CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC NGOÀI GIỜ LÊN LỚP Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC 1.1 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1.1 Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp Hoạt động là làm những việc khác nhau với những mục đích nhất định trong đời sống xã hội. Hoạt động là vận động, không chịu ngồi im. Hoạt động là vận động, vận hành để thực hiện chức năng nào hoặc gây tác động nào đó.Hoạt động là hình thức biểu hiện quan trọng nhất của mối quan hệ tích cực, chủ động của con người đối với thực tiễn xung quanh. Theo Đặng Thành Hưng: Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp do nhà trường quản lý, tiến hành ngoài giờ học trên lớp theo chương trình, kế hoạch dạy học.
Nó được tiến hành xen kẽ hoặc nối tiếp chương trình dạy học trong phạm vi nhà trường hoặc trong phạm vi đời sống xã hội do nhà trường chỉ đạo, diễn ra trong suốt năm học và cả thời gian nghỉ hè để khép kín quá trình giáo dục, làm cho quá trình đó có thể được thực hiện ở mọi nơi, mọi lúc diễn ra trong suốt năm học và cả thời gian nghỉ hè để khép kín quá trình giáo dục, làm cho quá trình đó có thể được thực hiện ở mọi nơi, mọi lúc (trích trong Nguyễn Thị Bích Ngọc, 2012). Việc tổ chức các HĐGDNGLL tại trường tiểu học chịu sự quản lý, chỉ đạo của các cấp quản lý cao hơn như phòng GD&ĐT, Sở GD&ĐT. Như vậy, “hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp là một hoạt động giáo dục cơ bản được thực hiện một cách có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức, nhằm góp phần thực thi quá trình đào tạo nhân cách HS, đáp ứng những yêu cầu đa dạng của đời sống xã hội”.2 Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường tiểu học Trong trường tiểu học các môn học được tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trường phổ thông. Hoạt động trải nghiệm(HĐTN) là một bộ phận của quá trình giáo dục, được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa ở trên lớp và có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học.
Nội dung học qua HĐTN được thể hiện: - Nhà giáo dục thực hiện định hướng, chỉ đạo, hướng dẫn của nhà giáo dục; thầy cô giáo, cha mẹ HS, người phụ trách. Nhà giáo dục không tổ chức, không phân công HS một cách trực tiếp mà chỉ hướng dẫn, hỗ trợ, giám sát 1 cho tập thể hoặc cá nhân HS tham gia trực tiếp hoặc ở vai trò tổ chức hoạt động, giúp HS chủ động, tích cực trong các hoạt động. - Thông qua các hoạt động thực hành, những việc làm cụ thể như đền ơn đáp nghĩa, khám phá khoa học, hoạt động tình nguyện, nhân đạo. Đây là những hoạt động HĐTN được tổ chức được thực hiện trong HĐGDNGLL.
Môi trường diễn ra các hoạt động trên có thể trong hoặc ngoài nhà trường nhằm phát triển, nâng cao các tố chất và tiềm năng của bản thân HS, nuôi dưỡng ý thức sống tự lập, đồng thời quan tâm, chia sẻ tới những người xung quanh. - Thông qua việc tham gia vào HĐTN, HS được phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo của bản thân. Các em được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân. Các em được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng, được đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè,… Từ đó, hình thành và phát triển cho các em những giá trị sống và các năng lực cần thiết.
Hoạt động trải nghiệm về cơ bản mang tính chất của hoạt động tập thể trên tinh thần tự chủ, với sự nỗ lực giáo dục nhằm phát triển khả năng sáng tạo và cá tính riêng của mỗi cá nhân trong tập thể. Như vậy, HĐNGLL theo tiếp cận HĐTN là quá trình tổ chức HĐNGLL tạo điều kiện cho HS quan sát, suy nghĩ và tham gia các hoạt động thực tiễn, qua đó giúp HS củng cố các kĩ năng đã có, trên cơ sở đó, tiếp tục rèn luyện và phát triển các năng lực của bản thân.3 Quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường tiểu học Sự cần thiết của quản lý được C. Mac viết: “Tất cả mọi lao động trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên qui mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng cần đến một sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân…. Một người độc tấu vĩ cầm riêng lẻ tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng.” (trích trong Trần Văn Tuấn, 2016, tr.
56) Harold Koontz, người được coi là cha đẻ của quản lý hiện đại, đã viết: “Quản lý là một hoạt động thiết yếu; nó đảm bảo phối hợp những nỗ lực các nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm. Mục tiêu của mọi chủ thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn cá nhân ít nhất” (Koontz, 1998). Theo tác giả Đặng Quốc Bảo (1999): “Công tác quản lý lãnh đạo một tổ chức xét cho cùng là thực hiện hai quá trình liên hệ chặt chẽ với nhau: Quản và Lý. Quá trình “Quản” gồm sự coi sóc, giữ gìn, duy trì hệ ở trạng thái ổn định, quá trình “Lý” gồm việc sửa sang sắp xếp, đổi mới đưa vào thế “phát triển”.
Tác giả Nguyễn Ngọc Quang (1998): “Quản lý là sự tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động (nói chung là khách thể quản lý) nhằm đạt được những mục tiêu dự kiến”. Tuy có nhiều cách định nghĩa khác nhau, song có thể hiểu một cách khái quát: “Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý và khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các tiềm năng, các cơ hội của tổ chức để đạt được mục tiêu đề ra trong điều kiện biến động của môi trường” (trích trong Nguyễn Thị Bích Ngọc, 2012, tr. Có thể thấy, quản lý HĐGDNGLL bao gồm các công việc: lập kế hoạch chi tiết cho hoạt động, chuẩn bị cho hoạt động của GV và HS; tổ chức hoạt động theo kế hoạch đã vạch ra; tổ chức rút kinh nghiệm, đánh giá quá trình và kết quả hoạt động. Như vậy, quản lý HĐGDNGLL là tiến trình hoạch định kế hoạch, tổ chức, điều khiển và kiểm tra việc thực hiện kế hoạch HĐGDNGLL nhằm đạt được mục tiêu đề ra.
Quản lý HĐGDNGLL là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý tới khách thể quản lý nhằm giúp HĐGDNGLL đạt được kết quả mong muốn, làm cho đối tượng tham gia vào quá trình giáo dục có nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng, tính cấp thiết của HĐGDNGLL trong xã hội. Trong đó, trọng tâm chính là quản lý kế hoạch, nội dung chương trình, phương pháp hình thức tổ chức, sự phối hợp các lực lượng trong và ngoài nhà trường nhằm thực hiện mục tiêu các nhiệm vụ giáo dục cho học sinh.4 Biện pháp hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp Theo từ điển Tiếng Việt thông dụng “Biện pháp là cách làm, cách thức tiến hành một vấn đề cụ thể” (trích trong Lê Anh Đồng, 2013). Theo định nghĩa của Triết học thì biện pháp là cách thức, là con đường chuyển tải nội dung. 3 Theo định nghĩa khái quát thì biện pháp là cách thức, con đường để giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó nhằm đạt mục đích nhất định.
Như vậy, cần phân biệt “khái niệm biện pháp” và “biện pháp”. Biện pháp là một khái niệm rộng, bao quát khái niệm biện pháp, nó mang tính chất lý luận và có ý nghĩa định hướng cho nhiều biện pháp nhằm giải quyết vấn đề cụ thể theo mục đích nhất định. Biện pháp là cách làm, cách giải quyết một công việc cụ thể. So với biện pháp, khái niệm biện pháp có tính chất cụ thể hơn, được sáng tạo và đúc kết lại từ thực tiễn.
Vì vậy sự phân biệt các khái niệm biện pháp, biện pháp chỉ có nghĩa tương đối. Như vậy chúng ta có thể hiểu: Biện pháp là cách làm, cách giải quyết vấn đề cụ thể như: Biện pháp hành chính, biện pháp quản lý.Vậy biện pháp là “Cách thức tiến hành thực hiện giải quyết vấn đề” (Lê Quang Minh, 2018). Biện pháp HĐGDNGLL: Biện pháp quản lý HĐGDNGLL là những cách thức quản lý nội dung chương trình, các biện pháp thực hiện chương trình HĐNGLL nhằm đạt mục tiêu chương trình đề ra.2 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC NGOÀI GIỜ LÊN LỚP Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1.1 Mục tiêu hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường tiểu học Mục tiêu giáo dục về nhận thức: - Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp giúp HS bổ sung, củng cố và hoàn thiện những tri thức đã được học trên lớp; giúp cho các em có những hiểu biết mới, mở rộng nhãn quan với thế giới xung quanh, cộng đồng xã hội. - Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp giúp HS biết vận dụng những tri thức đã học để giải quyết các vấn đề do thực tiễn đời sống (tự nhiên, xã hội) đặt ra, giúp các em định hướng nghề nghiệp trong tương lai, biết tự điều chỉnh hành vi, lối sống cho phù hợp chuẩn mực đạo đức.
Qua đó cũng từng bước làm giàu thêm những kinh nghiệm thực tế, xã hội cho các em. - Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp giúp HS định hướng chính trị, xã hội, có những hiểu biết nhất định về truyền thống đấu tranh cách mạng, truyền thống xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, truyền thống văn hóa tốt đẹp của đất nước…qua đó cũng tăng thêm sự hiểu biết của các em về Bác Hồ, về Đảng, về Đoàn, về Đội…mà thực hiện tốt nghĩa vụ của HS, của Đội viên, của Nhi đồng. Mục tiêu giáo dục về thái độ: 4 - Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp tạo cho HS những hứng thú và lòng ham muốn hoạt động, từng bước hình thành cho HS niềm tin vào những giá trị mà các em phải vươn tới. Từ đó các em có lòng tự hào dân tộc, mong muốn làm đẹp thêm truyền thống của trường, của lớp, của quê hương, mong muốn vươn lên trở thành con ngoan, trò giỏi để trở thành công dân có ích cho xã hội mai sau.