Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ĐÁNH GIÁ SỰ PHÙ HỢP 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Đã có một số công trình nghiên cứu và chỉ ra vai trò của hoạt động đánh giá sự phù hợp đối với thuận lợi trong thương mại và sự phát triển bền vững. Tại các quốc gia đang phát triển, hoạt động đánh giá sự phù hợp thường ít phát triển hơn so với các nước công nghiệp phát triển. Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu chủ yếu tập trung vào phân tích, vai trò, ý nghĩa của việc đánh giá sự phù hợp đối với quá trình giao dịch thương mại, phát triển kinh tế, chứ chưa có nhiều công trình tập trung vào phân tích vai trò, tác động của cơ quan quản lý nhà nước đối với hoạt động đánh giá sự phù hợp.
Tại Việt Nam, các vấn đề có liên quan tới hoạt động ĐGSPH được đề cập trong một số nghiên cứu sau: Từ năm 1995 đến 1997, với sự tài trợ của Chính phủ Nhật Bản, cơ quan Hợp tác quốc tế của Nhật Bản (JICA) đã tổ chức nghiên cứu xây dựng một quy hoạch tổng thể phát triển các hoạt động tiêu chuẩn hóa, đo lường, thử nghiệm và quản lý chất lượng ở Việt nam cho các giai đoạn 2005 và 2010. Bản báo cáo cuối cùng của quy hoạch này đã đưa ra những kiến nghị về các định hướng cơ bản phát triển các mặt hoạt động ở nước ta theo các xu thế và tập quán quốc tế, phù hợp với việc phát triển nền kinh tế nước ta theo cơ chế thị trường. Trong những năm từ 1996-2002, một số đề tài, dự án đã được thực hiện có liên quan đến hệ thống đánh giá sự phù hợp: “dự án quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống tiêu chuẩn đo lường chất lượng Việt Nam đến 2010” 6 do Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng xây dựng, hoàn thiện vào tháng 12/1997 và đã được Bộ trưởng Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường (Nay là Bộ Khoa học và Công nghệ) phê duyệt theo quyết định số 1467/QĐ- BKHCNMT ngày 08/10/1998 trong đó có chuyên đề “Quy hoạc phát triển hoạt động công nhận và chứng nhận đế năm 2010”. Trong báo cáo chuyên đề các tác giả đã đưa ra mô hình quản lý hoạt động đánh giá sự phù hợp tại Việt Nam.
Đề án “Quy hoạch mạng lưới các tổ chức đánh giá sự phù hợp tại Việt Nam” được hội đồng khoa học Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng nghiệm thu trình Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ký ban hành bản quy hoạch đã chỉ ra một số hạn chế, khó khăn trong Công tác quản lý hoạt động đánh giá sự phù hợp tại Việt Nam trong những năm gần đây. Tuy nhiên, Đề tài nghiên cứu mới chỉ tập trung vào việc quy hoạch hệ thống đánh giá sự phù hợp và sự can thiệp vào thị trường đánh giá sự phù hợp, tập trung vào số lượng các tổ chức được quy hoạch theo vùng kinh tế, theo lĩnh vực chứ chưa đưa ra được các vấn đề như hoàn thiện cơ chế chính sách nâng cao năng lực của các tổ chức đánh giá sự phù hợp, công khai, minh bạch kết quả đánh giá và thúc đẩy thị trường phát triển theo đúng quy luật thị trường. * Đóng góp của luận văn Trước hết, luận văn là công trình nghiên cứu tập trung phân tích thực trạng công tác quản lý hoạt động đánh giá sự phù hợp của các cơ quan quản lý ở Việt Nam một cách toàn diện và có hệ thống trên dữ liệu cập nhật và các tiêu chí cụ thể. Căn cứ vào thực tiễn và tham khảo kinh nghiệm quản lý của một số nước trong khu vực và trên thế giới.
Kết quả phân tích đã chỉ ra được các thành tựu đã đạt được và đặc biệt các bất cập cơ bản đang hạn chế sự phát triển của hoạt động đánh giá sự phù hợp tại Việt Nam. Từ đó luận văn có đề xuất một số giải pháp quản lý và phát triển hoạt động đánh giá sự phù hợp: 7 Thứ nhất, giải pháp quy hoạch mạng lưới hệ thống các tổ chức đánh giá sự phù hợp. Thứ hai, giải pháp về hoàn thiện chính sách pháp luật quản lý hoạt động đánh giá sự phù hợp. Thứ ba, giải pháp thông tin, tuyển truyền.
Thứ tư, giải pháp về nguồn nhân lực quản lý và thực hiện đánh giá sự phù hợp. Thứ năm, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động ĐGSPH. Ngoài ra, thứ sáu là nhóm giải pháp về tài chính, đầu tư công nghệ và kỹ thuật. Cơ sở lý luận và thực tiễn của quản lý hoạt động đánh giá sự phù hợp 1.
Một số khái niệm, thuật ngữ và định nghĩa được sử dụng trong hoạt động đánh giá sự phù hợp 1. Khái niệm quản lý hoạt động đánh giá sự phù hợp Đánh giá sự phù hợp là một thủ tục được quốc tế thừa nhận để chứng tỏ rằng các yêu cầu cụ thể đối với sản phẩm, quy trình, hệ thống, con người hay tổ chức đã được đáp ứng. Đánh giá sự phù hợp đóng một vai trò quan trọng cho thương mại và sự phát triển bền vững. Tại các quốc gia đang phát triển, hoạt động đánh giá sự phù hợp thường ít phát triển hơn so với các nước công nghiệp hóa.
Mục đích của đánh giá sự phù hợp là cung cấp lòng tin cho người sử dụng rằng các yêu cầu đối với sản phẩm, dịch vụ và hệ thống được đáp ứng. Niềm tin tưởng đó, đến lượt bản thân nó, sẽ đóng góp trực tiếp cho sự chấp nhận của thị trường đối với các sản phẩm, dịch vụ và hệ thống này. Sự tin tưởng của người sử dụng có thể đạt được thông qua sự hợp tác giữa các tổ chức đánh giá sự phù hợp và/hoặc các tổ chức được công nhận, dẫn đến việc thừa nhận lẫn nhau và sự quảng bá xuyên biên giới về công việc của các bên tham gia. Đề cập về tầm quan trọng của thử nghiệm, chứng nhận và công nhận trong nền kinh tế toàn cầu, Tiêu chuẩn ISO/IEC 17011: Đánh giá sự phù hợp – các yêu cầu chung đối với các tổ chức công nhận khi công nhận các tổ chức 8 đánh giá sự phù hợp, quy định: “Trong lĩnh vực quản lý, cơ quan có thẩm quyền nhà nước thực thi pháp luật liên quan đến việc chấp nhận các sản phẩm, dịch vụ để bảo vệ an toàn, sức khỏe, môi trường, ngăn ngừa gian lận hoặc vì sự công bằng trên thị trường.
Trong lĩnh vực tự nguyện, nhiều ngành công nghiệp trong phạm vi một nền kinh tế hay toàn cầu, thiết lập các hệ thống đánh giá sự phù hợp và chấp nhận, nhằm đạt được một trình độ kỹ thuật tối thiểu, tạo điều kiện cho việc so sánh [giữa các sản phẩm, dịch vụ, hệ thống và cũng để đảm bảo cạnh tranh bình đẳng]. Một điều kiện tiên quyết đối với kinh doanh bình đẳng là bất cứ sản phẩm hay dịch vụ nào, khi đã chính thức được chấp nhận trong một nền kinh tế, thì phải được lưu thông tự do tại những nền kinh tế khác mà không phải tiến hành nhiều thử nghiệm, giám định lặp lại v. Điều này là cần thiết cho dù toàn bộ hay một phần của sản phẩm hoặc dịch vụ có phải là đối tượng chịu sự quản lý hay không”[22]. Tổ chức ISO và các tổ chức có thẩm quyền khác định nghĩa về Đánh giá sự phù hợp như sau: “Tất cả các hoạt động liên quan đến việc quyết định trực tiếp hoặc gián tiếp rằng các yêu cầu đưa ra trong tiêu chuẩn hoặc quy chuẩn kỹ thuật phải được đáp ứng.
Thủ tục ĐGSPH tạo ra một phương thức đảm bảo rằng các sản phẩm, dịch vụ hoặc hệ thống được sản xuất hoặc vận hành với các sản phẩm, dịch vụ hoặc hệ thống được sản xuất hoặc vận hành với các đặc tính theo yêu cầu, và những đặc tính này thống nhất trong các sẩn phẩm, dịch vụ hoặc hệ thống khác nhau. Đánh giá sự phù hợp bao gồm: lấy mẫu và thử nghiệm; giám định; chứng nhận; đánh giá hệ thống quản lý chất lượng (kể cả HACCP và quản lý an toàn thực phẩm) và chứng nhận; công nhận năng lực của các hoạt động này và thừa nhận năng lực của tổ chức công nhận. Một quy trình đánh giá sự phù hợp cụ thể có thể bao gồm một hay nhiều hoạt động đánh giá sự phù hợp này. Trong khi từng hoạt động này là 9 tách biệt, song chúng vẫn có mối liên hệ mật thiết với nhau.
Ngoài ra, các tiêu chuẩn được đan xen với nhau trong toàn bộ các khía cạnh của các hoạt động này và có thể có tác động lớn đến kết quả của một quá trình đánh giá sự phù hợp. Hoạt động đánh giá sự phù hợp tạo sự liên kết quan trọng giữa tiêu chuẩn (xác định những đặc tính cần thiết hoặc các yêu cầu đối với sản phẩm) và bản thân các sản phẩm”. Hội đồng tiêu chuẩn Canada trong “các nguyên tắc đánh giá sự phù hợp quốc gia Canada” đưa ra một giải thích dễ hiểu hơn về đánh giá sự phù hợp “Các ví dụ về đánh giá sự phù hợp có hàng ngày xung quanh chúng ta, làm cho cuộc sống của chúng ta thuận lợi hơn, cung cấp sự đảm bảo rằng các sản phẩm mà chúng ta sử dụng sẽ không gây hại và hoạt động tốt; nhà sản xuất kiểm soát được ảnh hưởng của các hoạt động của mình đến sức khỏe, an toàn và môi trường; và các dịch vụ được cung cấp theo một phương thức thống nhất. Thực chất, ĐGSPH là hoạt động xác định một sản phẩm, dịch vụ hoặc hệ thống đáp ứng các yêu cầu của một tiêu chuẩn cụ thể.
Tiêu chuẩn là tài liệu kỹ thuật miêu tả những đặc tính quan trọng của sản phẩm, dịch vụ hoặc hệ thống đó và những yêu cầu cơ bản phải được đáp ứng” [Trên phạm vi quốc tế], ĐGSPH thực hiện việc tái đảm bảo cho người sử dụng và tạo cho họ niềm tin về tính thống nhất của sản phẩm, dịch vụ hoặc hệ thống. Đánh giá sự phù hợp giúp đảm bảo rằng, sản phẩm, dịch vụ và hệ thống đáp ứng các yêu cầu của tiêu chuẩn về tính ổn định, tương thích, hiệu quả và an toàn. Vì vậy, tiêu chuẩn và đánh giá sự phù hợp gắn liền với nhau. Chúng cùng ảnh hưởng tới mọi khía cạnh của xã hội và rất quan trọng trong duy trì và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Mặc dù định nghĩa nêu trên rất đơn giản, nhưng trong thực tế có nhiều hoạt động đa dạng và phức tạp tạo nên một hệ thống đánh giá sự phù hợp của một quốc gia.