CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG TỔ CHUYÊN MÔN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Nghiên cứu biện pháp quản lí hoạt động chuyên môn của Hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng dạy học của giáo viên THCS là một vấn đề tưởng như đơn giản nhưng lại rất khó khăn, phức tạp và cơ bản. Vì thực chất công tác quản lí trường học của Hiệu trưởng chủ yếu là quản lí hoạt động chuyên môn với mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng dạy học của giáo viên THCS.
Việc nâng cao chất lượng dạy học trong các nhà trường nói chung và nhà trường THCS nói riêng từ lâu đã trở thành vấn đề quan tâm của các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển GD-ĐT của xã hội, nâng cao chất lượng giảng dạy, vai trò đóng góp của các biện pháp là hết sức quan trọng. Đây là vấn đề luôn luôn được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm. Họ nghiên cứu thực tiễn các nhà trường để tìm ra biện pháp quản lí hoạt động tổ chuyên môn sao cho có hiệu quả nhất.
Các tác giả nhấn mạnh đến sự phối hợp chặt chẽ, sự thống nhất quản lí giữa hiệu trưởng và phó hiệu trưởng và tổ trưởng chuyên môn để đạt mục tiêu đề ra. Các tác giả đều khẳng định vai trò lãnh đạo toàn diện của hiệu trưởng. Trong những trang viết của mình, V.Xukhomlinki cũng như các tác giả V.PXtrezicodin, Gigoocscaia, Zakhonôp. đều cho rằng một trong những chức năng của hiệu trưởng nhà trường là phải xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong lao động và tạo ra khả năng ngày càng hoàn thiện vì tay nghề sư phạm của mình.
Muốn xây dựng đội ngũ giáo viên có trình độ chuyên môn, tâm huyết với nghề, người hiệu trưởng phải có quyền lựa chọn đội ngũ giáo viên cho trường mình, đó là những người yêu trẻ, phải biết giao tiếp với trẻ, nắm vững chuyên môn giảng dạy, nắm vững các khoa học có liên quan các môn trong nhà trường, vận dụng linh hoạt lí luận dạy học, lí luận giao tiếp, tâm lí học. 11 Hiệu trưởng phải biết đề ra yêu cầu nâng cao trình độ chuyên môn của từng giáo viên trong trường, từ đó có nội dung, hình thức tổ chức bồi dưỡng cho phù hợp. Những biện pháp bồi dưỡng có hiệu quả được các tác giả đề cập đến là tổ chức cho giáo viên học tập có hệ thống về triết học, kinh tế chính trị học, với các hình thức phong phú và hấp dẫn, trao đổi thông tin, triển lãm khoa học, giao lưu với giáo viên dạy giỏi. nhằm mục đích: Nâng cao nhận thức của giáo viên về chủ nghĩa Mác - Lê nin, nâng cao trình độ về bộ môn mình dạy, đồng thời cũng hoàn thiện tay nghề sư phạm của mình.
Ở các trường New Zealand, những người tổ trưởng chuyên môn có vai trò trực tiếp và quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy và học ( Fitzgerald, Gunter, - Eaton, 2006). Các nhà nghiên cứu giáo dục ở Australia trong quá trình tiến hành nghiên cứu, khảo sát đã nhận thấy: Nhận thức về tầm quan trọng của các nhà lãnh đạo bậc trung trong cấu trúc tổ chức trường học ngày càng gia tăng và ảnh hưởng của vị trí lãnh đạo của TCM, đặc biệt là trong mối quan hệ sự phát triển của nhà trường cần phải được cân nhắc. Với những nghiên cứu và những đánh giá của các nhà giáo dục trên thế giới kể trên, chúng ta nhận thấy rất rõ tầm quan trọng của TCM trong các nhà trường trên thế giới. Từ đó cũng chỉ ra rằng việc quản lí tổ chuyên môn là vô cùng cần thiết trong việc nâng cao chất lượng dạy và học cũng như trong việc phát triển nhà trường nhằm thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng về kinh tế, xã hội, khoa học công nghệ trên thế giới.
Nghiên cứu trong nước Ở các trường trung học phổ thông, QL TCM đóng một vai trò hết sức quan trọng trong việc chuẩn bị các điều kiện thực hiện các hoạt động DH trong nhà trường. Người tổ trưởng CM được ví như “cánh tay nối dài của lãnh đạo nhà trường”, trực tiếp điều hành các công việc cụ thể trong hoạt động DH. Một nhà trường chỉ có thể thay đổi, phát triển bằng chính nội lực của mình. Đối với trường THCS động lực quan trọng để phát triển chính là do yếu tố tăng trưởng chất lượng giáo dục của đơn vị tổ quyết định.
Nhưng trong thực tế, vì nhiều lí do 12 khách quan và chủ quan, nên công tác này chưa được quan tâm đúng mức; chính vì vậy hoạt động của TCM không thực sự phát huy hết sức mạnh nội lực vốn có của mình để tạo ra những sản phẩm giáo dục nhiều về quy mô và tốt về chất lượng cho xã hội. Trong những năm qua, có rất nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề quản lí giáo dục, quản lí hoạt động TCM: PGS. TS Nguyễn Bá Sơn trong nghiên cứu đề tài cấp Bộ “Một số vấn đề tổ chức khoa học lao động của người hiệu trưởng” đã đưa ra các giải pháp và kiến nghị về đào tạo, bồi dưỡng CBQL giáo dục các tỉnh phía Nam trước yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong những năm đầu của thế kỷ XXI “Đào tạo lại và bồi dưỡng thường xuyên về chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ quản lí giáo dục các trường từ mầm non đến THPT, cao đẳng, đại học nhằm tạo điều kiện cho cán bộ quản lí giáo dục không ngừng nâng cao trình độ, tiếp cận với những kinh nghiệm tiên tiến nhất trong việc tổ chức quản lí, giảng dạy và học tập ở nhà trường” (Nguyễn Bá Sơn, 2000) PGS.TS Nguyễn Ngọc Hợi – TS Thái Văn Thành khi nghiên cứu về “Một số biện pháp quản lí hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của giáo viên” đã khẳng định: “Tùy theo các bậc học, trong từng nội dung hoạt động chuyên môn của giáo viên có thể có những yêu cầu biện pháp khác nhau nhằm góp phần xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lí giáo dục”. ( Nguyễn Ngọc Hợi – Thái Văn Thành, 2009) TS Trần Kiểm trong giáo trình “Quản lí giáo dục và trường học” (Giáo trình dùng cho học viên cao học Giáo dục học) đã xác định: “Quản lí hoạt động dạy học là quá trình dạy của giáo viên và quá trình học của học sinh.
Đây là hai quá trình thống nhất gắn bó hữu cơ”. ( Trần Kiểm, 2012) Ở góc độ nghiên cứu khoa học giáo dục, TS Đặng Xuân Hải ( Đại học quốc gia Hà Nội) trong bài viết “Đánh giá người Hiệu trưởng nhà trường phổ thông theo hướng chuẩn hóa” trên Tạp chí Giáo dục số 119 tháng 8/2005 đã xác định khi “chuẩn hóa” cán bộ nói chung và cán bộ quản lí nói riêng phải gắn với “hoạt động nghề nghiệp” của cán bộ đó và chuẩn này không chỉ có mục đích xác 13 minh sự vật, đối tượng mà còn là công cụ đánh giá cán bộ một cách khoa học. (Đặng Xuân Hải 2005) Trong đề tài: “Xây dựng tiêu chí đánh giá chất lượng hoạt động sư phạm của tổ chuyên môn trong trường trung học phổ thông”, tạp chí Khoa học Giáo dục số 26, tháng 11-2007, tác giả Trần Thị Tuyết Mai đã nói về tầm quan trọng của các tiêu chí đánh giá chất lượng hoạt động sư phạm của tổ CM, tác giả khẳng định “tiêu chí đánh giá là cơ sở để mỗi tổ CM tự đánh giá chất lượng hoạt động sư phạm của mình, từ đó tự điều chỉnh hành vi, thái độ trong công tác một cách chủ động, tự giác” Như vậy, quản lí hoạt động tổ chuyên môn của hiệu trưởng thực sự là vấn đề cấp thiết đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu và cần được tiếp tục nghiên cứu. Chính từ thực tế trên, tác giả luận văn mong muốn qua nghiên cứu đề tài: “Quản lí hoạt động tổ chuyên môn ở các trường THCS trên địa bàn thị xã Bến Cát, tỉnh Bình Dương trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay” giúp HT các trường THCS trên địa bàn thị xã có những giải pháp QL khoa học, có hiệu quả thiết thực và có tính khả thi cao góp phần nâng cao chất lượng, phát triển giáo dục, phù hợp với bối cảnh xã hội và điều kiện của mỗi nhà trường.
Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lí, quản lí giáo dục, quản lí nhà trường, quản lí tổ chuyên môn 1. Khái niệm quản lí Quản lí là một hoạt động xuất hiện từ rất lâu. Ngay từ khi xã hội loài người xuất hiện thì nhu cầu quản lí cũng được hình thành như một tất yếu khách quan.
Trải qua hàng vạn năm và các thời kỳ phát triển lịch sử của xã hội loài người “Quản lí đã trở thành một hoạt động phổ biến, diễn ra trên mọi lĩnh vực, mọi cấp độ và có liên quan đến mọi người. Đó là loại hoạt động xã hội bắt nguồn từ tính chất cộng đồng dựa trên sự phân công và hiệp tác để làm một công việc nhằm đạt mục tiêu chung” (Trần Kiểm, 2004) 14 Trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, con người muốn tồn tại và phát triển đều phải dựa vào sự nỗ lực của cá nhân, của một tổ chức, từ một nhóm nhỏ đến một phạm vi rộng lớn hơn ở tầm quốc gia, đều phải thừa nhận và chịu sự quản lí nào đó.Mác đã viết “Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng” Có nhiều quan niệm khác nhau về khái niệm quản lí, dưới đây là một số quan niệm chủ yếu: Theo Harold Koontz (2002): “Quản lí là một hoạt động thiết yếu, nó đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được mục đích của nhóm. Mục tiêu của nhà quản lí là hình thành một môi trường mà con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn ít nhất.