên riêng lẻ, đồng thời làm tăng thêm sức mạnh của từng thành viên. Giáo dục trong tập thể, bằng tập thể và vì tập thể - đó là cái yêu cầu quan trọng nhất trong yêu cầu giáo dục của Makarenko. Nhiệm vụ trọng đại của người giáo viên là xây dựng một tập thể vững mạnh và tự giác. Cái tập thể đó phải cùng với giáo viên và dưới sự chỉ đạo của giáo viên, tiến hành công tác giáo dục mọi người trong tập thể.
Giáo dục trong tập thể không phải là gạt bỏ phương pháp giáo dục cá nhân, Makarenko cho rằng mọi người không thể hoàn toàn giống nhau được, người giáo viên và tập thể phải chú ý đến cá tính muôn màu, muôn vẻ, chứ không phải chỉ đóng khung trong một phương pháp chung chung, bất di bất dịch. Bên cạnh đó, người giáo viên phải là một người nghệ sĩ, với nghệ thuật của người giáo viên là kết hợp sự lãnh đạo của mình với sự tham gia ý kiến của tập thể học sinh. Muốn thế người giáo viên phải làm thế nào cho ý chí của mình thống nhất với ý chí của tập thể học sinh. Makarenko vạch ra rằng giáo dục lao động và tập luyện thể thao phát triển thể lực và trí lực trẻ em, đồng thời tăng thêm lòng tự tin và phát huy tính sáng tạo.
Đời sống tập thể là điều kiện quan trọng nhất để bồi dưỡng ý thức e 8 kỷ luật và ý thức tổ chức cho học sinh. Kỷ luật là kết quả của công tác giáo dục, kỷ luật phải xây dựng trên sự tin tưởng ở học sinh. Ông cho rằng không có một người nào hoàn toàn hư hỏng. Ông từng nói trẻ em hư hỏng chỉ chứng tỏ rằng thầy giáo đã thất bại mà thôi.
Kỷ luật hay nhất là thứ kỷ luật khiến cho học sinh tự mình muốn tôn trọng mọi quy tắc của nhà trường và vui lòng nhắc nhở người khác cũng làm như mình. Và trong lịch sử giáo dục, tổ chức hoạt động giáo dục bằng cách tập hợp các em học sinh có những điểm chung để thực hiện, tăng số lượng người được giáo dục và đồng thời tạo ra môi trường giáo dục tập thể. Từ đó, những nghiên cứu đã cho thấy sự hiệu quả khi thực hiện hoạt động giáo dục trong môi trường tập thể. Jan Amos Comenxki (1592 - 1670) - nhà giáo dục Tiệp Khắc - người khai sinh ra hình thức tổ chức dạy học “hệ lớp - bài”, có ý nghĩa to lớn về lý luận và thực tiễn giáo dục.
Trong đó: Lớp tức là học sinh được tập hợp theo đơn vị lớp có trình độ tương đương, lứa tuổi tương đương, tâm sinh lý tương đồng. Trong thực tiễn, hoạt động giáo dục trong tập thể đòi hỏi yêu cầu phải có người giáo viên thực hiện công tác chủ nhiệm để quản lý tập thể. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về vai trò, nhiệm vụ, phương pháp, sự đổi mới trong công tác của người giáo viên chủ nhiệm cũng như quản lý hoạt động của giáo viên chủ nhiệm. Trong tác phẩm “Phương pháp công tác chủ nhiệm lớp” (Nhà xuất bản giáo dục Matxcơva.l đã trình bày những phương pháp cơ bản về cách thức thực hiện công tác chủ nhiệm lớp ở các trường phổ [14].
“Những tình huống giáo dục học sinh của người giáo viên chủ nhiệm” của Hà Nhật Thăng (chủ biên) - Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội, 2000 [18]; “Giáo dục học” (Chương XVI. Người giáo viên chủ nhiệm) của Phạm Viết Vượng - Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội, 2007[20]; “Công tác giáo viên chủ nhiệm lớp ở trường phổ thông” của Hà Nhật Thăng (chủ biên) - Nhà xuất bản Giáo dục, 2005 [1]; Ngoài ra, các e 9 nghiên cứu về công tác chủ nhiệm lớp trên một số bài báo, tạp chí, luận văn thạc sĩ tập trung đề cập đến chức năng, nhiệm vụ, công tác và hoạt động của giáo viên chủ nhiệm là chủ yếu. Những nghiên cứu về quản lý đội ngũ giáo viên chủ nhiệm hiện nay đã được một số nhà giáo dục quan tâm như Phan Thiên Bảo (Thừa Thiên Huế, năm 2008), Phan Sỹ Quang (Đắc Nông, năm 2009), Nguyễn Văn Lập (Quảng Bình, năm 2011), Lê Quốc Huy (Phú Yên, năm 2014), Nguyễn Thừa Lợi (Bà Rịa, năm 2014)… đã nghiên cứu về quản lý đội ngũ giáo viên chủ nhiệm ở các địa phương khác nhau. Tuy nhiên, nghiên cứu chuyên sâu về phát triển năng lực tổ chức, xây dựng tập thể học sinh vững mạnh, mang tính tự chủ, sáng tạo chưa được nghiên cứu nhiều và hiện tại chưa được nhìn nhận đúng như tầm quan trọng của nó.
Trong thế giới hiện đại, hình thức tổ chức giáo dục học sinh rất đa dạng, đều được tổ chức dưới các hình thức khác nhau của tập thể học sinh, phổ biến nhất là tổ chức lớp học. Hình thức tổ chức dạy học này được phát triển mạnh mẽ khắp thế giới, mô hình lớp học này được phát triển tùy theo điều kiện thực tế của từng quốc gia. Để lớp học đạt mục tiêu giáo dục đề ra cũng như nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thì phải chú trọng nghiên cứu, phát triển hệ thống lý luận cũng như phương pháp xây dựng TTHSTQ và có biện pháp QL hoạt động này một cách hiệu quả nhất. Ngày nay, với sự bùng nổ của khoa học công nghệ, thế giới bước vào cuộc cách mạng khoa học công nghệ lần thứ IV (Cách mạng 4.0) đã đặt ra yêu cầu rất cao về chất lượng nguồn nhân lực đối với các quốc gia trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng.
Trong thời kỳ hội nhập này, chất lượng nguồn nhân lực là vấn đề cốt lõi, trong đó giáo dục là vấn đề sống còn của mỗi quốc gia. Theo quan điểm của UNESCO đã cho rằng giáo dục trung học là giai đoạn mà thế hệ trẻ lựa chọn cho mình những giá trị cần thiết cho cuộc sống cũng như con đường chuẩn bị bước vào hoạt động nghề nghiệp và cuộc sống sau này. Từ định hướng đó, các nước phát triển đã xây dựng những mục tiêu e 10 giáo dục cho học sinh trung học mà có liên quan đến công tác chủ nhiệm lớp. Những nội dung giáo dục học sinh như: giáo dục kĩ năng sống, giáo dục những giá trị sống, giáo dục hướng nghiệp… Ở Việt Nam, Kết luận số 51-KL/TW ngày 29/10/2012 của Hội nghị lần thứ sáu Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI [8] về đề án “đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công ngiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã nêu: “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là một yêu cầu khách quan và cấp bách của sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ tổ quốc ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.
Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo bao gồm: đổi mới tư duy, mục tiêu đào tạo, hệ thống tổ chức, loại hình giáo dục đào tạo, nội dung, phương pháp dạy và học, cơ chế quản lý (QL), xây dựng đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý (CBQL), cơ sở vật chất, nguồn lực, điều kiện đảm bảo,… trong toàn hệ thống”. Để thực hiện chủ trương lớn này đòi hỏi chính phủ cần phải quan tâm đầu tư thích đáng và có hiệu quả đối với giáo dục, bộ máy QL chuyên nghiệp, phát triển đội ngũ giáo viên đặc biệt là đội ngũ GVCN có phẩm chất đạo đức tốt, năng lực chuyên môn vững vàng, nghiệp vụ sư phạm giỏi mới đáp ứng được yêu cầu của xã hội. Ở Bình Định, công tác của GVCN ở cấp trung học cơ sở cũng được Sở giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) Bình Định chỉ đạo cụ thể, sát sao và được đưa vào nhiệm vụ các năm học. Chính vì những lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn một khía cạnh có vai trò quan trọng trong thúc đẩy chất lượng giáo dục hiện này, góp phần đáp ứng nguồn nhân lực chất lượng ngày càng cao, đảm bảo yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết TW 29 [3].
Trước yêu cầu ngày càng cao về chất lượng giáo dục hiện nay, trước thực tế đã có nhiều công trình nghiên cứu về quản lý nhà trường, quản lý đội ngũ GVCN, nâng e 11 cao chất lượng dạy học nhưng chưa có nhiều công trình nghiên cứu về tập thể học sinh, đặc biệt là quản lý hoạt động xây dựng tập thể học sinh tự quản. Trước yêu cầu ngày càng cao về chất lượng giáo dục của nước nhà nói chung và của huyện nhà nói riêng, chúng tôi thấy cần thiết phải nghiên cứu thực trạng QL hoạt động xây dựng TTHSTQ THCS ở huyện Phù Cát, từ đó đề xuất các biện pháp nâng cao chất lượng QL hoạt động xây dựng TTHSTQ THCS một cách phù hợp, hiệu quả hơn, góp phần tăng hiệu quả giáo dục tại địa phương và có thể làm cơ sở để các công trình nghiên cứu sâu hơn đối với nhiệm vụ giáo dục này trong tương lai. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm tập thể học sinh Theo PGS.TS Phạm Viết Vượng: “Tập thể là một hình thức liên kết nhiều người thành một tổ chức, để hoạt động vì mục đích chung, phù hợp với lợi ích của xã hội.
Tập thể là một tổ chức có kỷ luật, có quy tắc hoạt động chung, mỗi thành viên có quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm trước những người khác” [20, tr.TS Phạm Viết Vượng: Tập thể học sinh là các tổ chức do nhà trường thành lập nhằm mục đích giáo dục. Tập thể học sinh có hai cấp: cấp cơ sở và cấp toàn trường. Mỗi đơn vị tập thể này có vị trí và vai trò riêng, quan trọng nhất là các tổ chức cơ cở, nơi trực tiếp quản lý, giáo dục học sinh. Lớp học và hội học sinh do nhà trường thành lập, tuy có khác nhau về cách tổ chức nhưng cùng phối hợp hoạt động chung trong tất cả các phương diện.