Phần mở đầu, nội dung, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG THÔNG TIN KHOA HỌC Ở TRƢỜNG ĐẠI HỌC CHÍNH TRỊ 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề * Quan niệm về quản lý, quản lý hoạt động thông tin khoa học trên thế giới Sự phát triển xã hội dựa vào nhiều yếu tố trong đó các yếu tố: tri thức, sức lao động và trình độ quản lý. Mọi hoạt động xã hội đều cần đến hoạt động quản lý và hoạt động quản lý cũng do chính con ngƣời tiến hành.
Nói đến quản lý là nói đến chủ thể và khách thể quản lý; Chủ thể quản lý là ngƣời hoặc tổ chức do con ngƣời lập nên, còn khách thể quản lý vừa có thể là ngƣời, tổ chức, vừa có thể là sự việc: luật lệ, quy chế, quy phạm, kỹ thuật, quá trình đào tạo, tổ chức hoạt động … Thuật ngữ “Quản lý” trong ngôn ngữ Hán - Việt có nghĩa là coi sóc, giữ gìn, sửa sang, sắp xếp. Trong cuốn Việt Nam tự điển xuất bản năm 1931 thuật ngữ “Quản lý” đƣợc dịch từ tiếng Hán nghĩa là: trông nom, coi sóc. Trong quan niệm của các nhà triết học thời Trung Hoa cổ đại nhƣ Khổng Tử (551 - 479 TCN) và Hàn Phi Tử (280 -233 TCN) tƣ tƣởng về quản lý nhất là quản lý về xã hội đƣợc đồng nhất với việc cai trị của Nhà nƣớc. Với Khổng Tử, ông chủ trƣơng dùng đức trị mà nội dung cốt lõi của nó là dùng tài đức của chính các nhà cai trị làm tấm gƣơng để giáo hóa cho dân chúng và điều khiển các quá trình xã hội.
Hàn Phi Tử lại xuất phát từ quan niệm cho rằng bản chất của hoạt động quản lý là việc sử dụng quyền lực mạnh một cách tập trung, bởi vậy, ông cho rằng việc cai trị - quản lý nhà nƣớc phải dựa vào thế - thuật - pháp. Theo ông, hiền và trí không đủ cho dân chúng phục tùng, chỉ quyền thế và địa vị mới đủ khuất phục mọi ngƣời.Mác, quản lý (quản lý xã hội) là chức năng đặc biệt đƣợc sinh ra từ tính chất xã hội hóa lao động. Nó có tầm quan trọng đặc biệt vì mọi sự phát Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ triển của xã hội đều thông qua hoạt động của con ngƣời và thông qua quản lý tức con ngƣời điều khiển con ngƣời. Mác cho rằng: “Bất kỳ một lao động xã hội hay một cộng đồng nào đƣợc tiến hành trên quy mô tƣơng đối lớn cũng đều cần có sự quản lý … ” [45, tr.
Do những lợi ích to lớn của quản lý, từ năm 1950 đã xuất hiện hàng loạt công trình, với sự phát triển rất nhiều cách tiếp cận khác nhau để giải thích về bản chất, về lý luận, về các khái niệm và các kỹ thuật làm cơ sở cho thực hành quản lý. Đối với quản lý xã hội, vai trò quan trọng của nó đƣợc thể hiện: thông tin là cơ sở để tiến hành quản lý xã hội; tùy theo chất lƣợng, nó có thể đẩy nhanh hoặc làm chậm tốc độ phát triển của hệ thống xã hội và cuối cùng quyết định sự thành công hay thất bại của cả quá trình quản lý xã hội. Quản lý nói chung và thông tin là hai lĩnh vực có liên hệ mật thiết với nhau. Nếu không có thông tin, quản lý sẽ không tồn tại.
Thực tế cho thấy, quá trình thu thập, xử lý thông tin và truyền đạt thông tin chính là cơ sở của quản lý. Mặt khác, nếu xét về cơ cấu thông tin là một yếu tố bên trong, có tính chất nội tại của quản lý và bản thân quá trình quản lý cũng chính là quá trình trao đổi thông tin giữa hệ thống quản lý và hệ thống bị quản lý, giữa toàn bộ hệ thống với môi trƣờng xung quanh nó. Ngay từ những năm 1921, thời kỳ đầu của cuộc Cách mạng Tháng Mƣời Nga. Lênin đã đặc biệt quan tâm đến công tác TTKH; Ngƣời trực tiếp chỉ đạo các cơ quan thông tin phải tìm mọi cách thu thập tất cả những tài liệu, sách, báo, tạp chí cập nhật để phục vụ công tác nghiên cứu khoa học và phục vụ sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô.
Lênin viết: “Nhiệm vụ chính mà Ủy ban sách báo nƣớc ngoài phải đặt ra cho mình là phải tập trung bằng đƣợc vào mỗi thƣ viện chuyên môn ở Mat-xcơva, Pêtơrôgrat và các thành phố lớn của nƣớc cộng hòa một bản tất cả các tạp chí và sách khoa học - kỹ thuật mới nhất của nƣớc ngoài: hóa học, vật lý, kỹ thuật điện, y học, thống kê, kinh tế v.v… xuất bản năm 1914 - 1921 và phải tổ chức nhận một cách thƣờng xuyên tất cả các xuất bản phẩm định kỳ” [41, tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Trong thƣ gửi Chánh văn phòng Hội đồng Lao động và Quốc phòng, ủy viên ủy ban kế hoạch Nhà nƣớc Liên Xô N. Goóc Bunốp, Lênin yêu cầu: “Đề nghị đồng chí chỉ thỉ thị cho thu thập những sách, báo sau đây: tất cả những gì viết về điện khí hóa bằng tiếng Nga; những sách báo mới bằng tiếng Đức (1915 - 1921) về tình hình điện khí hóa ở các nƣớc khác nhau và về những nhiệm vụ của nó” [42, tr. Từ giữa thế kỷ XX trở lại đây, nhân loại đã và đang chứng kiến những thay đổi vô cùng to lớn và sâu sắc trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Đó là thời đại trí tuệ mà động lực của nó là cuộc cạch mạng khoa học công nghệ mới, các ngành có hàm lƣợng tri thức cao với sức cạnh tranh quyết liệt đã đƣa chất xám, trí tuệ và tiềm lực khoa học và công nghệ lên vị trí hàng đầu. Những yếu tố mang hàm lƣợng tri thức đó ngày càng nhiều, chúng đƣợc thu thập, xử lý, lƣu giữ và tổ chức thành các cơ sở dữ liệu, đƣợc khai thác nhƣ là yếu tố nguồn lực vô cùng hữu hiệu cho hoạt động của xã hội. Khi lực lƣợng những ngƣời làm khoa học tăng lên thì tài liệu khoa học, những sản phẩm nghiên cứu cũng đƣợc tăng theo. Tất cả đã tạo nên một khối lƣợng thông tin khổng lồ và không ngừng phát triển dẫn đến việc “bùng nổ thông tin”.
Điều đó đặt ra cho hoạt động quản lý nguồn lực quan trọng này là một tất yếu khách quan. Trong bối cảnh hiện nay, lĩnh vực thông tin đã trở thành một địa bàn và hƣớng nghiên cứu của ngành khoa học mới - ngành thông tin học (Information Science). Nghiên cứu về thông tin dựa trên một cách tiếp cận khoa học có căn cứ và nền tảng khoa học sâu sắc đƣợc bắt đầu từ lĩnh vực TTKH, từ năm 1948 khi Hội Hoàng gia Lônđôn chủ trì tổ chức Hội nghị thông tin quốc tế đầu tiên. Gần 10 năm sau, với sự kiện Qũi khoa học quốc gia Hoa Kỳ đã tổ chức Hội nghị khoa học quốc tế về thông tin và việc ra đời bộ sách “Tổng luận hàng năm về Thông tin học và Công nghệ thông tin” (ARIST - Annual Review of Information Science and Technology), thông tin học đã khẳng định về sự tồn tại của mình nhƣ một pháp nhân khoa học.
Nhiều nƣớc đã thành lập các viện chuyên nghiên cứu về Thông tin học, các khoa, trƣờng chuyên đào tạo cán bộ cho lĩnh vực Thông tin học, các Hiệp hội khoa học về thông tin. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Nhƣ vậy, thông tin học ra đời do thực tiễn khách quan và xu thế phát triển chuyển sang xã hội thông tin; do vậy, việc quản lý lĩnh vực thông tin là nhân tố cần thiết, tất yếu để duy trì sự tồn tại và phát triển của mọi quy mô và hình thức tổ chức lao động và tổ chức xã hội của con ngƣời. Mọi tổ chức của con ngƣời hoặc các lĩnh vực khoa học bất kỳ nào của con ngƣời từ lao động sản xuất đến hoạt động khoa học, văn hóa, giáo dục, thông tin… đều cần đƣợc quản lý. Nếu không đƣợc quản lý thì mọi tổ chức, hoạt động đều dẫn tới tình trạng tự phát, hỗn loạn, kém hiệu quả… * Quan niệm về quản lý, quản lý hoạt động thông tin khoa học ở Việt Nam Ở Việt Nam, TTKH đƣợc quan tâm từ rất sớm, ngay từ những ngày đầu thành lập, Đảng Cộng sản Việt Nam đặc biệt quan tâm đến các vấn đề văn hóa, giáo dục và đánh giá cao vai trò quan trọng của sách, báo trong việc tuyên truyền, cổ động, khích lệ quần chúng.
Sau Cách mạng Tháng Tám, mặc dù còn phải giải quyết quyết rất nhiều những khó khăn và thử thách để bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ, Chính phủ lâm thời đã ký Sắc lệnh giao cho Bộ Quốc gia Giáo dục quản lý các thƣ viện trƣờng học, thƣ viện và bảo tàng. Ngày 31/1/1946 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 18/CP ban hành thể lệ nộp lƣu chiểu văn hóa phẩm của đất nƣớc cho thƣ viện. Đây là cơ sở nền tảng quan trọng để các bộ, ngành, các nhà khoa học đi sâu nghiên cứu khai thác lĩnh vực này. Theo Hồ Chí Minh “Muốn có nhiều tài liệu thì phải xem cho rộng, xem báo Trung Quốc, báo Liên Xô, báo Anh, báo Pháp … xem đƣợc nhiều thứ báo chừng nào thì lấy đƣợc nhiều tài liệu chừng ấy”.
Bác dạy mọi ngƣời trong việc tìm tài liệu phải cần cù, phải có tinh thần và phƣơng pháp làm việc khoa học, nghiêm túc, tỉ mỉ, sâu sắc, không đƣợc tắc trách, tùy tiện; đồng thời phải nắm đƣợc các thao tác tƣ duy lôgic: phân tích, khái quát, tổng hợp, so sánh…để xử lý tài liệu [29, tr. Nhận thức rõ vai trò to lớn của TTKH đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, Đảng và Nhà nƣớc ta đã kịp thời ra Nghị quyết lãnh đạo, ban hành hệ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ thống chính sách nhằm kiến tạo cho mình nguồn tài nguyên thông tin mạnh, nâng cao năng lực kiểm soát, điều khiển, sử dụng thông tin trong hoạt động thực tiễn. Nghị quyết 37/NQ-TW ngày 20/4/1981 của Bộ Chính trị về chính sách khoa học và kỹ thuật đã chỉ rõ: “Phải đặc biệt quan tâm phát triển công tác thông tin khoa học và kỹ thuật, coi trọng thông tin là một yếu tố cực kỳ quan trọng của tiềm lực khoa học kỹ thuật” [14, tr.
