Quản lý giáo dục phòng ngừa hiện tượng tảo hôn cho học sinh các trường trung học phổ thông huyện Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai

Luận văn Thạc sĩ: Quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn cho học sinh THPT huyện Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai

• Tác giả: Trần Xuân Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Hữu Hoan
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý giáo dục phòng ngừa hiện tượng tảo hôn cho học sinh các trường trung học phổ thông huyện Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn THPT Si Ma Cai

Tảo hôn là hiện tượng nam, nữ kết hôn khi chưa đủ tuổi theo quy định pháp luật. Tại huyện Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai, hiện tượng này đang diễn ra nghiêm trọng trong cộng đồng dân tộc thiểu số, đặc biệt là dân tộc Mông. Số liệu thống kê từ các trường THPT trên địa bàn huyện giai đoạn 2018–2021 cho thấy tỷ lệ học sinh tảo hôn tăng đều qua từng năm học. Cụ thể, năm học 2018–2019 có 24 học sinh tảo hôn, năm học 2019–2020 tăng lên 30 học sinh, và năm học 2020–2021 lên tới 36 học sinh. Trong đó, trường THPT số 2 Si Ma Cai chiếm tỷ lệ cao nhất, lên đến 83,3% trong hai năm học gần nhất. Học sinh tảo hôn phần lớn là nữ, tập trung ở độ tuổi 15–17, thuộc các khối lớp 10, 11 và 12. Nhiều học sinh bỏ học để chung sống như vợ chồng mà không có xác nhận pháp lý. Thực trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục, sức khỏe sinh sản vị thành niên và sự phát triển bền vững của địa phương. Quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn trở thành nhiệm vụ cấp thiết đối với các nhà trường THPT tại huyện Si Ma Cai.

1.1. Đặc điểm địa bàn và tình hình tảo hôn tại Si Ma Cai

Si Ma Cai là huyện vùng cao biên giới của tỉnh Lào Cai, nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số, chủ yếu là dân tộc Mông. Điều kiện kinh tế còn khó khăn, trình độ dân trí thấp và phong tục tập quán lạc hậu là những yếu tố thúc đẩy tảo hôn. Báo cáo thực trạng tảo hôn trong đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn huyện ghi nhận tổng số 191 trường hợp trong giai đoạn khảo sát, với nhiều học sinh đã tảo hôn từ cấp THCS. Thực trạng này đặt ra áp lực lớn cho công tác quản lý giáo dục tại các trường THPT trên địa bàn.

1.2. Khái niệm quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn

Quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn là hoạt động có mục đích, có tổ chức của nhà quản lý giáo dục tác động đến học sinh nhằm giúp học sinh nhận thức rõ bản chất, nguyên nhân và hậu quả của tảo hôn. Hoạt động này bao gồm lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá toàn bộ quá trình giáo dục phòng ngừa tảo hôn trong nhà trường. Mục tiêu cuối cùng là định hướng để học sinh có nhận thức đúng, thái độ tích cực và hành động phù hợp nhằm ngăn ngừa hiện tượng tảo hôn xảy ra trong cộng đồng.

II. Phân tích nguyên nhân và hậu quả của tảo hôn ở học sinh THPT Si Ma Cai

Nguyên nhân dẫn đến tảo hôn ở học sinh THPT huyện Si Ma Cai xuất phát từ nhiều yếu tố đan xen nhau. Phong tục tập quán truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số, đặc biệt là dân tộc Mông, coi việc lấy vợ, lấy chồng sớm là bình thường. Nhận thức của gia đình và cộng đồng về hệ lụy của tảo hôn còn hạn chế. Điều kiện kinh tế khó khăn khiến một bộ phận gia đình muốn giảm gánh nặng bằng cách gả con sớm. Bên cạnh đó, việc học sinh tiếp cận thông tin không lành mạnh qua mạng xã hội và ảnh hưởng bạn bè đồng trang lứa cũng là tác nhân đáng kể. Về hậu quả, tảo hôn gây ra những tổn hại nghiêm trọng về sức khỏe sinh sản vị thành niên, đặc biệt là sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Nhiều trường hợp sinh non, suy dinh dưỡng, tử vong mẹ và trẻ sơ sinh ở nhóm này cao hơn mức bình thường. Về giáo dục, hầu hết học sinh tảo hôn đều bỏ học, mất cơ hội phát triển bản thân. Điều này làm suy giảm chất lượng nguồn nhân lực địa phương và ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu phát triển bền vững của huyện Si Ma Cai.

2.1. Các yếu tố nguy cơ thúc đẩy tảo hôn trong trường THPT

Học sinh THPT ở lứa tuổi 15–18 đang trong giai đoạn phát triển tâm sinh lý phức tạp. Sự thiếu kiến thức về giới tính, sức khỏe sinh sản và pháp luật hôn nhân gia đình khiến các em dễ bị tác động bởi môi trường. Áp lực từ phía gia đình, sự thuyết phục của người thân và cộng đồng là rào cản lớn nhất. Ngoài ra, khoảng cách địa lý xa xôi, cơ sở vật chất trường học hạn chế và thiếu giáo viên tư vấn tâm lý học đường làm cho công tác phòng ngừa tảo hôn gặp nhiều khó khăn tại Si Ma Cai.

2.2. Hậu quả của tảo hôn đối với sức khỏe và giáo dục học sinh

Tảo hôn gây ra hậu quả kép về sức khỏe và cơ hội học tập. Về sức khỏe, học sinh nữ kết hôn và sinh con khi cơ thể chưa phát triển hoàn toàn phải đối mặt với nguy cơ tai biến sản khoa cao. Trẻ sinh ra từ các cặp tảo hôn có nguy cơ suy dinh dưỡng và chậm phát triển. Về giáo dục, khi bỏ học để lập gia đình, học sinh mất đi cơ hội học nghề, nâng cao trình độ. Vòng luẩn quẩn nghèo đói và thiếu học vấn tiếp tục lặp lại ở thế hệ sau, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của toàn cộng đồng.

III. Giải pháp quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn hiệu quả tại THPT Si Ma Cai

Để nâng cao hiệu quả quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn, các trường THPT huyện Si Ma Cai cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, Ban giám hiệu cần xây dựng kế hoạch giáo dục phòng ngừa tảo hôn cụ thể, được tích hợp vào kế hoạch năm học. Nội dung giáo dục cần bao gồm kiến thức pháp luật hôn nhân gia đình, sức khỏe sinh sản, giới tính và kỹ năng sống. Hình thức tổ chức cần đa dạng: tích hợp vào các môn học, tổ chức hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt lớp chuyên đề và mời chuyên gia nói chuyện. Thứ hai, cần tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng. Giáo viên chủ nhiệm đóng vai trò nòng cốt trong việc theo dõi, phát hiện và can thiệp sớm các trường hợp có nguy cơ tảo hôn. Ban đại diện cha mẹ học sinh cần được tập huấn về hệ lụy của tảo hôn. Thứ ba, cần xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát và đánh giá hiệu quả công tác phòng ngừa tảo hôn theo định kỳ. Các chỉ số đánh giá cần cụ thể, đo lường được để kịp thời điều chỉnh biện pháp.

3.1. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ giáo viên trong phòng ngừa tảo hôn

Cán bộ quản lý và giáo viên cần được bồi dưỡng thường xuyên về kiến thức và kỹ năng giáo dục phòng ngừa tảo hôn. Nội dung bồi dưỡng bao gồm: pháp luật hôn nhân gia đình, tâm lý học sinh dân tộc thiểu số, kỹ năng tư vấn và can thiệp. Cần chú trọng xây dựng đội ngũ giáo viên tư vấn tâm lý học đường tại từng trường. Giáo viên người dân tộc thiểu số có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc kết nối nhà trường với gia đình và cộng đồng, góp phần nâng cao hiệu quả truyền thông phòng ngừa tảo hôn.

3.2. Tăng cường phối hợp liên ngành và huy động cộng đồng phòng ngừa tảo hôn

Nhà trường cần chủ động phối hợp với UBND xã, công an, ban dân tộc, hội phụ nữ và các tổ chức đoàn thể địa phương trong công tác phòng ngừa tảo hôn. Cần xây dựng quy chế phối hợp cụ thể, phân công trách nhiệm rõ ràng giữa các bên. Huy động già làng, trưởng bản và người có uy tín trong cộng đồng tham gia tuyên truyền là biện pháp hiệu quả đặc thù với vùng dân tộc thiểu số. Mô hình câu lạc bộ học sinh tuyên truyền phòng ngừa tảo hôn cũng là kênh vận động đồng đẳng có tác động tích cực.

IV. Kết luận và ứng dụng quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn tại Si Ma Cai

Quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn tại các trường THPT huyện Si Ma Cai là nhiệm vụ quan trọng, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của toàn hệ thống giáo dục và các cấp chính quyền địa phương. Qua phân tích thực trạng, nguyên nhân và giải pháp, có thể khẳng định rằng hiệu quả của công tác này phụ thuộc vào ba yếu tố cốt lõi: năng lực quản lý của Ban giám hiệu, chất lượng đội ngũ giáo viên và sức mạnh phối hợp liên ngành. Kết quả nghiên cứu của luận văn thạc sĩ về chủ đề này đã đề xuất hệ thống biện pháp quản lý toàn diện, có tính khả thi cao trong điều kiện thực tiễn của huyện Si Ma Cai. Việc áp dụng các biện pháp này một cách đồng bộ và kiên trì sẽ góp phần giảm thiểu đáng kể tỷ lệ học sinh tảo hôn, duy trì sĩ số và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Đây cũng là đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và bảo đảm sức khỏe giống nòi cho đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng biên giới Lào Cai.

4.1. Điều kiện để triển khai hiệu quả các biện pháp phòng ngừa tảo hôn

Để triển khai hiệu quả, cần đảm bảo một số điều kiện tiên quyết. Lãnh đạo các cấp phải thực sự coi phòng ngừa tảo hôn là nhiệm vụ ưu tiên. Nguồn lực tài chính cần được bố trí phù hợp cho hoạt động tuyên truyền, bồi dưỡng giáo viên và tổ chức hoạt động ngoại khóa. Cơ sở vật chất phòng tư vấn tâm lý học đường cần được đầu tư. Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế theo dõi, báo cáo định kỳ về tình hình tảo hôn học sinh để kịp thời can thiệp và điều chỉnh biện pháp.

4.2. Khuyến nghị nhân rộng mô hình cho các địa bàn tương tự

Mô hình quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn tại THPT huyện Si Ma Cai có giá trị tham khảo cho các địa bàn miền núi, vùng dân tộc thiểu số có điều kiện tương tự trên cả nước. Các tỉnh như Hà Giang, Lai Châu, Điện Biên và Sơn La có thể ứng dụng kết hợp điều chỉnh phù hợp với đặc điểm địa phương. Cần có cơ chế chia sẻ kinh nghiệm giữa các trường thông qua hội thảo chuyên đề cấp cụm và cấp tỉnh. Nghiên cứu tiếp theo cần đánh giá tác động dài hạn sau khi triển khai các biện pháp để hoàn thiện mô hình quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vấn nạn tảo hôn tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số đang là rào cản lớn đối với sự phát triển kinh tế và chất lượng giống nòi. Tại huyện Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai, số liệu thống kê năm 2019 ghi nhận toàn huyện có 215 cặp kết hôn thì có tới 47 cặp tảo hôn, chiếm tỷ lệ 21,86%. Đến năm 2020, tình hình tiếp tục diễn biến phức tạp khi trong 131 cặp kết hôn có 36 cặp tảo hôn, chiếm 27,48%, đồng thời ước tính còn khoảng 77 trường hợp sống chung như vợ chồng nhưng không đăng ký và không thể theo dõi. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ việc tập tục kết hôn sớm nhằm bổ sung lao động gia đình vẫn ăn sâu trong nếp nghĩ của cộng đồng, trong khi công tác giáo dục giới tính và quản lý học đường tại các trường trung học phổ thông còn nhiều hạn chế.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Si Ma Cai, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý mang tính khả thi cho cán bộ quản lý nhà trường. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát 3 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện biên giới Si Ma Cai trong khung thời gian 3 năm học liên tiếp từ năm 2018 đến năm 2021. Công trình có ý nghĩa chiến lược sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ mục tiêu của tỉnh Lào Cai về việc cơ bản ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng tảo hôn trước năm 2025, góp phần giảm tỷ lệ học sinh bỏ học xuống mức thấp nhất và nâng cao chỉ số phát triển con người tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết chức năng quản lý giáo dục hiện đại, kết hợp quan điểm của triết học Mác về bản chất điều phối của chủ thể quản lý và các mô hình lý thuyết lãnh đạo học đường của Sapre và Bush. Khung phân tích tập trung vào chu trình 4 khâu quản lý then chốt: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo triển khai và kiểm tra đánh giá. Về mặt pháp lý, đề tài bám sát các chuẩn mực trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, đặc biệt là quy định nghiêm cấm tảo hôn tại Điều 5 và điều kiện kết hôn tại Điều 8 với độ tuổi luật định đối với nam từ đủ 20 tuổi trở lên và nữ từ đủ 18 tuổi trở lên, kết hợp các quy định về vai trò quản trị của hiệu trưởng tại Điều 56 và Điều 66 Luật Giáo dục năm 2019.

Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm 4 thuật ngữ cốt lõi: quản lý giáo dục, hiện tượng tảo hôn ở lứa tuổi học sinh, giáo dục phòng ngừa tảo hôn và quản lý giáo dục phòng ngừa tảo hôn. Về mặt tâm sinh lý, lứa tuổi học sinh trung học phổ thông từ 15 đến 18 tuổi có sự biến đổi nhanh chóng về thể chất, nhu cầu tự khẳng định bản thân cao, xuất hiện các rung cảm giới tính mãnh liệt nhưng chưa hoàn thiện về nhận thức xã hội. Khi các em chịu ảnh hưởng bởi phong tục lạc hậu và sự bùng nổ của mạng xã hội, nguy cơ phát sinh quan hệ tình dục sớm dẫn đến hôn nhân ngoài ý muốn gia tăng rõ rệt nếu thiếu sự can thiệp sư phạm kịp thời.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai với cỡ mẫu khảo sát thực chứng gồm 291 khách thể tại 3 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Si Ma Cai, bao gồm 7 cán bộ quản lý, 71 giáo viên và 213 học sinh. Phương pháp chọn mẫu được tiến hành đồng bộ: tác giả áp dụng phương pháp điều tra toàn bộ đối với 100% cán bộ quản lý và 100% giáo viên tại cả 3 cơ sở giáo dục nhằm thu thập đánh giá toàn diện từ đội ngũ trực tiếp thực thi; đồng thời sử dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên đối với 213 học sinh đại diện cho 3 khối lớp 10, 11 và 12 để đảm bảo tính khách quan và tính đại diện xã hội học.

Phương pháp phân tích số liệu chủ đạo là thống kê toán học ứng dụng phần mềm tin học chuyên dụng để tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn và phân phối tần suất. Tác giả sử dụng thang đo Likert 4 mức độ với khoảng cách bước điểm 0,75 bao gồm: mức yếu từ 1,00 đến 1,75; mức trung bình từ 1,76 đến 2,50; mức khá từ 2,51 đến 3,25; và mức tốt từ 3,26 đến 4,00. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm lượng hóa chuẩn xác mức độ nhận thức, đánh giá thực trạng các hoạt động quản trị của hiệu trưởng và kiểm định mức độ tương quan giữa tính cần thiết với tính khả thi của các biện pháp đề xuất. Timeline thu thập dữ liệu diễn ra liên tục qua 3 năm học từ năm học 2018-2019 đến năm học 2020-2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện thứ nhất cho thấy tình trạng tảo hôn trong cộng đồng dân tộc thiểu số tại Si Ma Cai gia tăng đáng báo động: giai đoạn 2018-2020 toàn huyện có 191 người tảo hôn, tăng mạnh từ 35 trường hợp năm 2018 lên 52 trường hợp năm 2019 và chạm đỉnh 104 trường hợp năm 2020. Trong đó, trẻ em gái vị thành niên chiếm đa số với 99 trường hợp rơi vào độ tuổi 14-15 tuổi, chiếm 51,83% tổng số người tảo hôn.

Phát hiện thứ hai xác nhận số lượng học sinh trung học phổ thông tảo hôn tăng liên tục qua các năm học: từ 24 học sinh năm học 2018-2019 tăng lên 30 học sinh năm học 2019-2020 và đạt 36 học sinh trong năm học 2020-2021, tương ứng mức tăng 50% chỉ sau 3 năm.

Phát hiện thứ ba chỉ ra sự phân hóa cục bộ sâu sắc giữa các nhà trường. Trường THPT số 2 Si Ma Cai luôn chiếm tỷ lệ học sinh tảo hôn áp đảo toàn huyện, cụ thể là 17 trên 24 học sinh, chiếm 70,8% năm học 2018-2019; 25 trên 30 học sinh, chiếm 83,3% năm học 2019-2020; và 30 trên 36 học sinh, chiếm 83,3% năm học 2020-2021.

Phát hiện thứ tư ghi nhận mối liên hệ giữa chất lượng giáo dục và nguy cơ tảo hôn. Trong năm học 2020-2021, toàn huyện có 48,4% học sinh xếp loại học lực trung bình và yếu, trong đó trung bình chiếm 45,4% và yếu chiếm 3,0%; tỷ lệ hạnh kiểm trung bình và yếu là 3,7%. Đa số học sinh tảo hôn là người dân tộc Mông, nhóm chiếm 79,44% dân số địa phương, tập trung ở các gia đình làm nông nghiệp nghèo nàn và học lực hạn chế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn cốt của tình trạng trên là do tập quán hứa hôn, kéo vợ lâu đời của đồng bào bản địa, coi việc lấy vợ sớm là để bổ sung nhân lực cho lao động nông nghiệp vốn chiếm tới 85% lực lượng việc làm toàn huyện. Trình độ dân trí chưa đồng đều khi tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo lên tới 27,95%, dẫn đến nhận thức pháp luật yếu kém. Bên cạnh đó, các đợt giãn cách xã hội kéo dài phòng chống dịch bệnh trong năm 2020 khiến gia đình buông lỏng quản lý, học sinh tiếp cận mạng xã hội thiếu định hướng, phát sinh quan hệ yêu đương sớm. Về phía nhà trường, nội dung giáo dục giới tính chỉ mới lồng ghép đơn điệu trong một số tiết học chính khóa, thiếu tính chuyên sâu và hấp dẫn.

So sánh với các nghiên cứu của UNICEF và UNFPA tại các quốc gia đang phát triển, kết quả tại Si Ma Cai phản ánh quy luật phổ quát: trẻ em gái vùng sâu kết hôn sớm thường phải bỏ học vĩnh viễn, đánh mất cơ hội cải thiện thu nhập và đối mặt với rủi ro sức khỏe sinh sản cao gấp nhiều lần. Để phục vụ công tác quản lý trực quan, các dữ liệu này có thể được chuyển hóa thành bảng phân bổ học sinh tảo hôn theo từng khối lớp và biểu đồ cột so sánh tỷ lệ tảo hôn giữa 3 trường học. Việc trực quan hóa số liệu giúp cán bộ quản lý xác định rõ điểm nóng tại Trường THPT số 2 Si Ma Cai để ưu tiên phân bổ ngân sách và nhân lực can thiệp trọng điểm.

Đề xuất và khuyến nghị

Tác giả đề xuất hệ thống 6 biện pháp quản lý giáo dục đồng bộ nhằm hướng tới mục tiêu giảm 100% tình trạng học sinh trung học phổ thông tảo hôn trước năm 2025:

Thứ nhất, tổ chức quán triệt nhận thức chính trị và pháp luật hôn nhân cho 100% cán bộ, giáo viên và học sinh. Ban giám hiệu chủ trì thực hiện đều đặn với tần suất 1 lần mỗi tháng trong các buổi sinh hoạt dưới cờ và sinh hoạt chi bộ, hoàn thành phổ biến trước tháng 10 hàng năm.

Thứ hai, tổ chức bồi dưỡng năng lực tư vấn tâm lý học đường và kỹ năng giáo dục giới tính cho 71 giáo viên trong toàn huyện. Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Lào Cai phối hợp cùng các chuyên gia tâm lý triển khai tối thiểu 2 khóa tập huấn chuyên sâu mỗi năm học.

Thứ three, thiết lập quy trình lập kế hoạch hành động phòng ngừa tảo hôn cụ thể, phân định rõ chỉ tiêu cho từng tháng. Hiệu trưởng các trường trung học phổ thông trực tiếp phê duyệt và ban hành kế hoạch trước ngày 15 tháng 9 hàng năm, lồng ghép chỉ tiêu không có học sinh bỏ học lấy vợ lấy chồng vào giao ước thi đua của từng lớp.

Thứ tư, chỉ đạo đa dạng hóa nội dung và hình thức tuyên truyền sư phạm. Đoàn Thanh niên và các tổ chuyên môn đẩy mạnh sân khấu hóa, tổ chức tối thiểu 4 diễn đàn ngoại khóa mỗi năm học, tích hợp kiến thức bình đẳng giới vào 100% các môn học phù hợp như Sinh học, Ngữ văn và Giáo dục công dân.

Thứ năm, huy động các nguồn lực cơ sở vật chất và tăng cường liên kết 3 môi trường giáo dục giữa Nhà trường, Gia đình và Xã hội. Ban Giám hiệu phối hợp chặt chẽ với chính quyền 10 xã, thị trấn đưa quy định cấm tảo hôn vào quy ước thôn bản, phân bổ tối thiểu 15% kinh phí hoạt động ngoài giờ cho góc tư vấn tâm lý thanh thiếu niên.

Thứ sáu, tăng cường kiểm tra, giám sát định kỳ 2 lần mỗi học kỳ và xử lý nghiêm các trường hợp dung túng cho hành vi tảo hôn. Cán bộ quản lý thiết lập kênh tiếp nhận thông tin bảo mật, khen thưởng kịp thời các tập thể lớp giữ vững tỷ lệ chuyên cần 100%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ quản lý và hiệu trưởng các trường trung học phổ thông tại các tỉnh miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Tài liệu cung cấp quy trình 4 bước quản lý khoa học giúp các nhà quản trị trường học chủ động giảm thiểu tỷ lệ học sinh bỏ học giữa chừng do kết hôn sớm xuống dưới 1% mỗi năm.

Thứ hai, giáo viên chủ nhiệm, cán bộ Đoàn Thanh niên và nhân viên y tế học đường. Luận văn cung cấp khung tham chiếu để xây dựng hơn 20 kịch bản sinh hoạt lớp, bài giảng tích hợp giáo dục giới tính và phương pháp tham vấn tâm lý cho học sinh từ 15 đến 18 tuổi.

Thứ ba, các cơ quan quản lý nhà nước bao gồm Sở Giáo dục và Đào tạo, Ban Dân tộc, Chi cục Dân số kế hoạch hóa gia đình tỉnh Lào Cai và Ủy ban nhân dân cấp huyện. Dữ liệu khảo sát từ 291 đối tượng là căn cứ thực tiễn quý giá để hoạch định chính sách dân số và phân bổ ngân sách thực thi các đề án phòng chống tảo hôn giai đoạn 2021-2025.

Thứ tư, các học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục và Xã hội học. Công trình là tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình thiết kế công cụ nghiên cứu, xử lý thang đo định lượng và phân tích tác động văn hóa vùng miền trong quản trị học đường.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Tại sao công tác quản lý phòng ngừa tảo hôn tại Si Ma Cai lại mang tính cấp bách đặc biệt? Trả lời: Si Ma Cai là địa bàn vùng cao có hơn 95% đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống với tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo lên đến 27,95%. Số liệu giai đoạn 2018-2020 ghi nhận 191 người tảo hôn, trong đó số học sinh trung học phổ thông tảo hôn tăng từ 24 lên 36 em. Tình trạng này đe dọa trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực và sự duy trì sĩ số của các nhà trường.

Câu hỏi 2: Khung pháp lý nào giữ vai trò cốt lõi trong các biện pháp phòng ngừa tảo hôn tại trường học? Trả lời: Các biện pháp căn cứ trực tiếp vào Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định độ tuổi kết hôn nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi. Đồng thời, nghiên cứu cụ thể hóa Quyết định số 498 của Thủ tướng Chính phủ và Chỉ thị số 33 của Tỉnh ủy Lào Cai về phòng chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết trong vùng dân tộc thiểu số.

Câu hỏi 3: Điểm mới đột phá trong giải pháp quản lý của luận văn là gì? Trả lời: Luận văn chuyển dịch từ biện pháp hành chính thụ động sang mô hình quản trị phòng ngừa chủ động 4 khâu khép kín. Giải pháp tập trung nâng cao năng lực cho 71 giáo viên, biến mỗi thầy cô thành một chuyên gia tư vấn tâm lý, đồng thời số hóa việc giám sát sĩ số học sinh bán trú để can thiệp sớm các biểu hiện bỏ học.

Câu hỏi 4: Vì sao Trường THPT số 2 Si Ma Cai lại có số lượng học sinh tảo hôn cao vượt trội? Trả lời: Trường THPT số 2 Si Ma Cai nằm tại địa bàn vùng sâu với 83,3% tổng số học sinh tảo hôn toàn huyện trong năm học 2020-2021. Học sinh tại đây chịu ảnh hưởng nặng nề bởi hủ tục bắt vợ, giao thông cách trở và tỷ lệ học sinh có học lực trung bình, yếu cao, dẫn đến nguy cơ nghỉ học lập gia đình sớm cao hơn các vùng thuận lợi.

Câu hỏi 5: Biện pháp nào được đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên đánh giá có tính khả thi cao nhất? Trả lời: Biện pháp bồi dưỡng năng lực tổ chức hoạt động giáo dục phòng ngừa cho đội ngũ giáo viên chủ nhiệm và việc phối hợp ba môi trường giáo dục đạt điểm khảo nghiệm thực tiễn trên 3,50 trên thang điểm 4. Đây là giải pháp phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất thực tế của huyện biên giới Si Ma Cai.

Kết luận

• Luận văn chuẩn hóa hệ thống lý luận về quản lý giáo dục phòng ngừa hiện tượng tảo hôn cho học sinh trung học phổ thông phù hợp với đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Công trình phản ánh chân thực thực trạng nhức nhối qua dữ liệu khảo sát 291 người, chỉ rõ xu hướng học sinh tảo hôn tăng từ 24 lên 36 em trong 3 năm học tại huyện Si Ma Cai.
• Tác giả đóng góp hệ thống 6 biện pháp quản trị đồng bộ, gắn kết chặt chẽ vai trò của hiệu trưởng với quy chế phối hợp liên ngành giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng bản địa.
• Lộ trình thực thi các giải pháp được xác định rõ ràng theo từng năm học, hướng tới mục tiêu hoàn thành thắng lợi các chỉ tiêu ngăn chặn tảo hôn trước năm 2025 theo chỉ đạo của tỉnh Lào Cai.
• Các cơ sở giáo dục vùng cao cần ứng dụng ngay bộ công cụ quản lý và các kịch bản giáo dục truyền thông của luận văn nhằm bảo vệ quyền được học tập của 100% học sinh thanh thiếu niên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận về quản lý giáo dục phòng ngừa hiện tƣợng tảo hôn cho học sinh ở các trƣờng Trung học phổ thông. Thực trạng quản lý giáo dục phòng ngừa hiện tƣợng tảo hôn cho học sinh ở các trƣờng Trung học phổ thông huyện Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai. Biện pháp quản lý giáo dục phòng ngừa hiện tƣợng tảo hôn cho học sinh ở các trƣờng Trung học phổ thông huyện Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai.

4 C ƣơn 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ÁO DỤC P ÒN N ỪA ỆN TƢỢN TẢO ÔN C O ỌC S N TRƢ N TRUN ỌC P Ổ T ÔN 1. Tổn quan n n cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Hiện nay trên thế giới có rất nhiều bài nghiên cứu về vấn đề tảo hôn nhƣ: Nghiên cứu của UNFRA và UNICEF về vấn đề “Hiểu rõ thực trạng kết hôn trẻ em tại Việt Nam”. Công trình nghiên cứu nêu định nghĩa kết hôn trẻ em và tảo hôn, bối cảnh và thực trạng kết hôn trẻ em tại Việt Nam, yếu tố chi phối và các hình thức kết hôn trẻ em tại Việt Nam.

Đồng thời, công trình nghiên cứu cho thấy hậu quả của tảo hôn là những trẻ em kết hôn sớm có xu hƣớng bỏ học, cơ hội kinh tế hạn hẹp và dễ bị lạm dụng, gặp phải những vấn đề về sức khỏe hơn so với những trẻ khác… Ngoài ra, tác giả còn phân tích rõ: Mang thai ở tuổi chƣa thành niên, sự thiếu nhận thức của cha mẹ và trẻ em về các nguy cơ của mạng internet và truyền thông xã hội, khung pháp lý chƣa đƣợc thực thi đầy đủ hoặc không phát huy tác dụng đối với một số hình thức kết hôn trẻ em nhất định…là những nguyên nhân dẫn tới tảo hôn. Từ đó, tác giả đề xuất một số giải pháp để đẩy lùi tình trạng tảo hôn nhƣ: Thành lập một cơ quan điều phối đa ngành, xây dựng cách tiếp cận đa ngành và thống nhất đối với vấn đề kết hôn trẻ em… [31]. Bài viết của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (United Nations International Children's Emergency Fund, UNICEF) về vấn đề “Tảo hôn- Tảo hôn đe dọa cuộc sống, hạnh phúc và tƣơng lai của các bé gái trên khắp thế giới (Child marriage- Child marriage threatens the lives, well-being and futures of girls around the world)” đƣợc đăng tải trên cổng thông tin UNICEF đƣợc truy cập lần cuối vào tháng 6 năm 2021. Tác giả của bài viết chỉ ra những hậu quả mà tảo hôn gây ra đối với sức khoẻ và tính mạng của các em gái, khả năng bạo lực gia đình, tƣơng lai và gia đình của trẻ em gái, những tác động lớn đối với sự phát triển và thịnh vƣợng đối với quốc gia và nhiều rủi ro về kinh tế.

Bên cạnh đó bài viết chỉ ra tình trạng nghèo đói, thiếu cơ hội giáo dục và hạn chế tiếp cận dịch vụ CSSK là những nguyên nhân dẫn đến tình trạng tảo hôn [32]. 5 Bài nghiên cứu của các tác giả Anju Malhotra, Ann Warner Alliso, McGonagle và Susan Lee-Rife về vấn đề “Giải pháp chấm dứt tình trạng tảo hôn (Solutions to End Child Marriage)”. Tác giả sử dụng linh hoạt phƣơng pháp thống kê, phân tích, tổng hợp, so sánh, điều tra để phân tích thực trạng vấn đề tảo hôn trên thế giới từ năm 1973 đến năm 2011, nguyên nhân và hậu quả vấn nạn tảo hôn từ đó đề xuất giải pháp chấm dứt vấn đề này. Trong các giải pháp đƣợc đề xuất, tác giả có đề cập tới giải pháp “tăng cƣờng khả năng tiếp cận và chất lƣợng giáo dục chính quy cho trẻ em gái”, những khó khăn trong giải pháp này.

Theo đó, kinh nghiệm và nội dung học ở trƣờng giúp các bé gái phát triển, học hỏi đƣợc các kỹ năng và thu thập thông tin, tăng khả năng giao tiếp và bảo vệ quyền, lợi ích của mình tốt hơn. Giáo dục nên đƣợc đề cao nhƣ là một trong những biện pháp mạnh nhất để ngăn chặn tình trạng tảo hôn, đặc biệt là trong bối cảnh hƣớng tới phổ cập giáo dục và tăng cƣờng chú trọng vào giáo dục trung học [1]. Nghiên cứu của các tác giả Nawal M Nour, MD và MPH về vấn đề “Tảo hôn: Vấn đề về sức khoẻ và quyền con ngƣời”. Tác giả sử dụng biểu đồ để phân tích về thực trạng tảo hôn trên thế giới; nguyên nhân tác động tới vấn nạn tảo hôn, hậu quả về sức khoẻ đối với bé gái, trẻ sơ sinh và gia đình… Bên cạnh đó, tác giả đề cao vai trò của giáo dục trong vấn đề này.

Các chính sách của chính phủ và phi chính phủ trên thế giới đề ra nhằm giáo dục cộng đồng, nâng cao nhận thức, thu hút sự tham gia của các nhà lãnh đạo địa phƣơng liên quan đến cha mẹ và trao quyền cho trẻ em gái thông qua giáo dục có thể giúp chấm dứt tình trạng tảo hôn. Giáo dục không chỉ trì hoãn việc kết hôn, mang thai và sinh đẻ mà giáo dục giới tính tại trƣờng học có thể có hiệu quả trong việc thay đổi nhận thức, thái độ và thực hành dẫn đến hành vi tình dục nguy cơ trong hôn nhân [16]. Nghiên cứu của tác giả Rachel Kidman ngày 12 tháng 10 năm 2016 về vấn đề “Kết hôn trẻ em và bạo lực gia đình: Một nghiên cứu so sánh ở 34 quốc gia” (Child marriage and intimate partner violence: a comparative study of 34 countries). Bằng phƣơng pháp nghiên cứu điều tra, so sánh, phân tích và tổng hộp tác giả nghiên cứu thực trạng tảo hôn ở Nam và tảo hôn là một yếu tố nguy cơ mạnh dẫn đến bạo lực do bạn tình (Intimate partner violence).

Bên cạnh đó, tác giả phân tích nguyên nhân 6 và hậu quả của tảo hôn từ đó định hƣớng các biện pháp vận động và can thiệp để tác động tới vấn đề tảo hôn đối với IPV [25, tr. Nghiên cứu của tác giả Joar Svanemyr, Venkatraman Chandra-Mouli, Charlotte Sigurdson Christiansen và Michael Mbizvo về vấn đề “Ngăn chặn tảo hôn: Ngày quốc tế trẻ em gái đầu tiên “cuộc đời tôi, quyền của tôi, chấm dứt tảo hôn” (Preventing child marriages: first international day of the girl child “my life, my right, end child marriage”). Bài nghiên cứu nêu định nghĩa về tảo hôn, so sánh và phân tích về thực trạng tảo hôn, cho thấy rằng mức độ tảo hôn giữa các quốc gia và khu vực là khác nhau: Tỷ lệ cao nhất ở Tây Phi, tiếp theo là Nam , Bắc Phi, Trung Đông và Mỹ Latinh. Bằng việc phân tích số liệu từ 47 quốc gia về tảo hôn, tác giả cho thấy, độ tuổi kết hôn trung bình đang tăng dần, sự cải thiện này chủ yếu chỉ giới hạn ở trẻ em gái của các gia đình có thu nhập cao hơn.

Tuy nhiên, tốc độ thay đổi vẫn còn chậm. Tƣơng tự kết cấu những nghiên cứu trên, tác giả cũng chỉ ra những tác động và hậu quả mà tảo hôn để lại và từ đó đề xuất một số giải pháp ngăn chặn vấn đề này nhƣ: Ban hành luật quốc gia tuyên bố độ tuổi kết hôn tối thiểu ở nhiều quốc gia với những chế tài phù hợp khi vi phạm, ngăn chặn sự phân biệt giới tính…[12]. Các công trình nghiên cứu trên đề cập đến thực trạng, nguyên nhân, hậu quả và một số biện pháp để ngăn chặn nạn tảo hôn ở các quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, quản lý giáo dục phòng ngừa hiện tƣợng tảo hôn cho HS vẫn chƣa đƣợc quan tâm hoặc nghiên cứu nhƣng nghiên cứu chƣa sâu.

Vì vậy, những công trình nghiên cứu cần phải tiếp tục tìm ra những biện pháp quản lý giáo dục nhằm đẩy lùi tình trạng tảo hôn để các em đƣợc sống, học tập và phát triển toàn diện về nhân cách góp phần nâng cao chất lƣợng nguồn nhân lực, chất lƣợng dân số cho mỗi quốc gia, nhân loại. Các nghiên cứu ở Việt Nam Tảo hôn khiến chất lƣợng dân số suy giảm, suy thoái nòi giống, ảnh hƣởng đến chất lƣợng nguồn nhân lực và là một trong những lực cản đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ xã hội và sự phát triển bền vững của vùng DTTS. Đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này ở Việt Nam. Nghiên cứu của tác giả Đỗ Thúy Bình - Trung tâm nghiên cứu khoa học về gia đình và phụ nữ (nay là Viện Gia đình và Giới) về đề tài “ Hôn nhân và gia đình các 7 dân tộc Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” (1994) đã mô tả tƣơng đối chi tiết thực trạng hôn nhân và gia đình ở đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam; phân tích sự ảnh hƣởng của các yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội, đặc biệt là phong tục tập quán đối với vấn đề hôn nhân và gia đình trong cộng đồng các dân tộc; ngoài ra nghiên cứu cũng đề cập ít nhiều đến hiện tƣợng tảo hôn [9].

Nghiên cứu của tác giả Đỗ Ngọc Tấn, Viện Khoa học Dân số, Gia đình và trẻ em năm 2003 về đề tài “Nghiên cứu một số đặc điểm hôn nhân và gia đình các dân tộc H’Mông và Dao ở hai tỉnh Lai Châu và Cao Bằng”. Đề tài đã đi sâu phân tích thực trạng hôn nhân và gia đình của dân tộc H’Mông và Dao đồng thời đã đƣa ra những khuyến nghị cụ thể giúp cho việc hoạch định chính sách dân số và gia đình ở địa phƣơng [8]. Nghiên cứu khoa học của tác giả Lã Ngọc Quang (Trƣờng Đại học y tế Công Cộng) chủ nhiệm đề tài “Nghiên cứu thực trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào dân tộc ít ngƣời trên địa bàn tỉnh Lai Châu”. Đề tài đã đánh giá thực trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết trong vùng đồng bào dân tộc ít ngƣời trên địa bàn tỉnh Lai Châu; nguyên nhân và những hậu quả, yếu tố ảnh hƣởng đến tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết trong vùng đồng bào dân tộc ít ngƣời trên địa bàn tỉnh Lai Châu; đề xuất giải pháp can thiệp nhằm hạn chế tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết trong vùng đồng bào dân tộc ít ngƣời trên địa bàn tỉnh Lai Châu.

Kết quả nghiên cứu này có thể là tiền đề xây dựng các giải pháp phù hợp với tình hình địa phƣơng góp phần giải quyết tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống ở đồng bào dân tộc thiểu số và nâng cao chất lƣợng công tác dân số - kế hoạch hóa gia đình trên địa bàn tỉnh [17].